{"id":465,"date":"2009-02-04T00:40:47","date_gmt":"2009-02-03T21:40:47","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=465"},"modified":"2009-08-02T01:44:50","modified_gmt":"2009-08-01T22:44:50","slug":"r%c9%99smi-opponent-olan-filologiya-elml%c9%99ri-doktoru-professor-t%c9%99v%c9%99kkul-sukurb%c9%99ylinin-r%c9%99yi-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=465","title":{"rendered":"R\u0259smi opponent olan filologiya elml\u0259ri doktoru, professor T\u0259v\u0259kk\u00fcl \u015e\u00fck\u00fcrb\u0259ylinin r\u0259yi (az\u0259rbaycanca)"},"content":{"rendered":"<p style=\"PADDING-LEFT: 90px\"><strong>\u018fhm\u0259d \u015eair o\u011flu \u015eahidovun <\/strong><strong>10.02.03 \u2013 Slavyan dill\u0259ri (Rus dili) v\u0259 10.02.01 \u2013 Az\u0259rbaycan dili ixtisaslar\u0131 \u00fczr\u0259 filologiya elml\u0259ri namiz\u0259di elmi d\u0259r\u0259c\u0259si almaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qdim edil\u0259n <\/strong><strong>\u00abRus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn sillabik qurulu\u015fu\u00bb (<\/strong><strong>i<\/strong><strong>kihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin material\u0131 \u0259sas\u0131nda) adl\u0131 <\/strong><strong>dissertasiyas\u0131na<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p align=\"center\"><strong>R \u018f Y<\/strong><\/p>\n<p>\u00a0\u018fhm\u0259d \u015eahidovun dissertasiyas\u0131 rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin fonetik strukturunun t\u0259dqiqat\u0131na h\u0259sr olunub.<!--more--><\/p>\n<p>T\u0259dqiqat i\u015fi giri\u015f, iki f\u0259sil, n\u0259tic\u0259 v\u0259 istifad\u0259 olunmu\u015f \u0259d\u0259biyyat siyah\u0131s\u0131ndan ibar\u0259tdir. Giri\u015fd\u0259 (s\u0259h. 4-12) t\u0259dqiqat i\u015finin aktuall\u0131\u011f\u0131 \u0259sasland\u0131r\u0131l\u0131r, m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259r, t\u0259dqiqat metodlar\u0131 t\u0259yin olunur, t\u0259dqiqat\u0131n elmi yeniliyi, n\u0259z\u0259ri v\u0259 praktiki \u0259h\u0259miyy\u0259ti g\u00f6st\u0259rilir, m\u00fcdafi\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lan m\u00fcdd\u0259alar sadalan\u0131r, aprobasiyadan s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00f6vzunun aktuall\u0131\u011f\u0131 he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur. \u0130ki dilin materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda buc\u00fcr t\u0259dqiqat aparma\u011fa \u00e7ox b\u00f6y\u00fck ehtiyac var idi. Az\u0259rbaycanl\u0131 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin rus dilini \u00f6yr\u0259nm\u0259si zaman\u0131 \u0259n \u00e7\u0259tin m\u0259rh\u0259l\u0259 g\u00fccl\u00fc interferensiya \u2013 do\u011fma dilin t\u0259l\u0259ff\u00fcz qaydalar\u0131n\u0131n \u0259cn\u0259bi dilin fonetik elementl\u0259rin\u0259 n\u00fcfuz etm\u0259siyl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259 bir d\u0259 ona g\u00f6r\u0259 q\u0259lizl\u0259\u015fir ki, rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin s\u0259s sistemi tamamil\u0259 f\u0259rqlidir, h\u0259tta b\u0259zi m\u0259qamlarda ziddiyy\u0259t t\u0259\u015fkil edir. B\u00fct\u00fcn bunlar g\u00f6st\u0259ril\u0259n iki dilin fonetik sisteml\u0259rinin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259dqiq edilm\u0259si z\u0259rur\u0259ti yarad\u0131r. Buc\u00fcr t\u0259dqiqatlar\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n hiss\u0259si m\u0259hz \u018fhm\u0259d \u015eahidovun dissertasiya i\u015find\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u0131n obye\u043ati rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn sillabik qurulu\u015fudur.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u0131n predmeti is\u0259 rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin \u0259sas\u0131nda hecan\u0131n foneti\u043a qurulu\u015fu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn heca qurulu\u015funun\u00a0 m\u00fcqayis\u0259li &#8211; tipoloji planda \u00f6yr\u0259nilm\u0259sidir.