{"id":720,"date":"2009-11-06T14:33:27","date_gmt":"2009-11-06T10:33:27","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=720"},"modified":"2009-12-19T19:21:39","modified_gmt":"2009-12-19T15:21:39","slug":"azerbaycan-folklorunda-oyun-ve-eglenceler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=720","title":{"rendered":"AZERBAYCAN FOLKLORUNDA OYUN VE E\u011eLENCELER"},"content":{"rendered":"

UNUTULANLAR VE UNUTULMAYANLAR<\/strong><\/p>\n

Zengin ulusal geleneklere uyan Azerbaycan t\u00fcrklerinin folkloruna dikkat etsek t\u00fcm T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n sahip oldu\u011fu ortak de\u011ferlerden ba\u015fka, Azerbaycan t\u00fcrklerinin de kendine has folkloru mevcuttur. Halk\u0131m\u0131z\u0131n zengin, kendine has ve ilgi \u00e7ekici folklor \u00f6rneklerinden biri de halk oyunlar\u0131d\u0131r. Tarihsel ve \u00e7ok eskimi\u015f olan, halk\u0131n \u00e7e\u015fitli zamanlarda gelenek ve g\u00f6renek etnoqrafisini kendinde ya\u015fatan bu oyunlar soydan gelerek zaman\u0131m\u0131za kadar ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/div>\n
Oyunlar halk ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli y\u00f6nlerini, \u00e7e\u015fitli t\u00f6renleri yans\u0131tan eski folklor janr\u0131ndan biridir. Halk oyunlar\u0131 eski devirlerden halk\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131, e\u011flence d\u00fcnyas\u0131n\u0131 kendinde yans\u0131tma bak\u0131m\u0131ndan \u00f6zellikle \u00e7ok ilgin\u00e7tir. B\u00f6\u011fle halk oyunlar\u0131, konu, konum, ortaya \u00e7\u0131kma yolu ve \u015fekiller bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok zengin ve de\u011fi\u015fiktir. Halk oyunlar\u0131nda y\u00fcksek, h\u00fcmanist bireysel duygular : iftiray\u0131 cezaland\u0131rmak, iyileri korumak, onlara destek olmak, ve b. gibi olumlu kaliteler a\u015f\u0131lanmaktayd\u0131.<\/div>\n
Halk oyunlar\u0131, tam olarak halk\u0131n oyun-temsil k\u00fclt\u00fcr\u00fcne dair ilk bilgilere bir \u00e7ok eski kaynak\u00e7alarda rastlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. B\u00f6\u011flece, IX-X asrlarda ya\u015fam\u0131\u015f olan Yak\u0131n Do\u011fu bilginlerinden Kesrevi, Sealabi ve El-Biruninin, XII asrda ise \u00fcnl\u00fc Azerbaycan yazar\u0131 Nizami Gencevinin eserlerinde de halk\u0131m\u0131z\u0131n islamdan \u00f6nce t\u00f6ren bayramlar\u0131, oyunlar\u0131, \u00f6\u011flece de onlar\u0131n konusu hakk\u0131nda belirli bilgiler mevcuttur. Halk oyunlar\u0131 hakk\u0131nda bilgilere ayr\u0131ca \u00f6yk\u00fc ve destanlar\u0131m\u0131zda, \u00f6\u011flece de, Avrupa ve Asya gezginlerinin eserlerinde, yaz\u0131 ve g\u00fcnl\u00fcklerinde, onlar\u0131n Azerbaycana gezi heyecanlar\u0131 hakk\u0131nda an\u0131lar\u0131nda da raslamak m\u00fcm\u00fck\u00fcnd\u00fcr. Orta asrlarda bir \u00e7ok Azerbaycan, \u00f6\u011flece de Yak\u0131n Do\u011fu ressamlar\u0131n\u0131n minyat\u00fcrlerinde de baz\u0131 halk oyunlar\u0131n\u0131n tasvirlerine rastlamak olur.<\/div>\n
\u0130lk olarak XIX asrdan ba\u015flayarak Azerbaycanda e\u011fitim ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn geli\u015fimi ile ilgili olarak bir \u00e7ok ayd\u0131nlar \u2013 M.\u015e.Vazeh, M.Mahmudbeyov, S.E.\u015eirvani, A.\u015eaig, F.K\u00f6\u00e7erli ve di\u011ferleri \u00e7ocuk folkloru ad\u0131 ile \u00f6zel \u00f6rnekler, bilc\u00fcmle halk oyunlar\u0131 se\u00e7mi\u015f, onlar\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131 ders kitaplar\u0131na dahil etmi\u015f ve tebli\u011f etmi\u015fler. Bu ders kitaplar\u0131na en iyi \u00f6rnek ise F.K\u00f6\u00e7erlinin 1912- y\u0131l tarihinde yay\u0131mlatt\u0131\u011f\u0131 \u201cK\u00fc\u00e7\u00fcklere arma\u011fan\u201d kitab\u0131 olmu\u015ftur. Bu kitaba bir \u00e7ok \u00e7ocuk folkloru \u00f6rnekleri, bilc\u00fcmle halk oyunlar\u0131 dahil edilmi\u015ftir.<\/div>\n
Bir \u00e7ok halk oyunlar\u0131n\u0131 \u2013 \u201c\u00c7\u00f6vkan\u201d, \u201cDired\u00f6\u011fme\u201d, \u201c\u00c7iling a\u011fac\u201d, \u201cTop al ka\u00e7\u201d, \u201cSerrast vur\u201d, \u201cMotal-motal\u201d, \u201cGelendar, ay Gelendar\u201d, \u201cEl \u00fcste kimin eli\u201d, \u201cBen\u00f6v\u015fe ben\u00f6v\u015feni\u201d ve b. oyunlar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00e7ocuklar ve gen\u00e7ler memnuniyetle oynamaktad\u0131rlar.<\/div>\n
Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re, Azerbaycan halk oyunlar\u0131nda erkeklerle beraber, bazan kad\u0131nlar da kat\u0131lm\u0131\u015flar. Bu barede Nizaminin \u201cHamse\u201dsinde belli bilgiler verilmektedir. Kad\u0131nlar\u0131n erkeklerle beraber \u201c\u00c7\u00f6vken\u201d ve di\u011fer halk oyunlar\u0131nda kat\u0131l\u0131m\u0131 XVI asr minyat\u00fcrlerinden de a\u00e7\u0131k bellidir.<\/div>\n
Azerbaycanda geni\u015f yay\u0131lmakta olan bu oyunlar Getran Tebrizinin, Hagani \u015eirvaninin ve bu gibi di\u011fer klasik yazarlar\u0131m\u0131z\u0131n eserlerinde de kendi yans\u0131mas\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur.<\/div>\n
