{"id":448,"date":"2009-02-07T21:36:30","date_gmt":"2009-02-07T18:36:30","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=448"},"modified":"2009-08-02T02:12:37","modified_gmt":"2009-08-01T23:12:37","slug":"elmi-r%c9%99hb%c9%99r-filologiya-elml%c9%99ri-doktoru-professor-atamoglan-h%c9%99s%c9%99novun-r%c9%99yi-aze","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=448","title":{"rendered":"Elmi r\u0259hb\u0259r olan filologiya elml\u0259ri doktoru, professor Atamo\u011flan H\u0259s\u0259novun r\u0259yi (az\u0259rbaycanca)"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: left; padding-left: 60px;\"><strong>\u015eahidov \u018fhm\u0259d \u015eair o\u011flunun filologiya elml\u0259ri <\/strong><strong>namiz\u0259di alimlik d\u0259r\u0259c\u0259si almaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qdim etdiyi <\/strong><strong>Rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu <\/strong><strong>v\u0259 s\u00f6z\u00fcn sillabik qurulu\u015fu (ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin material\u0131\u00a0\u00a0<\/strong><strong>\u0259sas\u0131nda)\u201d\u00a0 m\u00f6vzusunda dissertasiya i\u015fi (ixtisas\u00a0 10.02.03 \u2013 <\/strong><strong>Slavyan dill\u0259ri,\u00a0\u00a0 10.02.01 &#8211; Az\u0259rbaycan dili) haqq\u0131nda <\/strong><\/p>\n<p align=\"center\"><strong>R \u018f Y<\/strong><\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, xarici dill\u0259rin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin metodikas\u0131 \u00e7ox hallarda ana dili il\u0259 \u00f6yr\u0259nil\u0259n dilin m\u00fcqayis\u0259li t\u0259dqiqin\u0259 v\u0259 ikidillilik v\u0259 \u00e7oxdilliliyin yaratd\u0131\u011f\u0131 interferensiyan\u0131n t\u0259dqiqin\u0259 \u0259saslan\u0131r. Dill\u0259rin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan v\u0259 rus dill\u0259rinin tipoloji, m\u00fcqayis\u0259li v\u0259 kontrastiv \u00f6yr\u0259nilm\u0259si \u00e7ox xeyirli ola bil\u0259r, \u00e7\u00fcnki bel\u0259 halda n\u0259inki \u00f6yr\u0259nil\u0259n \u0259cn\u0259bi dilin, h\u0259tta ana dilinin el\u0259 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri meydana \u00e7\u0131x\u0131r ki, onlar dill\u0259rin t\u0259crid olunmu\u015f halda \u00f6yr\u0259nilm\u0259si zaman\u0131 g\u00f6z\u0259 \u00e7arpm\u0131r.<\/p>\n<p>Dil\u00e7ilikd\u0259 el\u0259 bir sah\u0259 yoxdur ki, orada m\u00fcqayis\u0259li metodikadan istifad\u0259 olunmas\u0131n, \u00e7\u00fcnki dill\u0259rin m\u00fcqayis\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6yr\u0259nilm\u0259si dilin t\u0259hlilinin daha da d\u0259rinl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 v\u0259 onun qurulu\u015funun daha yax\u015f\u0131 d\u0259rk edilm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k edir. Dilin qurulu\u015fu bel\u0259 halda daha ayd\u0131n olur.<\/p>\n<p>Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n \u015eahidov \u018fhm\u0259d \u015eair o\u011flunun iki m\u00fcxt\u0259lif sistemli dill\u0259rd\u0259 \u2013 rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015funun v\u0259 s\u00f6z\u00fcn sillabik qurulu\u015funun m\u00fcqayis\u0259li t\u0259dqiqi problemin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etm\u0259sini ancaq alq\u0131\u015flamaq olar, \u00e7\u00fcnki bu c\u00fcr t\u0259dqiqat rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin fonetik qurulu\u015fundak\u0131 eynilik v\u0259 m\u00fcxt\u0259liflikl\u0259ri axtar\u0131b tapmaqla yana\u015f\u0131, h\u0259m d\u0259 h\u0259r iki dilin fonetik sisteml\u0259rin\u0259 ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda n\u0259z\u0259r salma\u011fa imkan yarad\u0131r.