<\/p>\n<p>Giri\u015fd\u0259 t\u0259dqiqat\u0131n m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259ri qeyd olunmu\u015fdur:<\/p>\n<p>1)\u00a0T\u0259qdim olunan s\u00f6zl\u0259rd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vqel\u0259rd\u0259 t\u0259sad\u00fcf edil\u0259n VV, V\u041a, \u041aV, \u041a\u041a modell\u0259ri \u00fczr\u0259 sait v\u0259 samitl\u0259rin allofon birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin \u043aon\u043aret tipl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k;<\/p>\n<p>2)\u00a0Rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin t\u0259rkibind\u0259 m\u00f6vcud olan heca tipl\u0259rini a\u015fkarlamaq; s\u00f6zd\u0259ki m\u00f6vqel\u0259rind\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq onlar\u0131n tipl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k;<\/p>\n<p>3)\u00a0T\u0259qdim olunan dill\u0259rd\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rd\u0259 heca z\u0259ncirl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k, onlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259ki s\u0259sl\u0259rin miqdar\u0131ndan as\u0131l\u0131 olaraq t\u0259snifat\u0131n\u0131 t\u0259qdim etm\u0259k;<\/p>\n<p>4) Rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin heca qurulu\u015funda v\u0259 hecan\u0131n foneti\u043a qurulu\u015funda ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259ri a\u015fkarlamaq.<\/p>\n<p>\u00a0M\u00fcdafi\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lan m\u00fcdd\u0259alar is\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimidir:<\/p>\n<p>1. Az\u0259rbaycan dilind\u0259n f\u0259rqli olaraq rus dilind\u0259 hecan\u0131n foneti\u043a qurulu\u015fu daha r\u0259ngar\u0259ngdir, bunun s\u0259b\u0259bi is\u0259 rus dilind\u0259 hecan\u0131n h\u0259m \u0259vv\u0259lind\u0259, h\u0259m d\u0259 sonunda d\u00f6rd samitin yana\u015f\u0131 g\u0259lm\u0259sidir, halbuki, al\u0131nma s\u00f6zl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 almasaq, Az\u0259rbaycan dilinin \u00f6z s\u00f6zl\u0259rind\u0259 birinci hecan\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259 yaln\u0131z bir samit, qalanlar\u0131nda is\u0259 \u0259n \u00e7oxu iki samit i\u015ftirak ed\u0259 bil\u0259r;<\/p>\n<p>2. Rus dilind\u0259, bir qayda olaraq, son hecalardan ba\u015fqa qalan hecalar a\u00e7\u0131q olur, ancaq intervo\u043aal m\u00f6vqed\u0259 \u043aonsonant birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin birinci \u00fczv\u00fc sonor samit olarsa, \u0259vv\u0259lki heca qapal\u0131 ola bilir, halbuki, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 qapal\u0131 hecalar daha \u00e7oxdur, \u00e7\u00fcnki ist\u0259nil\u0259n intervo\u043aal \u043aonsonant birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r hecalar aras\u0131nda par\u00e7alan\u0131r;<\/p>\n<p>3. Az\u0259rbaycan dilind\u0259n f\u0259rqli olaraq rus dili z\u0259ngin \u043aonsonant qurulu\u015fu il\u0259 f\u0259rql\u0259nir,\u00a0 rus dilin\u0259 m\u0259xsus s\u00f6zl\u0259r x\u00fcsusil\u0259 intervo\u043aal v\u0259ziyy\u0259td\u0259 daha \u00e7ox z\u0259ngin \u043aonsonant qurulu\u015fa malikdir;<\/p>\n<p>4. H\u0259m rus, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259\u00a0 s\u00f6z\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u00f6vqel\u0259rind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n \u041aV tipli birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r universal s\u0259s \u043aomple\u043asl\u0259ri say\u0131l\u0131rlar;<\/p>\n<p>5. \u041aV tipli birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rd\u0259 samit v\u0259 saitl\u0259r aras\u0131nda a\u043a\u043aomodasiya m\u00f6vcuddur, lakin iki dild\u0259 bu foneti\u043a hadis\u0259nin