Azerbaycanda geni\u015f yay\u0131lmakta olan ulusal halk oyunlar\u0131ndan biri de \u201c\u00c7\u00f6vken\u201ddir. XII asrda – Atabey Muhammedin h\u00fckmranl\u0131\u011f\u0131 devrinde bu oyun meydanda, at \u00fczerinde yap\u0131lmaktayd\u0131. Oyunu y\u00f6neten hakimlerden biri elindeki mendili y\u00fckseklere kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 an \u015faypur \u00e7al\u0131n\u0131rd\u0131. Sonra oyuncular her grubta 3 ki\u015fi atl\u0131 olmakla, 3 grub meydanda d\u00f6ng\u00fc yapmaktayd\u0131lar. \u0130lk grub beyaz, ikinci gri, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc grub ise siyah atlarda meydana \u00e7\u0131kmaktayd\u0131lar. Bundan sonra atl\u0131lar meydan\u0131n ters taraf\u0131na gidiyordular. Meydan\u0131n ters taraf\u0131nda insan boyutunda ta\u015ftan kuleli kap\u0131lar koyulmaktayd\u0131. \u0130lk kule \u00fczerine mavi, di\u011ferine ise k\u0131rm\u0131z\u0131 rengli tak\u0131lmaktayd\u0131.<\/div>\n
Oyunda temel amac \u00e7\u00f6vken ile topu bireysel ve ya arkada\u015flar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 ile kap\u0131 yerine kulelerin aras\u0131ndan ge\u00e7irmekti.<\/div>\n
\u201c\u00c7\u00f6vken\u201d oyununda kullan\u0131lan topu haz\u0131rlamaq i\u00e7in taranm\u0131\u015f y\u00fcn al\u0131n\u0131rd\u0131. Onu elle yumak \u015feklinde ve becerilen kadar g\u00fcclendirmek i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6stermekteydiler. Topu gereken duruma getirdikten sonra onu s\u0131cak suda bu\u00e7uk saata kadar saklamaktayd\u0131lar. Burada y\u00fcn \u00f6nceki yumak \u015feklini kendinde saklayarak daha kuvvetle s\u0131k\u0131lmaktayd\u0131. Sonra onu sudan \u00e7\u0131kar\u0131r ve bir daha kuvvetli \u015feklini alana kadar saklamaktayd\u0131lar. Sonra ona \u00f6zel deriden y\u00fcz eklemekteydiler. Bu y\u00f6ntemle haz\u0131rlanan toplar elasti\u011fi balon \u015feklindeydi. \u00c7\u00f6vkan a\u011fac\u0131 ise \u00f6zel haz\u0131rlanm\u0131\u015f ve e\u011fik bi\u00e7imde a\u011fac olurdu. Onun do\u011fru, standart uzunlu\u011fu olmam\u0131\u015ft\u0131. Bu a\u011fac oyun kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n ve atlar\u0131n y\u00fcksekli\u011fine tabi olarak de\u011fi\u015fmekteydi. \u00c7\u00f6vkan a\u011fac\u0131n\u0131n e\u011fik k\u0131sm\u0131n\u0131n bir y\u00fczeyi a\u00e7\u0131kt\u0131. \u00c7\u00fcnki bu tarafla topu yerden kald\u0131rmak kolayd\u0131.<\/div>\n
\u201c\u00c7\u00f6vkan\u201d oyununda \u00f6zel al\u0131\u015ft\u0131rma yapm\u0131\u015f ma\u00e7 atlar\u0131ndan kullan\u0131lmaktayd\u0131. Oyunda\u2013 kesin hareketler zaman\u0131 \u00a0e\u011ferin \u00a0kayarak at\u0131n s\u0131rt\u0131ndan inmemesi i\u00e7in atlar\u0131n eyerini ikikat ve \u00fc\u00e7kat kolanla kenetlemekteydiler.<\/div>\n
Geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f Azerbaycan halk oyunlar\u0131ndan birisi de \u201cTop \u00e7alada oyunudur. (Bu oyun hakk\u0131nda G\u00fcney Azerbaycanda meskunla\u015fm\u0131\u015f olan yazar Abakur Mehburinin \u201c\u0130bn \u015eirac\u201d eserinde konusu hakk\u0131nda ayd\u0131n bahs ediliyor).<\/div>\n
Baz\u0131 halk oyunlar\u0131 ise \u015fiirle okunmaktayd\u0131. Bu ise, hi\u00e7 ku\u015fkusuz ki, oyunu daha merakl\u0131 yapmaktayd\u0131. B\u00f6\u011fle oyunlardan birisi \u201cMotal-motal\u201d oyunudur. Bu oyunda \u00e7ocuklar d\u00f6ng\u00fc yaparak, ayaklar\u0131n\u0131 yere s\u0131kard\u0131lar. Onlardan birisi a\u015fa\u011f\u0131daki \u015fiiri s\u00f6ylerdi.<\/div>\n
\u0130\u011fne-i\u011fne,<\/div>\n
Ucu d\u00fc\u011fme,<\/div>\n
Bal ball\u0131ca,<\/div>\n
Ball\u0131 ke\u00e7i,<\/div>\n
\u015eam a\u011fac\u0131,<\/div>\n
\u015eat\u0131r ke\u00e7i,<\/div>\n
Goz-a\u011fac\u0131<\/div>\n
Gotur ke\u00e7i,<\/div>\n
Vur na\u011fara,<\/div>\n
\u00c7\u0131k kenara.<\/div>\n
Ve ya<\/div>\n
Motal-motal terse motal,<\/div>\n
Yay atar, kaymak tutar.<\/div>\n
Beyaz ku\u015fum, beyazc\u0131\u011f\u0131m<\/div>\n
Mavi ku\u015fum g\u00fcvercinim.<\/div>\n
Elin tikan emirgulu,<\/div>\n
Vur na\u011fara, \u00e7\u0131x q\u0131ra\u011fa.<\/div>\n
Bu \u015fiirin her kelimesini s\u00f6yleyen ki\u015fi elini s\u0131rayla arkada\u015flar\u0131n\u0131n ve kendisinin aya\u011f\u0131n\u0131n \u00fczerine s\u0131kar. \u015eiirin sonundak\u0131 \u201c\u00e7\u0131k kenara\u201d kelimeleri kesin aya\u011f\u0131n\u0131n \u00fczerinde de\u011filse, o, aya\u011f\u0131n\u0131 \u00e7eker. Sonra \u015fiir yeniden s\u00f6ylenilir. B\u00f6\u011flece, \u00e7ocuklar s\u0131rayla ayaklar\u0131n\u0131 \u00e7eker. Her kesin aya\u011f\u0131 sona kal\u0131rsa, onu y\u00fcz tarfta uzatarak, ellerini yumruk \u015feklinde onun s\u0131rt\u0131na koyarak sorarlar :<\/div>\n
El \u00fczerinde kimin eli?<\/div>\n
E\u011fer \u00e7ocuk elini kendisinin s\u0131rt\u0131na koyan\u0131 bulursa o kalkar, e\u011fer bulamazsa, \u201cAl\u0131n vurun yaland\u0131r\u201d \u2013 s\u00f6yleyerek onu bir ka\u00e7 defa yava\u015f vurarak ve yine sorarlar :<\/div>\n
El \u00fczerinde kimin eli ?<\/div>\n
B\u00f6\u011flece \u00e7ocuk el sahibini bulana kadar ona yava\u015f yumruk atar.<\/div>\n
Halk oyunlar\u0131 \u00e7ocuklarda, erginlerde, ve gen\u00e7lerde h\u0131zl\u0131l\u0131k, \u00e7eviklik, hareketlilik, \u00a0zihin \u00e7evikli\u011fi ve.b gibi olumlu kaliteler a\u015f\u0131lamaktayd\u0131.<\/div>\n
Bu halk oyunlar\u0131 yaz\u0131klar olsun ki, zaman-zaman unutularak yaln\u0131z ders kitab\u0131 ve edebiyatlarda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00e7a\u011fda\u015f bilgisayar oyunlar\u0131n\u0131n \u00e7ocuklar aras\u0131nda daha \u00fcnl\u00fc oldu\u011fu bir zamanda bu t\u00fcr halk oyunlar\u0131n\u0131n unutulmas\u0131na tan\u0131k olmaq bir kadar \u00fcz\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Ama teselli verici makam ondan ibarettir ki, ulusal t\u00f6renler, devlet konser \u00f6nerileri \u00a0zaman\u0131 \u00e7e\u015fitli tiyatro kollektifleri taraf\u0131ndan bu t\u00fcr oyunlar\u0131n meydanlarda sergilenmesi hala da devam etmektedir.<\/div>\n
