{"id":40,"date":"2009-06-29T21:38:02","date_gmt":"2009-06-30T04:38:02","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=40"},"modified":"2009-07-28T22:43:08","modified_gmt":"2009-07-28T19:43:08","slug":"rusiya-v%c9%99-turkiy%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=40","title":{"rendered":"RUS\u0130YA V\u018f T\u00dcRK\u0130Y\u018f"},"content":{"rendered":"<p><strong><a href=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/qlobus.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-full wp-image-417\" title=\"qlobus\" src=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/qlobus.jpg\" alt=\"qlobus\" width=\"100\" height=\"100\" \/><\/a>M\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259n m\u00fctt\u0259fiqliy\u0259 do\u011fru&#8230;<\/strong><br \/>\nRusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131ndak\u0131 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin tarixi \u00e7ox uzun v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259bdir. Bu tarix\u00a0 h\u0259m m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259n, h\u0259m qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 uzaqla\u015fmalardan, h\u0259m d\u0259 isti m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259n ibar\u0259dir. <!--more-->Biri m\u00fcs\u0259lman, dig\u0259ri is\u0259 xristian \u00f6lk\u0259si olan bu iki g\u00fcc \u0259slind\u0259 din maraqlar\u0131ndan \u00e7ox, regional strateji maraqlardan \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, \u00f6z xarici siyas\u0259tinin konturlar\u0131n\u0131 t\u0259yin edir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n bu iki d\u00f6vl\u0259tin maraqlar\u0131n\u0131n bir \u00e7ox n\u00f6qt\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259m k\u0259si\u015f\u0259n, h\u0259m d\u0259 birl\u0259\u015f\u0259n m\u0259qamlar\u0131 var. T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Rusiya aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin tarixi \u00e7ox q\u0259diml\u0259r\u0259 \u00e7\u0131xmaqdad\u0131r. Xristianl\u0131q Vizantiyadan q\u0259dim rus torpaqlar\u0131na q\u0259d\u0259r uzan\u0131rd\u0131. Rusiya il\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn zaman-zaman m\u00fcharib\u0259l\u0259r ba\u015f vermi\u015fdi. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 bir-ne\u00e7\u0259 il birinci rus miqrant dal\u011fas\u0131 m\u0259sk\u0259n salm\u0131\u015fd\u0131r. Bu v\u0259 ya dig\u0259r c\u0259h\u0259tl\u0259r bu iki \u00f6lk\u0259ni bir-biri il\u0259 \u00e7ox s\u0131x ba\u011flay\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Rusiyada t\u00fcrk dilinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si siyasi t\u0259l\u0259batdan do\u011fan z\u0259rur\u0259t idi<\/strong><\/p>\n<p>Rusiyada t\u00fcrk dill\u0259rini \u0259slind\u0259 \u00e7oxdan bilirdil\u0259r. H\u0259l\u0259 tariximizin tatardan \u0259vv\u0259l vaxtlar\u0131nda rus dilin\u0259 bir \u00e7ox t\u00fcrk s\u00f6zl\u0259ri daxil olmu\u015fdur (M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201c\u0130qor polku dastan\u0131\u201d leksikonundak\u0131 t\u00fcrk elementl\u0259rini yada salaq).<\/p>\n<p>Rus yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 rus v\u0259 t\u00fcrkl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 s\u00fclh v\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7ilik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri bar\u0259d\u0259 k\u00fclli miqdarda m\u0259lumatlar tapmaq olar. XI \u0259srd\u0259 Rusiyada t\u00fcrkdilli tayfalar meydana g\u0259lir. T\u00fcrkl\u0259rin rus torpaqlar\u0131nda m\u0259skunla\u015fmas\u0131 haqq\u0131nda ilkin etibarl\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259r 1080-1097-ci ill\u0259r\u0259 aiddir.