istiqam\u0259ti m\u00fcxt\u0259lifdir; \u0259g\u0259r rus dilind\u0259 saitl\u0259r samitl\u0259r\u0259 a\u043a\u043aomodasiya edirl\u0259rs\u0259, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 \u0259ksin\u0259, samitl\u0259r saitl\u0259r\u0259 a\u043a\u043aomodasiya edirl\u0259r;<\/p>\n<p>6. N\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, nitq ax\u0131n\u0131 \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 m\u00fcnt\u0259z\u0259m ard\u0131c\u0131ll\u0131q t\u0259\u015fkil\u00a0 edir, onda iki elementin \u2013 samit v\u0259 saitin \u2013 rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn xara\u043ateri\u043a olan bu elementl\u0259rin nitqd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u043aombinasiyalar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Bu m\u00fcdd\u0259alar \u00fcmumilikd\u0259 d\u00fczg\u00fcn t\u0259rtib olunub.<\/p>\n<p>Dissertasiya iki dilin b\u00f6y\u00fck fonetik material\u0131 \u0259sas\u0131nda qurulub: t\u0259dqiqata rus dilind\u0259ki 12 000 s\u00f6z v\u0259 Az\u0259rbaycan dlind\u0259ki 10 000 s\u00f6z \u2013 c\u0259mi 23 000 ikihecal\u0131 s\u00f6z c\u0259lb olunmu\u015fdur. Bu ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin fonem v\u0259 sintaqmatik strukturlar\u0131n\u0131n analizi fonetik m\u00fcst\u0259vid\u0259 apar\u0131l\u0131r, bel\u0259 ki, dissertant\u0131n fikrinc\u0259, hecan\u0131n v\u0259 ya s\u00f6z\u00fcn sintaqmatik strukturunun \u00f6yr\u0259nilm\u0259si zaman\u0131 \u0259sas maraq do\u011furan fonem deyil, m\u0259hz fonetik birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rdir.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat zaman\u0131 bir-ne\u00e7\u0259 metodlardan istifad\u0259 edilmi\u015fdir \u2013 t\u0259sviri, tipoloji, distributiv v\u0259 statistik. Dissertasiyan\u0131n n\u0259z\u0259ri bazas\u0131n\u0131 linqvistika, o c\u00fcml\u0259d\u0259n fonetika v\u0259 fonologiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan 126 adda \u0259d\u0259biyyatlar t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>Dissertasiyan\u0131n birinci f\u0259sli \u201dRus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rd\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu\u201d adlan\u0131r. Bu f\u0259slin birinci b\u00f6lm\u0259sind\u0259 rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 s\u00f6z\u00fcn fonetik qurulu\u015funun t\u0259sviri m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Burada dild\u0259 hecan\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n fonem, sintaqmati\u043a, sillabi\u043a v\u0259 ritmi\u043a qurulu\u015flardan dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r, onlar\u0131n\u00a0 t\u0259hlili verilir. M\u0259hz bu b\u00f6lm\u0259d\u0259 Torsuyevd\u0259n sitat g\u0259tirilir v\u0259 dilin tipik fonetik qurulu\u015funun x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin \u0259ks olundu\u011fu formul v\u0259 g\u00f6st\u0259ricil\u0259r sadalan\u0131r. Daha sonra t\u0259dqiq olunan dill\u0259rin materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda h\u0259r bir struktur tipinin mahiyy\u0259ti ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130kinci b\u00f6lm\u0259 rus dilinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015funa h\u0259sr olunub. Bu b\u00f6lm\u0259nin ayr\u0131-ayr\u0131 paraqraflar\u0131nda ard\u0131c\u0131l olaraq, rus dilinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rind\u0259 ba\u015flan\u011f\u0131c hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu (\u00a7 1), rus dilinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rind\u0259 intervokal konsonant birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r (\u00a7 2), rus dilinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rind\u0259 son hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu (\u00a7 3) kimi suallar