Halk oyunlar\u0131<\/div>\n
\u0130nsanlar\u0131n e\u011flenmesine hizmette bulunan folklor \u00f6rneklerinden birisi de halk oyunlar\u0131d\u0131r. \u00a0Halk oyunlar\u0131 da s\u00f6zl\u00fc halk edebiyat\u0131n\u0131n eski janrlar\u0131ndan biridir. Halk dramlar\u0131 tarih boyu belli geli\u015fim yolu ge\u00e7mi\u015f ve zamanla ilerlemi\u015ftir. Halk oyunlar\u0131 bir janr gibi \u015fekillene kadar folklorun di\u011fer t\u00fcrleri i\u00e7inde, \u00f6zellikle epik t\u00fcr\u00fcn ayr\u0131-ayr\u0131 janrlar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. B\u00f6\u011flece, profesyonel \u00f6yk\u00fcc\u00fcler, saz \u015fairleri, bebeklerine \u00f6yk\u00fc s\u00f6\u011fleyen anneler ve nineler \u00f6yk\u00fc olaylar\u0131n\u0131n gidi\u015fine tabi olarak mimikten, jestlerden, el-kol hareketlerinden de geni\u015f kullanm\u0131\u015flar. Bu zaman ise sanki s\u00f6ylenen folklor \u00f6rne\u011fi ilk bi\u00e7imde sahneye uyarlanm\u0131\u015f ve halk oyunlar\u0131n\u0131n ilk embriyonlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u015ft\u0131r. \u00d6rnek, \u201cMelikmemmet\u201d \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde Melikmemmetin kuyuda divle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 sahneni konu\u015fan ki\u015fi divin s\u00f6zlerini kal\u0131n, yo\u011fun sesle, k\u0131z\u0131n s\u00f6zlerini nazik, Melikmemmetin s\u00f6zlerini ise amirane bir sesle, karakterik ahenkle ifa ediyordu.<\/div>\n
Gerek epik t\u00fcrde, hatta, Azerbaycan halk edebiyat\u0131n\u0131n her bir \u00f6rne\u011fini dikkatle incelemi\u015f olsak, orada ifade, mana, konu ve ifa tarz\u0131 itibarile dram, oyun yabanc\u0131 elementleri bulmak olas\u0131d\u0131r. \u00d6yk\u00fcler, destanlar, saz sanat\u0131, ve t\u00f6renler halk \u00a0oyunlar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ve \u00a0geli\u015fmesi i\u00e7in ilk a\u015famad\u0131r.<\/div>\n
Di\u011fer taraftan, halk\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131 ile ba\u011fl\u0131 \u00e7e\u015fitli e\u011flenceler zamanla daha kitlesel karakter alarak geli\u015fmi\u015ftir, bazan ilk, bazan da yetkin konulu oyunlar gibi halk\u0131n estetik yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na dahildir.<\/div>\n
Halk\u0131n ya\u015fam\u0131 ile ilgili olan t\u00f6renlerin yap\u0131lmas\u0131nda t\u00fcm halk kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu t\u00f6renlerin \u00e7o\u011fu ayr\u0131-ayr\u0131 adamlar\u0131n gayreti sonucunda geli\u015fmi\u015f, sonradan as\u0131l halk oyunlar\u0131 d\u00fczeyine kalkm\u0131\u015ft\u0131r. Buna \u00f6rnek olarak, \u201cKosa gelin\u201d, \u201cKosa oyunu\u201d ve ya \u201cKosa-Kosa\u201dn\u0131 g\u00f6stermek olur. Bu oyunlarda temel kahraman Kosa ve Ke\u00e7i idi. Kosa \u2013 k\u0131\u015f\u0131n, Ke\u00e7i \u2013 ise yaz\u0131n simgesi idi. Oyunun sonunda Kosa \u2013 k\u0131\u015f yenilmi\u015f, Ke\u00e7i \u2013 bahar ise \u00a0yenmi\u015fti, bu da halk\u0131n alk\u0131\u015f\u0131na neden olmu\u015ftu. Ama zamanla bu oyunlardaki t\u00f6ren yabanc\u0131 elementler s\u00f6n\u00fckle\u015fmi\u015f, onlar\u0131n ger\u00e7ek manalar\u0131, insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131 ile ba\u011fl\u0131 olan taraflar\u0131 ise geli\u015fmi\u015ftir. Bu s\u00fcre\u00e7lerden sonra ayn\u0131 oyunlardan ortaya \u00e7\u0131kan halk\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131, ekim-bi\u00e7imini, ya\u015fam davranmalar\u0131n\u0131 yans\u0131tan daha \u00e7a\u011fda\u015f, kendi devri i\u00e7in daha akt\u00fcel olan halk oyunlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u201cEkende yok, bi\u00e7ende yok, yeyende ortak karde\u015f\u201d, \u201cTembel karde\u015f\u201d ve b. bu kabilden olan halk oyunlar\u0131d\u0131r.<\/div>\n
Azerbaycan halk oyunlar\u0131nda satir ve g\u00fclmece avantaj olu\u015fturmaktayd\u0131. B\u00f6\u011fle oyunlarda komik durumlara daha \u00e7ok yer verilmi\u015ftir. Bu ise onunla \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmekteydi ki, halk toplumunda olan kusurlar\u0131 g\u00fcl\u00fc\u015f tarz\u0131yla \u0131slah etme niyetinde idi. Ayn\u0131 zamanda halk noksanlar\u0131n\u0131 aradan kald\u0131rma\u011fa mani olan kuvveleri, b\u00f6\u011fle durumu ortaya \u00e7\u0131karan ki\u015fileri de g\u00fclerek ele\u015ftirmekteydi. T\u00fcm bunlar ise halk oyunlar\u0131n\u0131 izleyenlere sevdiren ve onun uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan temel ko\u015fullardand\u0131.<\/div>\n
Halk oyunlar\u0131ndan farkl\u0131 \u015fekilde, halk oyunlar\u0131 \u015fimdiye kadar korunup saklanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6\u011flece okullarda, \u00f6\u011fretim dairelerinde folklor \u00f6rnekleri s\u0131ras\u0131nda \u00f6nemli yere sahip olan halk oyunlar\u0131 barede \u00f6zel dersler ge\u00e7iriliyor. K\u00fclt\u00fcr dairelerinde tiyatro sahnelerinde zaman-zaman halk oyunlar\u0131n\u0131n en eski par\u00e7alar\u0131 sergilenmi\u015f, halk\u0131n sahib oldu\u011fu eski tarihsel \u2013 k\u00fclt\u00fcr y\u00f6n\u00fcnden korunmu\u015ftu<\/div>\n