<\/p>\n<p>M\u00fcasir dil\u00e7iliyin aktual probleml\u0259ri s\u0131ras\u0131nda dil \u0259laq\u0259l\u0259ri problemini, o c\u00fcml\u0259d\u0259n rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin \u0259laq\u0259 problemini g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 bu iki dilin d\u0259rin v\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli m\u00fcqayis\u0259li t\u0259dqiqin\u0259 b\u00f6y\u00fck ehtiyac vard\u0131r. Bu m\u0259nada \u018f.\u015e.\u015eahidovun dissertasiya i\u015fi rus dilinin Az\u0259rbaycan auditoriyas\u0131nda, Az\u0259rbaycan dilinin is\u0259 rus auditoriyas\u0131nda t\u0259drisi zaman\u0131 effektli metodlar\u0131n v\u0259 \u00fcsullar\u0131n tap\u0131lmas\u0131 v\u0259 onlar\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si sah\u0259sind\u0259 linqvistik \u0259sas ola bil\u0259r. \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n<p>Ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f fikir ondan ibar\u0259tdir ki, foneml\u0259r nitq ax\u0131n\u0131nda bir biri il\u0259 \u0259laq\u0259y\u0259 gir\u0259r\u0259k m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qal\u0131rlar. Bu d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 s\u00f6z v\u0259 heca t\u0259rkibind\u0259 ba\u015f verir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u018f.\u015eahidovun hecan\u0131n fonetik qurulu\u015funun v\u0259 s\u00f6z\u00fcn heca qurulu\u015funun \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 h\u0259sr etdiyi dissertasiya i\u015fi b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p>Dissertasiyan\u0131n qurulu\u015fu qar\u015f\u0131ya qoyulmu\u015f m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259r\u0259 uy\u011fun olaraq t\u0259rtib edilmi\u015f v\u0259 giri\u015f, iki f\u0259sil, n\u0259tic\u0259 v\u0259 istifad\u0259 edilmu\u015f \u0259d\u0259biyyat siyah\u0131s\u0131ndan ibar\u0259tdir. Dissertasiyan\u0131n sonunda rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn sillabik qurulu\u015funa h\u0259sr olunmu\u015f sxeml\u0259r v\u0259 c\u0259dv\u0259ll\u0259rd\u0259n ibar\u0259t \u0259lav\u0259 verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Dissertasiyan\u0131n giri\u015f hiss\u0259sind\u0259 m\u00f6vzunun aktuall\u0131\u011f\u0131 \u0259sasland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259r, t\u0259dqiqat\u0131n metodlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f, onun yeniliyi, n\u0259z\u0259ri v\u0259 praktiki \u0259h\u0259miyy\u0259ti, m\u00fcdafi\u0259y\u0259 ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u0259n m\u00fcdd\u0259alar g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u00dcmumi fikir ondan ibar\u0259tdir ki, s\u00f6z\u00fcn hecalara b\u00f6l\u00fcnm\u0259si b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya dill\u0259rin\u0259 aid olan bir x\u00fcsusiyy\u0259tdir. M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin qeyd etdikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, h\u0259r dild\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus heca qurulu\u015funun, hecalar\u0131n tipl\u0259rinin v\u0259 onlar\u0131n n\u00f6vl\u0259rinin, heca b\u00f6lg\u00fcs\u00fc qaydalar\u0131n\u0131n, x\u00fcsusil\u0259 s\u00f6z\u00fcn morfoloji qurulu\u015funun v\u0259 vur\u011funun n\u00f6v\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan qaydalar\u0131n m\u00fcxt\u0259lif dill\u0259rd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif olmas\u0131na baxmayaraq, heca b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u00fcn artikulyator vasit\u0259l\u0259ri universald\u0131r. Ona g\u00f6r\u0259 rus dilind\u0259 hecan\u0131n qurulu\u015funu Az\u0259rbaycan dilind\u0259 olan heca qurulu\u015fu il\u0259 m\u00fcqayis\u0259si m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fundur. Bel\u0259 m\u00fcqayis\u0259nin b\u0259lli olan \u00fcmumn\u0259z\u0259ri \u0259h\u0259miyy\u0259tind\u0259n ba\u015fqa h\u0259m\u00e7inin az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n rus t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fcn\u00fcn v\u0259 ruslar\u0131n az\u0259rbaycan t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259 praktiki \u0259h\u0259miyy\u0259ti vard\u0131r.