i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131l\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6lm\u0259d\u0259 d\u0259 bu sxem \u00fczr\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rd\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu (\u00a7 1-3) ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Hecan\u0131n fonetik qurulu\u015funu analiz ed\u0259n dissertant bu n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lir ki, rus dilinin be\u015f sait fonemi v\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin doqquz sait fonemini m\u00fcqayis\u0259 etdikd\u0259 rus dilind\u0259 daha z\u0259ngin allofon sistemi ortaya \u00e7\u0131x\u0131r. Bel\u0259 ki, rus dilind\u0259ki 5 sait fonem 20 allofonda realiz\u0259 olundu\u011fu halda, Az\u0259rbaycan dilind\u0259ki 9 sait fonem el\u0259 9 allofonda realiz\u0259 olunur. Bundan ba\u015fqa, rus dilind\u0259 37 samit fonem 42 allofonda, Az\u0259rbaycan dilind\u0259ki 24 samit fonem is\u0259 qon\u015fu sait foneml\u0259rin inc\u0259 v\u0259 qal\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndan as\u0131l\u0131 olaraq 45 allofonda \u0259ks olunur.<\/p>\n<p>H\u0259m rus dilind\u0259, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin fonetik-fonem qurulu\u015fundak\u0131 s\u0259s birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin (sait v\u0259 samit) \u0259trafl\u0131 analizi apar\u0131l\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu \u00e7oxsayl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259 n\u00f6vl\u0259ri d\u0259qiq statistik m\u0259lumatlarla m\u00fc\u015fayi\u0259t olunur ki, bu da dilin konkret imkanlar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7m\u0259y\u0259 imkan yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Dissertasiyan\u0131n ikinci f\u0259sli rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin sillabik qurulu\u015funa h\u0259sr olunub. Bu f\u0259slin \u00f6z\u00fc bir-ne\u00e7\u0259 b\u00f6lm\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. Birinci b\u00f6lm\u0259d\u0259 dil\u00e7ilikd\u0259ki heca n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rinin q\u0131sa t\u0259snifat\u0131 verilir.<\/p>\n<p>H\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l qeyd olunur ki, \u201cfonetikan\u0131n ba\u015fqa he\u00e7 bir elementi heca q\u0259d\u0259r ayd\u0131n v\u0259 qaranl\u0131q ola bilm\u0259z\u201d (s\u0259h. 73). Heca anlay\u0131\u015f\u0131 iki m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r: 1) hecan\u0131n fonetik t\u0259bi\u0259ti v\u0259 2) heca b\u00f6lg\u00fcs\u00fc prinsipl\u0259ri. Bu b\u00f6lm\u0259d\u0259 heca problemi il\u0259 uzun ill\u0259r m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015f aliml\u0259rin \u2013 V.K.Tredyakovskiy, F.de Soss\u00fcr, L.V.\u015eerba, M.V.Panov v\u0259 ba\u015fqalar\u0131n\u0131n adlar\u0131 \u00e7\u0259kilir. Az\u0259rbaycan dili\u00e7iliyind\u0259 is\u0259 heca m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 A.D\u0259mir\u00e7izad\u0259, A.Axundov, A.\u018fl\u0259kb\u0259rov v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 m\u0259\u015f\u011ful olmu\u015flar. Dissertant qeyd edir ki, Az\u0259rbaycan dil\u00e7il\u0259rinin fikirl\u0259ri bir m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 k\u0259skin par\u00e7alan\u0131r &#8211; Az\u0259rbaycan dilind\u0259 hecaya b\u00f6l\u00fcnm\u0259 sait s\u0259sl\u0259rin \u0259sas\u0131nda ba\u015f verir v\u0259 hecan\u0131n \u0259sas\u0131n\u0131 yaln\u0131z sait s\u0259sl\u0259r t\u0259\u015fkil ed\u0259 bil\u0259r. N\u0259tic\u0259d\u0259 dissertant bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lir ki, \u0259n \u00e7ox yay\u0131lm\u0131\u015f heca n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259ri \u0259z\u0259l\u0259 g\u0259rginliyi v\u0259 sonor n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rdir