Zengin ulusal geleneklere uyan Azerbaycan t\u00fcrklerinin folkloruna dikkat etsek t\u00fcm T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n sahip oldu\u011fu ortak de\u011ferlerden ba\u015fka, Azerbaycan t\u00fcrklerinin de kendine has folkloru mevcuttur.\u00a0Halk\u0131m\u0131z\u0131n zengin, kendine has ve ilgi \u00e7ekici folklor \u00f6rneklerinden biri de halk oyunlar\u0131d\u0131r. Tarihsel ve \u00e7ok eskimi\u015f olan, halk\u0131n \u00e7e\u015fitli zamanlarda gelenek ve g\u00f6renek etnoqrafisini kendinde ya\u015fatan bu oyunlar soydan gelerek zaman\u0131m\u0131za kadar ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Oyunlar halk ya\u015fam\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli y\u00f6nlerini, \u00e7e\u015fitli t\u00f6renleri yans\u0131tan eski folklor janr\u0131ndan biridir. Halk oyunlar\u0131 eski devirlerden halk\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131, e\u011flence d\u00fcnyas\u0131n\u0131 kendinde yans\u0131tma bak\u0131m\u0131ndan \u00f6zellikle \u00e7ok ilgin\u00e7tir. B\u00f6\u011fle halk oyunlar\u0131, konu, konum, ortaya \u00e7\u0131kma yolu ve \u015fekiller bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok zengin ve de\u011fi\u015fiktir. Halk oyunlar\u0131nda y\u00fcksek, h\u00fcmanist bireysel duygular : iftiray\u0131 cezaland\u0131rmak, iyileri korumak, onlara destek olmak, ve b. gibi olumlu kaliteler a\u015f\u0131lanmaktayd\u0131.<\/p>\n