<\/p>\n<p>\u018f.\u015eahidovun t\u0259dqiqat\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259di rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin material\u0131 \u0259sas\u0131nda bu s\u00f6zl\u0259rd\u0259 rast g\u0259lin\u0259n hecalar\u0131n fonetik qurulu\u015funu v\u0259 s\u00f6zl\u0259rd\u0259ki heca tipl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k, a\u015fkar olunmu\u015f hecalar\u0131n t\u0259rkibind\u0259ki <strong>VV, VK, KV <\/strong>v\u0259 <strong>KK <\/strong>modell\u0259ri \u0259sas\u0131nda sait v\u0259 samitl\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin tipl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k, onlar\u0131n s\u00f6z\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vqel\u0259rind\u0259 realiz\u0259 olunmalar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k, heca tipl\u0259rini v\u0259 onlar\u0131n n\u00f6vl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259 t\u0259rkibl\u0259rind\u0259ki s\u0259sl\u0259rin say\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259svir etm\u0259k, ba\u015flan\u011f\u0131c v\u0259 sonuncu hecalar\u0131n ox\u015far v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259tl\u0259rini tapmaq, h\u0259min s\u00f6zl\u0259rd\u0259ki heca z\u0259ncirl\u0259rini qrupla\u015fd\u0131rmaqd\u0131r.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqata rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dili l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259rind\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f 12283 rus ikihecal\u0131 s\u00f6z v\u0259 10044 az\u0259rbaycan ikihecal\u0131 s\u00f6z c\u0259lb olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Dissertasiyan\u0131n maraql\u0131 c\u0259h\u0259ti ondan ibar\u0259tdir ki, burada foneml\u0259r deyil, onlar\u0131n allofonlar\u0131 t\u0259dqiq olunur. Dil\u00e7ilikd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif fonem n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259ri oldu\u011fundan s\u00f6zl\u0259rin fonem t\u0259rkibinin t\u0259yin edilm\u0259si d\u0259 m\u00fcxt\u0259lifdir, allofonlar\u0131n t\u0259yin edilm\u0259sind\u0259 is\u0259 bel\u0259 m\u00fcxt\u0259liflik yoxdur. M\u0259s., <strong>\u0442\u0440\u0443\u0434 [\u0442\u0440\u0443\u0442]<\/strong> s\u00f6z\u00fcnd\u0259 sonda hans\u0131 fonemin olmas\u0131 m\u00fcbahis\u0259lidirs\u0259, fonetik s\u0259viyy\u0259d\u0259 h\u0259min s\u0259sin nec\u0259 adland\u0131r\u0131lmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq (variant, variasiya, \u00e7alarl\u0131q, arxifonem, allofon v\u0259 i.a.), onu ham\u0131 <strong>[\u0442]<\/strong> allofonu kimi q\u0259bul edir.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat i\u015finin yeniliyi ondan ibar\u0259tdir ki, burada birinci d\u0259f\u0259 olaraq rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin material\u0131 \u0259sas\u0131nda bu iki dild\u0259 h\u0259min s\u00f6zl\u0259rd\u0259 olan hecalar\u0131n fonetik qurulu\u015fu v\u0259 heca tipl\u0259ri, onlar\u0131n samitl\u0259rin say\u0131na v\u0259 onlar\u0131n qal\u0131nl\u0131q v\u0259 inc\u0259lik \u0259lam\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 n\u00f6vl\u0259ri v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif tipli ba\u015flanq\u0131c v\u0259 son hecalar\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259l\u0259n