ki, Az\u0259rbaycan dil\u00e7iliyind\u0259 d\u0259 h\u0259r iki n\u0259z\u0259riyy\u0259d\u0259n geni\u015f istifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p>\u201cRus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 heca b\u00f6lg\u00fcs\u00fc prinsipl\u0259ri\u201d adl\u0131 b\u00f6lm\u0259d\u0259 hecalanma b\u00fct\u00fcn m\u00f6vcud n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r bax\u0131m\u0131ndan t\u0259svir olunur: antik n\u0259z\u0259riyy\u0259, s\u00f6z\u00fcn \u0259vv\u0259lini v\u0259 sonunu n\u0259z\u0259r\u0259 alan n\u0259z\u0259riyy\u0259, ekspirator n\u0259z\u0259riyy\u0259, imploziya\\eksploziya n\u0259z\u0259riyy\u0259si, \u0259z\u0259l\u0259 g\u0259rginliyi n\u0259z\u0259riyy\u0259si, sonor n\u0259z\u0259riyy\u0259, optimall\u0131q n\u0259z\u0259riyy\u0259si. Eksperimental-fonetik t\u0259dqiqatlar\u0131n materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda hecalanman\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lm\u0259 d\u0259 maraq do\u011furur. Bu b\u00f6lm\u0259 sonda \u201cAz\u0259rbaycan dilind\u0259 heca b\u00f6lg\u00fcs\u00fc prinsipl\u0259ri\u201d il\u0259 yekunla\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>\u0130kinci f\u0259slin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6lm\u0259sind\u0259 rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin sillabik qurulu\u015fu t\u0259dqiq edilir. Birinci alt-b\u00f6lm\u0259nin t\u0259dqiqat obyekti rus dilind\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rd\u0259 hecan\u0131n sillabik quru\u015fu, ikinci alt-b\u00f6lm\u0259nin t\u0259dqiqat obyekti is\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rd\u0259 hecan\u0131n sillabik quru\u015fu il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Rus dilind\u0259ki 12 283 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rd\u0259 dissertant hecan\u0131n 21 struktur n\u00f6v\u00fcn\u00fc ay\u0131rd edir (n\u0259z\u0259ri c\u0259h\u0259td\u0259n 25 m\u00fcmk\u00fcn olandan), y\u0259ni se\u00e7ilmi\u015f materiallar\u0131n m\u0259hdud olmas\u0131na baxmayaraq, onlarda dem\u0259k olar ki, hecan\u0131n b\u00fct\u00fcn struktur n\u00f6vl\u0259rin\u0259 rast g\u0259linir. Hecan\u0131n struktur n\u00f6v\u00fc samit s\u0259sl\u0259rin say\u0131na v\u0259 onlar\u0131n saitl\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 yerin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u0259yin olunur. Dissertasiya m\u00fc\u0259llifinin m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, rus dilind\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rd\u0259 ba\u015flan\u011f\u0131c hecada 1-6 s\u0259s ola bil\u0259r, son hecalar is\u0259 1-8 ola bilir. Hecalar\u0131n struktur tipl\u0259ri c\u0259dv\u0259ll\u0259r vasit\u0259sil\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdirilir.<\/p>\n<p>\u0130kinci alt-b\u00f6lm\u0259 olan \u201cAz\u0259rbaycan dilinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin sillabik qurulu\u015fu\u201d da maraql\u0131d\u0131r. Hecalar\u0131n struktur n\u00f6vl\u0259rini a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan dilind\u0259ki 10 044 ikihecal\u0131 s\u00f6z analiz\u0259 c\u0259lb edilmi\u015fdir. 17 m\u00fcmk\u00fcn heca tipind\u0259n 13-\u00fc a\u015fkar edilmi\u015fdir. Veril\u0259n misallar da g\u00f6st\u0259rir ki, onlardan yaln\u0131z 6 tipi (o, on, su, \u0259mr, \u015fadl\u0131q, g\u0259nclik) s\u0131rf Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, Az\u0259rbaycan dilinin heca x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u00fcvafiq n\u0259tic\u0259l\u0259r \u00e7\u0131xarmaq laz\u0131m idi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin s\u0259s t\u0259rkibinin say\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259snifat\u0131 verilib. C\u0259mi 8 n\u00f6v al\u0131n\u0131b: \u00fc\u00e7s\u0259slid\u0259n ons\u0259sliy\u0259 