Halk oyunlar\u0131, tam olarak halk\u0131n oyun-temsil k\u00fclt\u00fcr\u00fcne dair ilk bilgilere bir \u00e7ok eski kaynak\u00e7alarda rastlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. B\u00f6\u011flece, IX-X asrlarda ya\u015fam\u0131\u015f olan Yak\u0131n Do\u011fu bilginlerinden Kesrevi, Sealabi ve El-Biruninin, XII asrda ise \u00fcnl\u00fc Azerbaycan yazar\u0131 Nizami Gencevinin eserlerinde de halk\u0131m\u0131z\u0131n islamdan \u00f6nce t\u00f6ren bayramlar\u0131, oyunlar\u0131, \u00f6\u011flece de onlar\u0131n konusu hakk\u0131nda belirli bilgiler mevcuttur. Halk oyunlar\u0131 hakk\u0131nda bilgilere ayr\u0131ca \u00f6yk\u00fc ve destanlar\u0131m\u0131zda, \u00f6\u011flece de, Avrupa ve Asya gezginlerinin eserlerinde, yaz\u0131 ve g\u00fcnl\u00fcklerinde, onlar\u0131n Azerbaycana gezi heyecanlar\u0131 hakk\u0131nda an\u0131lar\u0131nda da raslamak m\u00fcm\u00fck\u00fcnd\u00fcr. Orta asrlarda bir \u00e7ok Azerbaycan, \u00f6\u011flece de Yak\u0131n Do\u011fu ressamlar\u0131n\u0131n minyat\u00fcrlerinde de baz\u0131 halk oyunlar\u0131n\u0131n tasvirlerine rastlamak olur.<\/p>\n

\u0130lk olarak XIX asrdan ba\u015flayarak Azerbaycanda e\u011fitim ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn geli\u015fimi ile ilgili olarak bir \u00e7ok ayd\u0131nlar \u2013 M.\u015e.Vazeh, M.Mahmudbeyov, S.E.\u015eirvani, A.\u015eaig, F.K\u00f6\u00e7erli ve di\u011ferleri \u00e7ocuk folkloru ad\u0131 ile \u00f6zel \u00f6rnekler, bilc\u00fcmle halk oyunlar\u0131 se\u00e7mi\u015f, onlar\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131 ders kitaplar\u0131na dahil etmi\u015f ve tebli\u011f etmi\u015fler. Bu ders kitaplar\u0131na en iyi \u00f6rnek ise F.K\u00f6\u00e7erlinin 1912- y\u0131l tarihinde yay\u0131mlatt\u0131\u011f\u0131 \u201cK\u00fc\u00e7\u00fcklere arma\u011fan\u201d kitab\u0131 olmu\u015ftur. Bu kitaba bir \u00e7ok \u00e7ocuk folkloru \u00f6rnekleri, bilc\u00fcmle halk oyunlar\u0131 dahil edilmi\u015ftir.<\/p>\n

Bir \u00e7ok halk oyunlar\u0131n\u0131 \u2013 \u201c\u00c7\u00f6vkan\u201d, \u201cDired\u00f6\u011fme\u201d, \u201c\u00c7iling a\u011fac\u201d, \u201cTop al ka\u00e7\u201d, \u201cSerrast vur\u201d, \u201cMotal-motal\u201d, \u201cGelendar, ay Gelendar\u201d, \u201cEl \u00fcste kimin eli\u201d, \u201cBen\u00f6v\u015fe ben\u00f6v\u015feni\u201d ve b. oyunlar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de \u00e7ocuklar ve gen\u00e7ler memnuniyetle oynamaktad\u0131rlar.<\/p>\n

Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lara g\u00f6re, Azerbaycan halk oyunlar\u0131nda erkeklerle beraber, bazan kad\u0131nlar da kat\u0131lm\u0131\u015flar. Bu barede Nizaminin \u201cHamse\u201dsinde belli bilgiler verilmektedir. Kad\u0131nlar\u0131n erkeklerle beraber \u201c\u00c7\u00f6vken\u201d ve di\u011fer halk oyunlar\u0131nda kat\u0131l\u0131m\u0131 XVI asr minyat\u00fcrlerinden de a\u00e7\u0131k bellidir.<\/p>\n

Azerbaycanda geni\u015f yay\u0131lmakta olan bu oyunlar Getran Tebrizinin, Hagani \u015eirvaninin ve bu gibi di\u011fer klasik yazarlar\u0131m\u0131z\u0131n eserlerinde de kendi yans\u0131mas\u0131n\u0131 bulmu\u015ftur.<\/p>\n

Azerbaycanda geni\u015f yay\u0131lmakta olan ulusal halk oyunlar\u0131ndan biri de \u201c\u00c7\u00f6vken\u201ddir. XII asrda – Atabey Muhammedin h\u00fckmranl\u0131\u011f\u0131 devrinde bu oyun meydanda, at \u00fczerinde yap\u0131lmaktayd\u0131. Oyunu y\u00f6neten hakimlerden biri elindeki mendili y\u00fckseklere kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 an \u015faypur \u00e7al\u0131n\u0131rd\u0131. Sonra oyuncular her grubta 3 ki\u015fi atl\u0131 olmakla, 3 grub meydanda d\u00f6ng\u00fc yapmaktayd\u0131lar. \u0130lk grub beyaz, ikinci gri, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc grub ise siyah atlarda meydana \u00e7\u0131kmaktayd\u0131lar. Bundan sonra atl\u0131lar meydan\u0131n ters taraf\u0131na gidiyordular. Meydan\u0131n ters taraf\u0131nda insan boyutunda ta\u015ftan kuleli kap\u0131lar koyulmaktayd\u0131. \u0130lk kule \u00fczerine mavi, di\u011ferine ise k\u0131rm\u0131z\u0131 rengli tak\u0131lmaktayd\u0131.<\/p>\n

Oyunda temel amac \u00e7\u00f6vken ile topu bireysel ve ya arkada\u015flar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 ile kap\u0131 yerine kulelerin aras\u0131ndan ge\u00e7irmekti.<\/p>\n

\u201c\u00c7\u00f6vken\u201d oyununda kullan\u0131lan topu haz\u0131rlamaq i\u00e7in taranm\u0131\u015f y\u00fcn al\u0131n\u0131rd\u0131. Onu elle yumak \u015feklinde ve becerilen kadar g\u00fcclendirmek i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6stermekteydiler. Topu gereken duruma getirdikten sonra onu s\u0131cak suda bu\u00e7uk saata kadar saklamaktayd\u0131lar. Burada y\u00fcn \u00f6nceki yumak \u015feklini kendinde saklayarak daha kuvvetle s\u0131k\u0131lmaktayd\u0131. Sonra onu sudan \u00e7\u0131kar\u0131r ve bir daha kuvvetli \u015feklini alana kadar saklamaktayd\u0131lar. Sonra ona \u00f6zel deriden y\u00fcz eklemekteydiler. Bu y\u00f6ntemle haz\u0131rlanan toplar elasti\u011fi balon \u015feklindeydi. \u00c7\u00f6vkan a\u011fac\u0131 ise \u00f6zel haz\u0131rlanm\u0131\u015f ve e\u011fik bi\u00e7imde a\u011fac olurdu. Onun do\u011fru, standart uzunlu\u011fu olmam\u0131\u015ft\u0131. Bu a\u011fac oyun kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n ve atlar\u0131n y\u00fcksekli\u011fine tabi olarak de\u011fi\u015fmekteydi. \u00c7\u00f6vkan a\u011fac\u0131n\u0131n e\u011fik k\u0131sm\u0131n\u0131n bir y\u00fczeyi a\u00e7\u0131kt\u0131. \u00c7\u00fcnki bu tarafla topu yerden kald\u0131rmak kolayd\u0131.<\/p>\n

\u201c\u00c7\u00f6vkan\u201d oyununda \u00f6zel al\u0131\u015ft\u0131rma yapm\u0131\u015f ma\u00e7 atlar\u0131ndan kullan\u0131lmaktayd\u0131. Oyunda\u2013 kesin hareketler zaman\u0131 \u00a0e\u011ferin \u00a0kayarak at\u0131n s\u0131rt\u0131ndan inmemesi i\u00e7in atlar\u0131n eyerini ikikat ve \u00fc\u00e7kat kolanla kenetlemekteydiler.<\/p>\n

Geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f Azerbaycan halk oyunlar\u0131ndan birisi de \u201cTop \u00e7alada oyunudur. (Bu oyun hakk\u0131nda G\u00fcney Azerbaycanda meskunla\u015fm\u0131\u015f olan yazar Abakur Mehburinin \u201c\u0130bn \u015eirac\u201d eserinde konusu hakk\u0131nda ayd\u0131n bahs ediliyor).<\/p>\n

Baz\u0131 halk oyunlar\u0131 ise \u015fiirle okunmaktayd\u0131. Bu ise, hi\u00e7 ku\u015fkusuz ki, oyunu daha merakl\u0131 yapmaktayd\u0131. B\u00f6\u011fle oyunlardan birisi \u201cMotal-motal\u201d oyunudur. Bu oyunda \u00e7ocuklar d\u00f6ng\u00fc yaparak, ayaklar\u0131n\u0131 yere s\u0131kard\u0131lar. Onlardan birisi a\u015fa\u011f\u0131daki \u015fiiri s\u00f6ylerdi.<\/p>\n