heca z\u0259ncirl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k t\u0259svir olunur. \u0130lk d\u0259f\u0259 olaraq bu t\u0259dqiqat i\u015find\u0259 <strong>vokal+konsonant<\/strong>\u00a0 v\u0259 <strong>konsonant+konsonant<\/strong> birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri h\u0259r iki dild\u0259 m\u00fcqayis\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 fonetik s\u0259viyy\u0259d\u0259 s\u0259sl\u0259rin \u0259m\u0259l\u0259g\u0259lm\u0259 yerin\u0259 v\u0259 qal\u0131nl\u0131q-inc\u0259lik \u0259lam\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 t\u0259svir edilir, h\u0259min birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin s\u00f6z\u00fcn \u0259vv\u0259li, ortas\u0131 v\u0259 sonu n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla yerl\u0259\u015fm\u0259si ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Dissertasiyan\u0131n birinci f\u0259sli rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015funun t\u0259hlilin\u0259 h\u0259sr edilmi\u015fdir. Bu f\u0259sil \u00fc\u00e7 b\u00f6lm\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir. Birinci b\u00f6lm\u0259d\u0259 dild\u0259 s\u00f6z\u00fcn fonetik qurulu\u015funu t\u0259\u015fkil ed\u0259n t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rd\u0259n \u2013 fonem, sillabik, sintaqmatik v\u0259 aksent-ritmik qurulu\u015flardan dan\u0131\u015f\u0131l\u0131r, onlar\u0131 s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndir\u0259n fonetik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131lmas\u0131na geni\u015f yer verilir.<\/p>\n<p>Dissertasiyada d\u00fczg\u00fcn olaraq g\u00f6st\u0259rilir ki, s\u0259sl\u0259rin birl\u0259\u015fm\u0259 zaman\u0131 bir birin\u0259 t\u0259siri lab\u00fcdd\u00fcr, lakin bu t\u0259sirin istiqam\u0259ti h\u0259min birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin tipind\u0259n v\u0259 s\u00f6zl\u0259rd\u0259 tutduqlar\u0131 m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olur. Bundan \u0259lav\u0259 s\u0259sl\u0259rin bir birin\u0259 t\u0259siri m\u00fcxt\u0259lif dill\u0259rd\u0259 m\u00fcxt\u0259lif c\u00fcr ba\u015f verir. M\u0259lumdur ki, rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin fonoloji sisteml\u0259rind\u0259 qal\u0131nl\u0131q (s\u0259rtlik) v\u0259 inc\u0259lik (yum\u015faql\u0131q) \u0259lam\u0259ti vard\u0131r, lakin bu \u0259lam\u0259t diferensial, f\u0259rql\u0259ndirici \u0259lam\u0259t kimi rus dilind\u0259 samitl\u0259r\u0259, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 saitl\u0259r\u0259 m\u0259xsusdur. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n <strong>vokal-konsonant<\/strong> birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259 bu s\u0259sl\u0259rin t\u0259sir istiqam\u0259ti rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lifdir: rus dilind\u0259 samitl\u0259r saitl\u0259r\u0259 t\u0259sir edir (samitl\u0259rin qal\u0131nl\u0131q-inc\u0259lik \u0259lam\u0259tinin t\u0259siri alt\u0131nda saitl\u0259rin \u0259m\u0259l\u0259g\u0259lm\u0259 s\u0131ras\u0131 d\u0259yi\u015fir), Az\u0259rbaycan dilind\u0259, \u0259ksin\u0259, saitl\u0259r samitl\u0259r\u0259 t\u0259sir edir (saitl\u0259rin \u00f6n s\u0131ra, yaxud arxa s\u0131ra olmalarndan as\u0131l\u0131 olaraq samitl\u0259r d\u0259yi\u015f\u0259r\u0259k m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olan qal\u0131nl\u0131q, yaxud inc\u0259lik \u0259lam\u0259ti qazan\u0131rlar).