q\u0259d\u0259r. \u0130kihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin \u0259sas hiss\u0259sini be\u015f-, alt\u0131- v\u0259 d\u00f6rds\u0259sli s\u00f6zl\u0259r t\u0259\u015fkil edir ki, bu da b\u00fct\u00fcn se\u00e7ilmi\u015f s\u00f6zl\u0259rin 92 faizini t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ikiecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin ah\u0259ng qanunu n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rind\u0259n analizin\u0259 d\u0259 x\u00fcsusi alt-b\u00f6lm\u0259 h\u0259sr olunub. \u018flb\u0259tt\u0259, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan dili \u00fc\u00e7\u00fcn xarakterik olan bu m\u00fch\u00fcm fonetik qanundan yan ke\u00e7m\u0259k olmazd\u0131. Ah\u0259ng qanunu haqq\u0131nda b\u0259zi n\u0259z\u0259ri m\u0259lumatlar verildikd\u0259n sonra b\u00fct\u00fcn materiallar\u0131n (10 044 ikihecal\u0131 s\u00f6z) ah\u0259ngdarl\u0131\u011fa g\u00f6r\u0259 b\u00f6l\u00fcnm\u0259si ba\u015f verir: sait s\u0259sl\u0259rin ah\u0259ng qanununa g\u00f6r\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259si v\u0259 ah\u0259ng qanununun pozuldu\u011fu samitl\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259si g\u00f6st\u0259rilir (sahil, h\u0259yat, bina, m\u00f6vzu, h\u00fcquq, d\u00fckan v\u0259 s. kimi).<\/p>\n<p>N\u0259tic\u0259 (s\u0259h. 132-136) t\u0259dqiqat\u0131n \u0259sas fikirl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p>Dissertasiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259r yax\u015f\u0131 arqumentl\u0259\u015fdirilmi\u015f, elmi c\u0259h\u0259td\u0259n \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 dissertant\u0131n praktiki m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259rind\u0259n qidalan\u0131r.<\/p>\n<p>Dissertasiya bar\u0259d\u0259 bizim iradlar\u0131m\u0131z a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:<\/p>\n<p>1. Birinci irad\u0131m\u0131z dissertasiyan\u0131n ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r: burada iki m\u00f6vzu birl\u0259\u015fdirilib \u2013 \u201cHecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu\u201d v\u0259 \u201cS\u00f6z\u00fcn sillabik qurulu\u015fu\u201d. Biz\u0259 el\u0259 g\u0259lir ki, onlardan h\u0259r biri ayr\u0131ca m\u00f6vzu kimi t\u0259dqiq edil\u0259 bil\u0259rdi. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 dissertasiyan\u0131 buc\u00fcr adland\u0131rmaq olard\u0131: \u201cHecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn heca qurulu\u015fu\u201d. \u201cSillabik qurulu\u015fu\u201d termini m\u00f6vzunu bir q\u0259d\u0259r q\u0259lizl\u0259\u015fdirir v\u0259 onun t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fcnd\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n \u00e7\u0259tinlik yarad\u0131r.<\/p>\n<p>2. Giri\u015fd\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259r sadalan\u0131r, lakin t\u0259dqiqat\u0131n m\u0259qs\u0259di g\u00f6st\u0259rilmir, avtoreferatda da buna rast g\u0259lm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n<p>3. M\u00fcdafi\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lan m\u00fcdd\u0259alarda m\u00fc\u0259yy\u0259n diqq\u0259tsizlik ifad\u0259 olunub, m\u0259s\u0259l\u0259n, dissertasiyada s\u0259kkiz b\u0259nd g\u00f6st\u0259rilir, lakin ikinci b\u0259nd yoxdur. Bu, n\u0259dir? N\u00f6mr\u0259l\u0259m\u0259d\u0259 s\u0259hv\u0259 yol verilib, yoxsa ikinci b\u0259nd d\u00fc\u015f\u00fcb? Avtoreferatda is\u0259 c\u0259mi be\u015f b\u0259nd g\u00f6st\u0259rilib.