\u0130\u011fne-i\u011fne,<\/p>\n

Ucu d\u00fc\u011fme,<\/p>\n

Bal ball\u0131ca,<\/p>\n

Ball\u0131 ke\u00e7i,<\/p>\n

\u015eam a\u011fac\u0131,<\/p>\n

\u015eat\u0131r ke\u00e7i,<\/p>\n

Goz-a\u011fac\u0131<\/p>\n

Gotur ke\u00e7i,<\/p>\n

Vur na\u011fara,<\/p>\n

\u00c7\u0131k kenara.<\/p>\n

Ve ya<\/p>\n

Motal-motal terse motal,<\/p>\n

Yay atar, kaymak tutar.<\/p>\n

Beyaz ku\u015fum, beyazc\u0131\u011f\u0131m<\/p>\n

Mavi ku\u015fum g\u00fcvercinim.<\/p>\n

Elin tikan emirgulu,<\/p>\n

Vur na\u011fara, \u00e7\u0131x q\u0131ra\u011fa.<\/p>\n

Bu \u015fiirin her kelimesini s\u00f6yleyen ki\u015fi elini s\u0131rayla arkada\u015flar\u0131n\u0131n ve kendisinin aya\u011f\u0131n\u0131n \u00fczerine s\u0131kar. \u015eiirin sonundak\u0131 \u201c\u00e7\u0131k kenara\u201d kelimeleri kesin aya\u011f\u0131n\u0131n \u00fczerinde de\u011filse, o, aya\u011f\u0131n\u0131 \u00e7eker. Sonra \u015fiir yeniden s\u00f6ylenilir. B\u00f6\u011flece, \u00e7ocuklar s\u0131rayla ayaklar\u0131n\u0131 \u00e7eker. Her kesin aya\u011f\u0131 sona kal\u0131rsa, onu y\u00fcz tarfta uzatarak, ellerini yumruk \u015feklinde onun s\u0131rt\u0131na koyarak sorarlar :<\/p>\n

El \u00fczerinde kimin eli?<\/p>\n

E\u011fer \u00e7ocuk elini kendisinin s\u0131rt\u0131na koyan\u0131 bulursa o kalkar, e\u011fer bulamazsa, \u201cAl\u0131n vurun yaland\u0131r\u201d \u2013 s\u00f6yleyerek onu bir ka\u00e7 defa yava\u015f vurarak ve yine sorarlar :<\/p>\n

El \u00fczerinde kimin eli ?<\/p>\n

B\u00f6\u011flece \u00e7ocuk el sahibini bulana kadar ona yava\u015f yumruk atar.<\/p>\n

Halk oyunlar\u0131 \u00e7ocuklarda, erginlerde, ve gen\u00e7lerde h\u0131zl\u0131l\u0131k, \u00e7eviklik, hareketlilik, \u00a0zihin \u00e7evikli\u011fi ve.b gibi olumlu kaliteler a\u015f\u0131lamaktayd\u0131.<\/p>\n

Bu halk oyunlar\u0131 yaz\u0131klar olsun ki, zaman-zaman unutularak yaln\u0131z ders kitab\u0131 ve edebiyatlarda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00e7a\u011fda\u015f bilgisayar oyunlar\u0131n\u0131n \u00e7ocuklar aras\u0131nda daha \u00fcnl\u00fc oldu\u011fu bir zamanda bu t\u00fcr halk oyunlar\u0131n\u0131n unutulmas\u0131na tan\u0131k olmaq bir kadar \u00fcz\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Ama teselli verici makam ondan ibarettir ki, ulusal t\u00f6renler, devlet konser \u00f6nerileri \u00a0zaman\u0131 \u00e7e\u015fitli tiyatro kollektifleri taraf\u0131ndan bu t\u00fcr oyunlar\u0131n meydanlarda sergilenmesi hala da devam etmektedir.<\/p>\n

Halk oyunlar\u0131<\/strong><\/p>\n

\u0130nsanlar\u0131n e\u011flenmesine hizmette bulunan folklor \u00f6rneklerinden birisi de halk oyunlar\u0131d\u0131r. \u00a0Halk oyunlar\u0131 da s\u00f6zl\u00fc halk edebiyat\u0131n\u0131n eski janrlar\u0131ndan biridir. Halk dramlar\u0131 tarih boyu belli geli\u015fim yolu ge\u00e7mi\u015f ve zamanla ilerlemi\u015ftir. Halk oyunlar\u0131 bir janr gibi \u015fekillene kadar folklorun di\u011fer t\u00fcrleri i\u00e7inde, \u00f6zellikle epik t\u00fcr\u00fcn ayr\u0131-ayr\u0131 janrlar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. B\u00f6\u011flece, profesyonel \u00f6yk\u00fcc\u00fcler, saz \u015fairleri, bebeklerine \u00f6yk\u00fc s\u00f6\u011fleyen anneler ve nineler \u00f6yk\u00fc olaylar\u0131n\u0131n gidi\u015fine tabi olarak mimikten, jestlerden, el-kol hareketlerinden de geni\u015f kullanm\u0131\u015flar. Bu zaman ise sanki s\u00f6ylenen folklor \u00f6rne\u011fi ilk bi\u00e7imde sahneye uyarlanm\u0131\u015f ve halk oyunlar\u0131n\u0131n ilk embriyonlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u015ft\u0131r. \u00d6rnek, \u201cMelikmemmet\u201d \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde Melikmemmetin kuyuda divle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 sahneni konu\u015fan ki\u015fi divin s\u00f6zlerini kal\u0131n, yo\u011fun sesle, k\u0131z\u0131n s\u00f6zlerini nazik, Melikmemmetin s\u00f6zlerini ise amirane bir sesle, karakterik ahenkle ifa ediyordu.<\/p>\n