<\/p>\n<p>Bu f\u0259slin qalan iki b\u00f6lm\u0259sind\u0259 rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin material\u0131 \u0259sas\u0131nda hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu t\u0259hlil olunur. Apar\u0131lm\u0131\u015f t\u0259hlil \u0259sas\u0131nda dissertasiyan\u0131n m\u00fc\u0259llifi \u00e7ox maraql\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 etmi\u015fdir. H\u0259r iki dild\u0259 ba\u015flan\u011f\u0131c v\u0259 sonuncu hecalar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 <strong>VV, VK, KV, KK<\/strong> tipli s\u0259s birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri ayr\u0131l\u0131r. G\u00f6st\u0259rilir ki, <strong>VV<\/strong> tipli s\u0259s birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri h\u0259r iki dil \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi deyil, onlar \u00e7ox az miqdarda v\u0259 \u0259sas etibaril\u0259 al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rd\u0259, yaxud morfem s\u0259rh\u0259dind\u0259 olurlar. H\u0259r iki dild\u0259 \u00e7oxlu miqdarda <strong>KV<\/strong> (konsonant+vokal) v\u0259 <strong>VK<\/strong> (vokal+konsonant) tipli s\u0259s birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri vard\u0131r. S\u00f6z\u00fcn \u0259vv\u0259lind\u0259 h\u0259r iki dild\u0259 <strong>[\u044b] \u2013 [\u0131]<\/strong> saitl\u0259ri, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 is\u0259 <strong>[\u011f]<\/strong> samiti yoxdur. S\u00f6z\u00fcn sonunda rus dilind\u0259 inc\u0259 <strong>[\u043a\u2019, \u0433\u2019, \u0445\u2019] <\/strong>samitl\u0259ri i\u015fl\u0259nmir v\u0259 cingiltili samitl\u0259r karla\u015f\u0131r. Az\u0259rbaycan dilind\u0259 is\u0259 t\u0259khecal\u0131 olmayan s\u00f6zl\u0259rin sonunda cingiltili samitl\u0259r karla\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Rus dilind\u0259 \u00e7oxlu miqdarda iki\u00fczvl\u00fc konsonant birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r vard\u0131r, bel\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan dilind\u0259 d\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Bundan ba\u015fqa h\u0259r iki dild\u0259 \u00fc\u00e7\u00fczvl\u00fc konsonant birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r vard\u0131r. M\u00fcxt\u0259lif c\u0259h\u0259t h\u0259min birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin miqdar\u0131nda v\u0259 s\u00f6zl\u0259rin m\u00f6vqel\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259sind\u0259dir: rus dilind\u0259 bel\u0259 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan dilin\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha \u00e7oxdur. Rus dilind\u0259n f\u0259rqli olaraq Az\u0259rbaycan dilinin \u00f6z s\u00f6zl\u0259rind\u0259 ba\u015flan\u011f\u0131c m\u00f6vqed\u0259 konsonant birl\u0259\u015fm\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 yoxdur. \u0130ntervokal v\u0259ziyy\u0259t\u0259 g\u0259ldikd\u0259 dem\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu m\u00f6vqed\u0259 h\u0259r iki dild\u0259 \u00e7oxlu miqdarda iki\u00fczvl\u00fc v\u0259 \u00fc\u00e7\u00fczvl\u00fc samit birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur.<\/p>\n<p>Dissertasiyada b\u00fct\u00fcn a\u015fkar edilmi\u015f <strong>VV, VK, KV, KK <\/strong>(h\u0259m\u00e7inin <strong>KKK <\/strong>v\u0259 <strong>KKKK<\/strong>) birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri statistik n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rd\u0259n s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Dissertasiyan\u0131n ikinci f\u0259slind\u0259 dil\u00e7ilikd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n rus v\u0259 az\u0259rbaycan dil\u00e7iliyind\u0259 heca n\u0259z\u0259riyy\u0259si v\u0259 heca b\u00f6lg\u00fcs\u00fc m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131l\u0131r. M\u00fc\u0259llif dissertasiyada antik d\u00f6vrd\u0259n ba\u015flam\u0131\u015f indiki zamana q\u0259d\u0259r dil\u00e7ilikd\u0259 m\u0259lum olan heca n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rini