<\/p>\n<p>4. Dissertasiyada m\u00fc\u0259yy\u0259n tavtalogiyalara rast g\u0259linir: \u201csait v\u0259 samitl\u0259rin bir-biril\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 t\u0259siri\u201d (s\u0259h. 22), \u201cba\u015flan\u011f\u0131c hecan\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259&#8230;\u201d (s\u0259h. 60) v\u0259 s.; eyni s\u0259hif\u0259d\u0259 buc\u00fcr c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 rast g\u0259lirik: \u201cA.D\u0259mir\u00e7izad\u0259nin yazd\u0131\u011f\u0131 kimi &#8230;\u201d, \u201cA.A.Axundovun yazd\u0131\u011f\u0131 kimi&#8230;\u201d. Dissertasiyan\u0131n 73 v\u0259 88-ci s\u0259hif\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cHeca problemi \u0259sas\u0259n iki m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 g\u0259tirir&#8230;\u201d s\u00f6zl\u0259ril\u0259 ba\u015flayan, yaxud 86 v\u0259 102-ci s\u0259hif\u0259l\u0259rd\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan dil\u00e7il\u0259ri bir m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 h\u0259mfikir deyill\u0259r&#8230;\u201d s\u00f6zl\u0259ril\u0259 ba\u015flayan b\u00fct\u00f6v bir abzas t\u0259krarlan\u0131r v\u0259 s. (bax s\u0259h. 87, 111, 117 v\u0259 s.). N\u0259z\u0259ri m\u00fcdd\u0259alar t\u0259krarlan\u0131r, ayr\u0131ca n\u0259tic\u0259l\u0259r t\u0259krarlan\u0131r.<\/p>\n<p>5. Dissertasiyadak\u0131 q\u0131saltmalar bar\u0259d\u0259 d\u0259 iradlar\u0131m\u0131z var: 1) q\u0131saltmalar zaman\u0131 omonimiya meydana \u00e7\u0131x\u0131r: \u0413\u0413 birl\u0259\u015fm\u0259si rus dilind\u0259 h\u0259m saitin saitl\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259si, h\u0259m d\u0259 dodaqlanan saitin dodaqlanan saitl\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259si kimi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259 bil\u0259r; v\u0259 ya \u0413\u0421 \u2013 h\u0259m rus dilind\u0259 sait+samit, h\u0259m d\u0259 dodaqlanan+ortadil samit birl\u0259\u015fm\u0259si kimi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259 bil\u0259r (s\u0259h. 34, 39). \u201c\u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0441\u043a\u0438\u0439 \u044f\u0437\u044b\u043a\u201d s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u0410\u042f kimi g\u00f6st\u0259rilir ki, bu da he\u00e7 arzuolunan deyildir. Amma \u201c\u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u0438\u0439 \u044f\u0437\u044b\u043a\u201d s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0420\u042f q\u0131saltmas\u0131 istifad\u0259 olunmur. Niy\u0259? M\u00fcqayis\u0259 ed\u0259k: \u201c\u0415\u0441\u043b\u0438 \u0432 \u0440\u0443\u0441\u0441\u043a\u043e\u043c \u044f\u0437\u044b\u043a\u0435 \u043e\u0431\u043d\u0430\u0440\u0443\u0436\u0435\u043d 21 \u0442\u0438\u043f \u0441\u043b\u043e\u0433\u0430, \u0442\u043e \u0432 \u0410\u042f \u0432\u044b\u044f\u0432\u043b\u0435\u043d\u043e \u0432\u0441\u0435\u0433\u043e 17 \u0442\u0438\u043f\u043e\u0432\u2026\u201d (s\u0259h. 117).<\/p>\n<p>6. \u201cSait+sait kimi s\u0259s ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131 h\u0259m rus dili, h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan dili \u00fc\u00e7\u00fcn yadd\u0131r\u201d fikrinin d\u0259qiql\u0259\u015fm\u0259y\u0259 ehtiyac\u0131 var. Burada n\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur? B\u0259s onda rus dilind\u0259ki \u201c\u041e\u041e\u041d, \u043e\u0430\u0437\u0438\u0441, \u0440\u0430\u0434\u0438\u043e, \u0430\u0443\u201d v\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259ki \u201csaat, m\u00fc\u0259llim, m\u00fc\u0259yy\u0259n, \u015f\u00fcur v\u0259 s.\u201d s\u00f6zl\u0259ri nec\u0259 olsun?<\/p>\n<p>7. V\u0259 n\u0259hay\u0259t, m\u0259sl\u0259h\u0259t \u015f\u0259klind\u0259 bir irad\u0131m\u0131z da var: konflikt, skripka, spektr, sprint v\u0259 s. bu kimi al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rin analiz\u0259 c\u0259lb olunmas\u0131 v\u0259 bu analizin n\u0259tic\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan dilinin heca x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 xarakteriz\u0259 ed\u0259 bil\u0259r? Ax\u0131 bir hecada toplanan bu samitl\u0259r Az\u0259rbaycan dili \u00fc\u00e7\u00fcn yadd\u0131r. H\u0259tta t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li \u201cst\u0259kan\u201d s\u00f6z\u00fcnd\u0259 \u201cst\u201d samit birl\u0259\u015fm\u0259si olmas\u0131na baxmayaraq, orada samit birl\u0259\u015fm\u0259 par\u00e7alan\u0131r v\u0259 bu s\u00f6z \u201cist\u0259kan\u201d kimi t\u0259l\u0259ff\u00fcz olunur.