<\/p>\n<p>Ruslar\u0131n t\u00fcrkl\u0259rl\u0259 \u00e7ox \u0259srlik birba\u015fa \u00fcnsiyy\u0259tl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 ruslar t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n dill\u0259ri, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri, \u0259xlaq v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259trafl\u0131 tan\u0131\u015f olublar. Sonradan art\u0131q Moskvada t\u00fcrk dilinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131ld\u0131. XVII \u0259srd\u0259 Moskvada Posol b\u00f6lg\u0259sind\u0259 tatar v\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7il\u0259r f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirdil\u0259r. T\u00fcrkoloq m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131 \u00fczr\u0259 ilk d\u00f6vl\u0259t t\u0259dbirl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si d\u0259 m\u0259hz I Pyotrun ad\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>T\u00fcrk-Rus m\u00fcharib\u0259l\u0259ri \u0259slind\u0259 regionda kimin daha g\u00fccl\u00fc olmas\u0131n\u0131n n\u00fcmayi\u015fi idi<\/strong><\/p>\n<p>Rusiya T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 r\u0259qib kimi baxm\u0131\u015f v\u0259 imkan tapan kimi r\u0259qibini z\u0259ifl\u0259tm\u0259k, daha \u00e7ox torpaq i\u015f\u011fal etm\u0259k v\u0259 regionda n\u00fcfuzunu art\u0131rmaq siyas\u0259ti y\u00fcr\u00fcd\u00fcrd\u00fc. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n 1695-1696-c\u0131 ill\u0259rin Azov y\u00fcr\u00fc\u015fl\u0259ri \u00e7ar I Pyotrun ilk xarici siyas\u0259t add\u0131mlar\u0131 say\u0131l\u0131r. Bu, Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131 il\u0259 m\u00fcbariz\u0259nin yeni bir istiqam\u0259ti idi. Q\u0131z\u011f\u0131n m\u00fcharib\u0259l\u0259rin t\u0259m\u0259li qoyulur.<\/p>\n<p>1695-ci ilin yay\u0131nda rus qo\u015funlar\u0131 Qolovin, Lefort v\u0259 Qordonun komandanl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda Azov \u0259traf\u0131na ir\u0259lil\u0259yir. Lakin t\u00fcrk bastionunu q\u0259sb etm\u0259k onlara n\u0259sib olmur. N\u00f6vb\u0259ti il Azov rus qo\u015funlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fchasir\u0259y\u0259 al\u0131n\u0131r v\u0259 18 iyul 1696-c\u0131 il tarixind\u0259 qala qarnizonu t\u0259slim olur. 1697-ci ild\u0259 Rusiya, Avstriya v\u0259 Venesiya Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131na qar\u015f\u0131 birlik yarad\u0131rlar.<\/p>\n<p>R\u0259qiblik v\u0259 g\u00fcc n\u00fcmayi\u015fi t\u0259kc\u0259 Rusiyadan deyil, Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131ndan da n\u00fcmayi\u015f olunurdu. T\u00fcrkl\u0259r d\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 daha \u00e7ox torpaqlar \u0259ld\u0259 etm\u0259k, d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f \u0259ld\u0259 etm\u0259k v\u0259 hegemon d\u00f6vl\u0259t qurmaq planlar\u0131n\u0131 gizl\u0259tmirdil\u0259r. 1735-ci ild\u0259 Qara d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131xmaq \u00fcst\u00fcnd\u0259 n\u00f6vb\u0259ti rus-t\u00fcrk m\u00fcharib\u0259si ba\u015flay\u0131r. M\u00fcharib\u0259nin \u0259sas s\u0259b\u0259bi 20 minlik kr\u0131m tatar qo\u015funlar\u0131n\u0131n Zaqafqaziyada rus s\u0259rh\u0259dl\u0259rini pozmas\u0131 il\u0259 ba\u015flad\u0131. Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131 aras\u0131nda h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar 1735-ci ilin pay\u0131z\u0131nda ba\u015flad\u0131, 40 minlik korpus Perekopa do\u011fru ir\u0259lil\u0259di. Bu m\u00fcharib\u0259 1739-cu ilin sentyabr ay\u0131nda Belqrad s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259sinin imzalanmas\u0131 il\u0259 sona \u00e7atd\u0131. Lakin bu qanl\u0131 d\u00f6rdillik m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonra da Rusiya \u0259vv\u0259lki kimi Qara d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 \u0259ld\u0259 ed\u0259 bilm\u0259di.<\/p>\n<p>1768-1774-ci ill\u0259r \u2013 rus-t\u00fcrk m\u00fcharib\u0259si d\u0259 \u00e7oxlu itkil\u0259rl\u0259 yadda qald\u0131. Rusiya \u00f6z qo\u015funlar\u0131n\u0131 Pol\u015fadan \u00e7\u0131xarmaqdan imtina etdiyin\u0259 g\u00f6r\u0259, Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131 ona qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259 elan etdi. 10 iyul 1774-c\u00fc il tarixd\u0259 Ki\u00e7ik-Kaynarcan k\u0259ndind\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131 il\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzalan\u0131r. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, kr\u0131m, kuban v\u0259 budcak tatarlar\u0131 T\u00fcrkiy\u0259nin tabe\u00e7iliyind\u0259n \u00e7\u0131x\u0131r, Kr\u0131mdak\u0131 Ker\u00e7 v\u0259 Yenikale, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qara d\u0259niz sahill\u0259rind\u0259ki Kinburn Rusiyan\u0131n tabe\u00e7iliyin\u0259 ke\u00e7ir. Rusiya Azovu m\u00f6hk\u0259ml\u0259tm\u0259y\u0259 m\u00fcv\u0259ff\u0259q olur. T\u00fcrkiy\u0259 rus g\u0259mil\u0259rinin mane\u0259siz olaraq bo\u011fazdan ke\u00e7m\u0259sin\u0259 icaz\u0259 verdi v\u0259 4,5 milyon rubl kompensasiya \u00f6d\u0259di. Rusiya Valaxiya v\u0259 Moldaviyan\u0131 \u00f6z himay\u0259sin\u0259 ald\u0131.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 itirilmi\u015f m\u00f6vqel\u0259ri il\u0259 hec c\u00fcr bar\u0131\u015fmaq ist\u0259mirdi. O s\u0259b\u0259bd\u0259n yeni bir m\u00fcharib\u0259y\u0259 ba\u015flamaq \u00fc\u00e7\u00fcn intensiv haz\u0131rl\u0131qlar apar\u0131rd\u0131. N\u0259hay\u0259t yeni m\u00fcharib\u0259nin \u0259sas\u0131 qoyuldu. 1787-ci ild\u0259 yeni bir rus-t\u00fcrk m\u00fcharib\u0259si ba\u015flay\u0131r. Kr\u0131m v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259ri yenid\u0259n geri qaytarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n \u0259sas\u0131 qoyulur. Bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 Rusiya Avstriya il\u0259 m\u00fctt\u0259fiq kimi i\u015ftirak edirdi. S\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si 1791-ci ild\u0259 Yassaxda imzalan\u0131r. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n Rusiya C\u0259nubi Buqdan Dnestr\u0259 q\u0259d\u0259r Qara d\u0259niz sahill\u0259ri boyu geri \u00e7\u0259kildi.<\/p>\n<p>1806-c\u0131 ild\u0259 yenid\u0259n rus-t\u00fcrk m\u00fcharib\u0259si ba\u015flan\u0131ld\u0131. Qafqazda v\u0259 Qara d\u0259nizin \u015fimal sahill\u0259rind\u0259ki ke\u00e7mi\u015f torpaqlara yenid\u0259n sahib olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara start verildi. Bu m\u00fcharib\u0259d\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda vasit\u0259\u00e7i rolunu oynayan Napoleon T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 siyasi v\u0259 h\u0259rbi d\u0259st\u0259k verirdi v\u0259 Rusiyaya qar\u015f\u0131 vuru\u015fmaqda k\u00f6m\u0259k edirdi. 1812-ci ild\u0259 Buxarestd\u0259 imzalanm\u0131\u015f m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n s\u0259rh\u0259dl\u0259r Prut \u00e7ay\u0131ndan Dunaya q\u0259d\u0259r t\u0259yin olundu, Rusiya Dunayda ticar\u0259t g\u0259mil\u0259ri saxlamaq h\u00fcququ qazand\u0131, Serbiyaya muxtariyy\u0259t verildi.<\/p>\n<p>1828-ci ild\u0259 birillik rus-t\u00fcrk m\u00fcharib\u0259si ba\u015fland\u0131. H\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar 1828-ci ilin bahar\u0131nda Dunay \u0259traf\u0131nda ba\u015flad\u0131, burada 95 min rus qo\u015funu topla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. Sonda 14 sentyabr 1829-cu ild\u0259 s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. Rusiya Dunay deltas\u0131nda adalar, Qara d\u0259niz sahill\u0259ri, Axal\u00e7ix v\u0259 Axalkalaki qalalar\u0131, habel\u0259 33 milyon q\u0131z\u0131l rubl \u0259ld\u0259 etdi. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n rus v\u0259 \u0259cn\u0259bi tacirl\u0259r Qara d\u0259niz sular\u0131nda mane\u0259siz h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259k h\u00fcququ \u0259ld\u0259 etdil\u0259r. M\u00fcqavil\u0259d\u0259 Yunan\u0131stan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyi, el\u0259c\u0259 d\u0259 Moldaviya, Valaxiya v\u0259 Serbiyaya muxtariyy\u0259t elan olundu.