geni\u015f t\u0259hlil edir, m\u00f6vcud olan heca n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq h\u0259r iki dild\u0259 heca b\u00f6lg\u00fcs\u00fc prinsipl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259d\u0259n ke\u00e7irir. T\u0259dqiqat i\u015find\u0259 d\u00fczg\u00fcn olaraq g\u00f6st\u0259rilir ki, m\u00fcasir eksperimental-fonetik t\u0259dqiqatlara \u0259sas\u0259n rus dilind\u0259 dem\u0259k olar ki, qapal\u0131 heca yoxdur. \u0130ntervokal m\u00f6vqed\u0259 b\u00fct\u00fcn konsonant birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r sonrak\u0131 hecaya qovu\u015fur v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 ax\u0131r\u0131nc\u0131 hecadan ba\u015fqa qalan hecalar a\u00e7\u0131q olur. Az\u0259rbaycan dil\u00e7iliyind\u0259 heca b\u00f6lg\u00fcs\u00fc m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 h\u0259m \u0259z\u0259l\u0259 g\u0259rginliyi n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin, h\u0259m d\u0259 sonor n\u0259z\u0259riyy\u0259sinin prinsipl\u0259ri \u0259sas g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Dissertasiyan\u0131n m\u00fc\u0259llifinin fikri il\u0259 raz\u0131la\u015fmal\u0131y\u0131q ki, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 heca b\u00f6lg\u00fcs\u00fc m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 s\u00f6z\u00fcn konsonant ba\u015flanq\u0131c\u0131n\u0131n xarakteri d\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131n\u0131r, bel\u0259 ki, Az\u0259rbaycan dilinin \u00f6z s\u00f6zl\u0259ri ya sait, yaxud ancaq bir samitl\u0259 ba\u015flaya bil\u0259r; bu fonetik qanunun t\u0259l\u0259bi il\u0259 s\u00f6z \u0259vv\u0259lind\u0259 iki samit birl\u0259\u015fm\u0259si olmad\u0131\u011f\u0131ndan, b\u00fct\u00fcn hecalar bir samitl\u0259 ba\u015flaya bil\u0259r. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 b\u00fct\u00fcn hecalar \u0259sas etibaril\u0259 bir samitl\u0259 ba\u015flay\u0131r v\u0259 samit, yaxud saitl\u0259 qurtar\u0131r; saitl\u0259 ancaq s\u00f6z\u00fcn birinci hecas\u0131 ba\u015flaya bil\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n rus dilind\u0259 sonuncu hecadan ba\u015fqa b\u00fct\u00fcn qalan hecalar a\u00e7\u0131q olursa, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 hecalar \u0259sas\u0259n \u00f6rt\u00fcl\u00fc-qapal\u0131 olur, \u00e7\u00fcnki intervokal konsonant birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan dilind\u0259 m\u00fctl\u0259q iki heca aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcn\u00fcr, bel\u0259 konsonant birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin ax\u0131r\u0131nc\u0131 samiti h\u0259mi\u015f\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259n sonra g\u0259l\u0259n hecaya, h\u0259min samitd\u0259n \u0259vv\u0259l g\u0259l\u0259n samit (v\u0259 ya samitl\u0259r) is\u0259 \u0259vv\u0259lki hecaya qovu\u015fur.<\/p>\n<p>Rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259ki ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin heca qurulu\u015funun t\u0259hlili g\u00f6st\u0259rir ki, rus dilinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rinin heca qurulu\u015fu Az\u0259rbaycan dilin\u0259 nisb\u0259t\u0259n \u00f6z m\u00fcxt\u0259lifliyi il\u0259 f\u0259rql\u0259nir, bu da onunla izah olunur ki, rus dilind\u0259 h\u0259m s\u00f6z\u00fcn \u0259vv\u0259lind\u0259, h\u0259m d\u0259 s\u00f6z\u00fcn sonunda d\u00f6rd\u0259 q\u0259d\u0259r \u00fczv\u00fc ola bil\u0259n samit birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259nir, s\u00f6z ortas\u0131nda is\u0259 d\u00f6rd v\u0259 h\u0259tta be\u015f samitd\u0259n ibar\u0259t birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r \u00a0i\u015fl\u0259ndiyi \u00fc\u00e7\u00fcn rus dilinin hecalar\u0131 m\u00f6vqed\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq \u00e7ox\u00fczvl\u00fc samit birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u015flaya bilirl\u0259r. T\u0259hlil g\u00f6st\u0259rir ki, rus dilind\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olan 21 heca tipind\u0259n 20-si ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin sonuncu heca m\u00f6vqeind\u0259 rast g\u0259linirs\u0259, ancaq 12-si ba\u015flan\u011f\u0131c heca m\u00f6vqeind\u0259 rast g\u0259linir. Bu da yen\u0259 onunla izah olunur ki, ax\u0131r\u0131nc\u0131 hecadan ba\u015fqa qalan hecalar rus dilind\u0259 \u0259sas etibaril\u0259 a\u00e7\u0131q olurlar (<strong>KV, KKV,<\/strong> <strong>KKKV <\/strong>v\u0259 <strong>KKKKV<\/strong> tipli hecalar), \u0259g\u0259r onlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 qapal\u0131 heca olursa, onlar ancaq bir, yaxud \u00e7ox az halda iki sonor samitl\u0259 qurtara bilirl\u0259r, ax\u0131r\u0131nc\u0131 hecalar\u0131n \u00a0is\u0259 n\u0259inki \u0259vv\u0259lind\u0259, h\u0259m\u00e7inin sonunda d\u00f6rd\u0259 q\u0259d\u0259r \u00fczv\u00fc olan samit birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri ola bilir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u00f6z s\u00f6zl\u0259rind\u0259 6 heca tipi i\u015fl\u0259nirs\u0259, al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmaqla 17 heca tipi m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir: m\u00fcmk\u00fcn olan 17 heca tipind\u0259n is\u0259 ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin t\u0259rkibind\u0259 c\u0259mi 13 heca tipin\u0259 rast g\u0259linir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rind\u0259 olan ba\u015flan\u011f\u0131c v\u0259 sonuncu hecalar\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan heca z\u0259ncirl\u0259rinin say\u0131 da m\u00fcxt\u0259lifdir, rus dilind\u0259 bel\u0259 heca z\u0259ncirl\u0259ri daha z\u0259ngindir: Az\u0259rbaycan dilind\u0259 c\u0259mi 65 heca z\u0259ncirin\u0259 rast g\u0259linirs\u0259, rus dilind\u0259 102 heca z\u0259nciri tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu deyil\u0259nl\u0259r dissertasiyan\u0131n \u0259sas m\u0259tnind\u0259 v\u0259 sonunda verilmi\u015f \u0259lav\u0259d\u0259 sxem v\u0259 c\u0259dv\u0259ll\u0259rd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u018f.\u015eahidov Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ah\u0259ng qanununun geni\u015f i\u015fl\u0259nm\u0259sini n\u0259z\u0259r\u0259 alm\u0131\u015f v\u0259 bu qanuna ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rd\u0259 n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 riay\u0259t olunmas\u0131n\u0131 yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn onlar\u0131 bu n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rd\u0259n t\u0259hlil etmi\u015fdir. T\u0259hlil g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 ah\u0259ng qanununa (sinqarmonizm\u0259) \u00fcmumilikd\u0259 riay\u0259t edilir: 10044 ikihecal\u0131 s\u00f6zd\u0259n 7060-da, yaxud 76 %-d\u0259 s\u00f6zl\u0259r bu qanunun t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun t\u0259\u015fkil olunmu\u015flar. \u018fy\u0259r bu qanunun t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 riay\u0259t olunmursa, bu bir qanuna g\u00f6r\u0259 &#8211; ya dama\u011f ah\u0259ngin\u0259, ya dodaq ah\u0259ngin\u0259 g\u00f6r\u0259 pozulur. H\u0259r iki qanunun pozulmas\u0131 hallar\u0131 ancaq 8 %-d\u0259n bir q\u0259d\u0259r \u00e7ox s\u00f6zl\u0259rd\u0259 ba\u015f verir. O da qeyd olunur ki, ah\u0259ng qanununun pozulmas\u0131 hallar\u0131 \u0259sas\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Dissertasiyan\u0131n son hiss\u0259sind\u0259 t\u0259dqiqat\u0131n \u0259sas n\u0259tic\u0259l\u0259ri \u00fcmumil\u0259\u015fdirilmi\u015f halda verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u018f.