<\/p>\n<p>Lakin b\u00fct\u00fcn bu iradlar t\u0259qdim olunmu\u015f dissertasiyan\u0131n \u00fcmumi s\u0259viyy\u0259sin\u0259 x\u0259l\u0259l g\u0259tirmir. Dissertant t\u0259r\u0259find\u0259n n\u0259h\u0259ng i\u015f g\u00f6r\u00fcl\u00fcb: n\u0259z\u0259ri \u0259d\u0259biyyat \u00f6yr\u0259nilib, kifay\u0259t q\u0259d\u0259r praktiki material \u2013 23 000 s\u00f6z analiz\u0259 c\u0259lb olunub, rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259ki b\u00fct\u00fcn ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259r t\u0259dqiq edilib, dil v\u0259saitinin tipoloji t\u0259snifat\u0131 verilib v\u0259 bu t\u0259snifat\u0131n h\u0259r bir b\u0259ndi, altb\u0259ndi statistik m\u0259lumatlarla m\u00fc\u015fayi\u0259t olunub. Onlar\u0131n t\u0259sviri m\u0259ntiqi n\u0259tic\u0259l\u0259rl\u0259 yekunla\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Dissertasiyan\u0131n m\u0259tni \u00fcmumilikd\u0259 savadl\u0131 t\u0259rtib olunub, m\u0259ntiqi, stilistik, orfoqrafik s\u0259hvl\u0259r minimuma \u00e7atd\u0131r\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p>Avtoreferat v\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f \u0259s\u0259rl\u0259r dissertasiyan\u0131n m\u0259zmununu \u0259hat\u0259 edir ki, bu da z\u0259ruri aprobasiyadan ke\u00e7mi\u015fdir. Burada ilk d\u0259f\u0259 olaraq, iki m\u00fcxt\u0259lif dill\u0259rin materiallar\u0131 \u0259sas\u0131nda hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn heca qurulu\u015fu m\u00fcqayis\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259svir edilib.<\/p>\n<p>Bu dissertasiyan\u0131n n\u0259z\u0259ri v\u0259 praktiki \u0259h\u0259miyy\u0259ti he\u00e7 bir \u015f\u00fcbh\u0259 do\u011furmur.<\/p>\n<p>\u0130\u015fin t\u0259nqidi analizi v\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259 \u0259sas verir: \u018fhm\u0259d \u015eair o\u011flu \u015eahidovun \u00abRus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn sillabik qurulu\u015fu\u00bb m\u00f6vzusunda dissertasiyas\u0131 Ali Atestasiya Komisiyas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131ya qoydu\u011fu t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 cavab verir v\u0259 onun m\u00fc\u0259llifi 10.02.03 &#8211; Slavyan dill\u0259ri, 10.02.01 &#8211; Az\u0259rbaycan dili indeksl\u0259ri il\u0259 filologiya elml\u0259ri namiz\u0259di alimlik d\u0259r\u0259c\u0259si ad\u0131n\u0131 alma\u011fa tamamil\u0259 layiqdir.<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong>R\u0259smi opponent:\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0f<\/strong><strong>.e.d., prof.\u00a0 \u00a0T\u0259v\u0259kk\u00fcl \u015e\u00fck\u00fcrb\u0259yli<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u018fhm\u0259d \u015eair o\u011flu \u015eahidovun 10.02.03 \u2013 Slavyan dill\u0259ri (Rus dili) v\u0259 10.02.01 \u2013 Az\u0259rbaycan dili ixtisaslar\u0131 \u00fczr\u0259 filologiya elml\u0259ri namiz\u0259di elmi d\u0259r\u0259c\u0259si almaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qdim edil\u0259n \u00abRus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-465","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-rey"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/465","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=465"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/465\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=465"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=465"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=465"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}