<\/p>\n<p>1853-1856-c\u0131 ill\u0259r Kr\u0131m m\u00fcharib\u0259si d\u0259 yadda qalan oldu. T\u00fcrkiy\u0259nin Rusiyaya qar\u015f\u0131 layiqinc\u0259 m\u00fcharib\u0259 apara bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130ngilt\u0259r\u0259 v\u0259 Fransa t\u00fcrkl\u0259r\u0259 yard\u0131m edirdi. Rusiya Balkan yar\u0131madas\u0131n\u0131 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n ay\u0131rd\u0131. M\u00fcharib\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b F\u0259l\u0259stind\u0259ki m\u00fcq\u0259dd\u0259s yerl\u0259r, y\u0259ni Vifleem kils\u0259sinin kim\u0259 m\u0259xsus olmas\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 katolik v\u0259 pravoslav kils\u0259l\u0259ri aras\u0131nda yaranm\u0131\u015f m\u00fcbahis\u0259 oldu. Baxmayaraq ki, bu m\u0259s\u0259l\u0259nin h\u0259lli sultana m\u0259xsusdur, amma I Napoleon v\u0259 I Nikolay T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 t\u0259sir etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259han\u0259 axtar\u0131rd\u0131 v\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 m\u00fcbahis\u0259y\u0259 giri\u015fdil\u0259r: birinci \u2013 katolikl\u0259rin t\u0259r\u0259find\u0259, ikincisi is\u0259 &#8211; pravoslav kils\u0259sinin t\u0259r\u0259find\u0259. Dini m\u00fcbahis\u0259 s\u0259rt diplomatik konflikt\u0259 \u00e7evrildi. S\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si 30 mart 1856-c\u0131 ild\u0259 Parisd\u0259 imzaland\u0131. M\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, m\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259r d\u0259yi\u015fdirildi. Rusiya Qara d\u0259nizd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn h\u0259rbi donanma v\u0259 sahilk\u0259nar\u0131 h\u0259rbi-d\u0259niz arsenal\u0131 saxlama h\u00fcququnu, el\u0259c\u0259 d\u0259 Dunay v\u0259 C\u0259nubi Bessarabiya boyu torpaqlar\u0131 itirdi.<\/p>\n<p>Getdikc\u0259 regionda maraqlar\u0131n\u0131 qurban ver\u0259n Rusiya bu u\u011fursuzluqlar silsil\u0259si il\u0259 hec c\u00fcr bar\u0131\u015fmaq ist\u0259mirdi. Odur ki, itirilmi\u015f torpaqlar\u0131 geri qaytarmq v\u0259 regionda \u0259vv\u0259lki n\u00fcfuza sahib \u00e7\u0131xmaq vaxt\u0131 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131. 1877ci ild\u0259 yenid\u0259n rus-t\u00fcrk m\u00fcharib\u0259si alovland\u0131. Balkanlarda \u00f6z n\u00fcfuzunu art\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Rusiya t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcharib\u0259 ba\u015fland\u0131. 1875-ci ild\u0259 Bosniya v\u0259 Hersoqovinan\u0131n slavyan vilay\u0259tl\u0259rind\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131n\u0131n t\u0259zyiql\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00fcsyanlar ba\u015flad\u0131. N\u0259hay\u0259t, 19 fevral 1878-ci ild\u0259 San-Stefanoda s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. Bu m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n, T\u00fcrkiy\u0259 \u00c7ernoqoriya, Serbiya, Rum\u0131niyan\u0131n tam m\u00fcst\u0259qilliyini tan\u0131d\u0131. Yeni bir d\u00f6vl\u0259t Bolqar\u0131stan knyazl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131. Bosniya v\u0259 Hersoqovina muxtariyy\u0259t ald\u0131. Bessarabiyan\u0131n bir hiss\u0259si Rusiyaya qaytar\u0131ld\u0131, Qafqazda Arda\u011fan, Batum, Kare, Bayazet Rusiyan\u0131n n\u0259zar\u0259tin\u0259 ke\u00e7di. T\u00fcrkiy\u0259 310 milyon rubl t\u0259zminat \u00f6d\u0259di.<\/p>\n<p><strong>Ruslar\u0131n T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 miqrasiyas\u0131 h\u0259m d\u0259 iki sivilizasiyan\u0131n birl\u0259\u015fm\u0259si idi<\/strong><\/p>\n<p>V\u0259t\u0259nda\u015f m\u00fcharib\u0259sinin t\u00f6r\u0259tdiyi faci\u0259 150 min rusun Bosfor vasit\u0259sil\u0259 qa\u00e7mas\u0131ma g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131: 27 min qad\u0131n, 100 mind\u0259n \u00e7ox h\u0259rb\u00e7i, 6 min x\u0259st\u0259 v\u0259 yaral\u0131 insan k\u00f6\u00e7k\u00fcn h\u0259yat\u0131 ya\u015fama\u011fa m\u0259hkum oldu. H\u0259min hadis\u0259l\u0259rin \u015fahidi olmu\u015f yaz\u0131\u00e7\u0131 \u0130lya Surqu\u00e7ev 1920-ci ild\u0259 qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n k\u00f6\u00e7m\u0259sini bel\u0259 t\u0259svir edirdi: \u201cKonstantinopol sahill\u0259rind\u0259 sar\u0131 sanitar bayraqlar qald\u0131rm\u0131\u015f 65 rus g\u0259misi dayan\u0131b, bu g\u0259mil\u0259rd\u0259ki \u00e7oxlu sayda insanlar amerikan qaletl\u0259ri v\u0259 q\u0131rm\u0131z\u0131 ingilis bi\u015fm\u0259mi\u015f kornbif yeyirdil\u0259r. Art\u0131q ne\u00e7\u0259 g\u00fcnd\u00fcr idi ki, onlar\u0131n adi suya ehtiyac\u0131 var idi.