\u015eahidovun dissertasiyas\u0131 h\u0259m d\u0259rin n\u0259z\u0259ri, h\u0259m d\u0259 praktiki \u0259h\u0259miyy\u0259ti olan elmi-t\u0259dqiqat i\u015fidir. Onun n\u0259tic\u0259l\u0259rinin rus fonetikas\u0131n\u0131n az\u0259rbaycan auditoriyas\u0131nda, az\u0259rbaycan fonetikas\u0131n\u0131n rus auditoriyas\u0131nda t\u0259dris olunmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259ti ola bil\u0259r. T\u0259dqiqat\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 rus v\u0259 Az\u0259rbaycan fonetikas\u0131 \u00fczr\u0259 x\u00fcsusi kurslar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda, \u00fcmumi dil\u00e7ilik, m\u00fcqayis\u0259li fonetika v\u0259 fonologiya kurslar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda, rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 bu sah\u0259d\u0259 d\u0259rslik v\u0259 d\u0259rs v\u0259saitl\u0259rinin, rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rinin t\u0259l\u0259ff\u00fcz l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259rinin haz\u0131rlanmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynaya bil\u0259r.<\/p>\n<p>\u018f.\u015eahidovun t\u0259dqiqat i\u015fi b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 y\u00fcks\u0259k elmi s\u0259viyy\u0259d\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 \u00f6z qar\u015f\u0131s\u0131na qoydu\u011fu m\u0259qs\u0259d v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259ri \u015fox b\u00f6y\u00fck ustal\u0131qla yerin\u0259 yetirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu deyil\u0259nl\u0259r onu g\u00f6st\u0259rir ki, \u018fhm\u0259d \u015eair o\u011flu \u015eahidovun filologiya elml\u0259ri namiz\u0259di alimlik d\u0259r\u0259c\u0259si almaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qdim etdiyi \u201cRus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn sillabik qurulu\u015fu (ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin material\u0131 \u0259sas\u0131nda)\u201d adl\u0131 dissertasiya i\u015fi Ali Attestasiya Komissiyas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131ya qoydu\u011fu b\u00fct\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 cavab verir v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 dissertasiyan\u0131n m\u00fc\u0259llifi \u015eahidov \u018fhm\u0259d \u015eair o\u011flu filologiya elml\u0259ri namiz\u0259di alimlik d\u0259r\u0259c\u0259si alma\u011fa layiqdir.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><strong>Elmi r\u0259hb\u0259r &#8211; f.e.d., <\/strong><strong>prof. Atamo\u011flan H\u018fS\u018fNOV<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u015eahidov \u018fhm\u0259d \u015eair o\u011flunun filologiya elml\u0259ri namiz\u0259di alimlik d\u0259r\u0259c\u0259si almaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qdim etdiyi Rus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn sillabik qurulu\u015fu (ikihecal\u0131 s\u00f6zl\u0259rin material\u0131\u00a0\u00a0\u0259sas\u0131nda)\u201d\u00a0 m\u00f6vzusunda dissertasiya i\u015fi&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-448","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-rey"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/448","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=448"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/448\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=448"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=448"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=448"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}