Gerek epik t\u00fcrde, hatta, Azerbaycan halk edebiyat\u0131n\u0131n her bir \u00f6rne\u011fini dikkatle incelemi\u015f olsak, orada ifade, mana, konu ve ifa tarz\u0131 itibarile dram, oyun yabanc\u0131 elementleri bulmak olas\u0131d\u0131r. \u00d6yk\u00fcler, destanlar, saz sanat\u0131, ve t\u00f6renler halk \u00a0oyunlar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ve \u00a0geli\u015fmesi i\u00e7in ilk a\u015famad\u0131r.<\/p>\n

Di\u011fer taraftan, halk\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131 ile ba\u011fl\u0131 \u00e7e\u015fitli e\u011flenceler zamanla daha kitlesel karakter alarak geli\u015fmi\u015ftir, bazan ilk, bazan da yetkin konulu oyunlar gibi halk\u0131n estetik yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na dahildir.<\/p>\n

Halk\u0131n ya\u015fam\u0131 ile ilgili olan t\u00f6renlerin yap\u0131lmas\u0131nda t\u00fcm halk kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu t\u00f6renlerin \u00e7o\u011fu ayr\u0131-ayr\u0131 adamlar\u0131n gayreti sonucunda geli\u015fmi\u015f, sonradan as\u0131l halk oyunlar\u0131 d\u00fczeyine kalkm\u0131\u015ft\u0131r. Buna \u00f6rnek olarak, \u201cKosa gelin\u201d, \u201cKosa oyunu\u201d ve ya \u201cKosa-Kosa\u201dn\u0131 g\u00f6stermek olur. Bu oyunlarda temel kahraman Kosa ve Ke\u00e7i idi. Kosa \u2013 k\u0131\u015f\u0131n, Ke\u00e7i \u2013 ise yaz\u0131n simgesi idi. Oyunun sonunda Kosa \u2013 k\u0131\u015f yenilmi\u015f, Ke\u00e7i \u2013 bahar ise \u00a0yenmi\u015fti, bu da halk\u0131n alk\u0131\u015f\u0131na neden olmu\u015ftu. Ama zamanla bu oyunlardaki t\u00f6ren yabanc\u0131 elementler s\u00f6n\u00fckle\u015fmi\u015f, onlar\u0131n ger\u00e7ek manalar\u0131, insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131 ile ba\u011fl\u0131 olan taraflar\u0131 ise geli\u015fmi\u015ftir. Bu s\u00fcre\u00e7lerden sonra ayn\u0131 oyunlardan ortaya \u00e7\u0131kan halk\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131, ekim-bi\u00e7imini, ya\u015fam davranmalar\u0131n\u0131 yans\u0131tan daha \u00e7a\u011fda\u015f, kendi devri i\u00e7in daha akt\u00fcel olan halk oyunlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u201cEkende yok, bi\u00e7ende yok, yeyende ortak karde\u015f\u201d, \u201cTembel karde\u015f\u201d ve b. bu kabilden olan halk oyunlar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Azerbaycan halk oyunlar\u0131nda satir ve g\u00fclmece avantaj olu\u015fturmaktayd\u0131. B\u00f6\u011fle oyunlarda komik durumlara daha \u00e7ok yer verilmi\u015ftir. Bu ise onunla \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmekteydi ki, halk toplumunda olan kusurlar\u0131 g\u00fcl\u00fc\u015f tarz\u0131yla \u0131slah etme niyetinde idi. Ayn\u0131 zamanda halk noksanlar\u0131n\u0131 aradan kald\u0131rma\u011fa mani olan kuvveleri, b\u00f6\u011fle durumu ortaya \u00e7\u0131karan ki\u015fileri de g\u00fclerek ele\u015ftirmekteydi. T\u00fcm bunlar ise halk oyunlar\u0131n\u0131 izleyenlere sevdiren ve onun uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan temel ko\u015fullardand\u0131.<\/p>\n

Halk oyunlar\u0131ndan farkl\u0131 \u015fekilde, halk oyunlar\u0131 \u015fimdiye kadar korunup saklanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6\u011flece okullarda, \u00f6\u011fretim dairelerinde folklor \u00f6rnekleri s\u0131ras\u0131nda \u00f6nemli yere sahip olan halk oyunlar\u0131 barede \u00f6zel dersler ge\u00e7iriliyor. K\u00fclt\u00fcr dairelerinde tiyatro sahnelerinde zaman-zaman halk oyunlar\u0131n\u0131n en eski par\u00e7alar\u0131 sergilenmi\u015f, halk\u0131n sahib oldu\u011fu eski tarihsel \u2013 k\u00fclt\u00fcr y\u00f6n\u00fcnden korunmu\u015ftur.<\/p>\n

PhD Ahmet \u015eahidov<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

UNUTULANLAR VE UNUTULMAYANLAR Zengin ulusal geleneklere uyan Azerbaycan t\u00fcrklerinin folkloruna dikkat etsek t\u00fcm T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n sahip oldu\u011fu ortak de\u011ferlerden ba\u015fka, Azerbaycan t\u00fcrklerinin de kendine has folkloru mevcuttur. Halk\u0131m\u0131z\u0131n zengin, kendine… <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[16],"tags":[],"class_list":["post-720","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-elmi-mqallr"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/720","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=720"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/720\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=720"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=720"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=720"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}