\u201d<\/p>\n<p>Ciddi nizam-intizam n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00e7ad\u0131r v\u0259 komalarda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015f \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259r n\u0259inki h\u0259rbi hiss\u0259l\u0259rin n\u00f6mr\u0259l\u0259rini saxlam\u0131\u015f, h\u0259tta ya\u015fad\u0131qlar\u0131 m\u0259nt\u0259q\u0259ni \u0259sl h\u0259rbi d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259y\u0259 \u00e7evirmi\u015fdil\u0259r. Burada s\u0131ra t\u0259liml\u0259ri, rota v\u0259 batalyon m\u0259\u015fql\u0259ri, h\u0259tta parad v\u0259 bax\u0131\u015flar da ke\u00e7irilirdi. Zabit toplant\u0131lar\u0131nda teatrlar yaratmaq, jurnallar buraxmaq v\u0259 r\u0259sm s\u0259rgil\u0259ri t\u0259\u015fkil etm\u0259k planlar\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259ri olunurdu. Knyaz Dolqorukov yaz\u0131rd\u0131: \u201cK\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259 iti add\u0131mlar atan, qar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131xan generallara h\u0259rbi salam ver\u0259n \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259r\u0259 rast g\u0259linirdi. Eyni zamanda ordu s\u0131ralar\u0131n\u0131 t\u0259rk etmi\u015f zabitl\u0259r c\u0131r\u0131x paltarlarda k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rd\u0259 kibrit, karanda\u015f v\u0259 x\u0131rda \u0259\u015fyalar sat\u0131rd\u0131lar\u201d.<\/p>\n<p>Bug\u00fcn Gelibolu \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 sakit bal\u0131q\u00e7\u0131 t\u0259kn\u0259l\u0259ri, turist avtobuslar\u0131, Dardanel bo\u011faz\u0131ndan ke\u00e7ib g\u0259l\u0259n paromlar g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. N\u0259 vaxtsa buran\u0131n rus ordusunun sonuncu d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259si olmas\u0131 bar\u0259d\u0259 he\u00e7 bir ni\u015fan\u0259 qalmay\u0131b.<\/p>\n<p>\u0130stambulun \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 rus miqrantlar v\u0259zif\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, c\u0259miyy\u0259t\u0259 qar\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Qa\u00e7q\u0131nlar \u0259sas\u0259n \u015f\u0259h\u0259rin Avropa hiss\u0259sind\u0259, Bosforun q\u0259rb sahill\u0259rind\u0259, Qalata rayonunda v\u0259 \u015f\u0259h\u0259rin \u0259sas Avropa arteriyas\u0131 olan Pera k\u00fc\u00e7\u0259si \u0259traf\u0131nda m\u0259skunla\u015fm\u0131\u015fd\u0131lar.<br \/>\nRus qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n r\u0259ngar\u0259ng f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rinin \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tlisi onlar\u0131n \u015f\u0259h\u0259rin m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131na t\u0259sir etm\u0259si idi. \u0130stambulun rus r\u0259ssamlar\u0131 birliyi \u0259n yax\u015f\u0131 r\u0259sml\u0259rin s\u0259rgisini t\u0259\u015fkil edirdi. T\u00fcrk tama\u015fa\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 \u0259n \u00e7ox \u201cy\u00fcng\u00fcl\u201d janr c\u0259lb edirdi v\u0259 m\u0259\u015fhur operetta artisti Vladimir Smirnov \u201cPariziana\u201d adl\u0131 kabare-teatr a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p><strong>Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 m\u00fcasir beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r fonunda daha \u00e7ox m\u00fctt\u0259fiq kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u0259r<\/strong><\/p>\n<p><strong>Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 h\u0259m AB\u015e v\u0259 Avropan\u0131, h\u0259m d\u0259 \u0130ran\u0131 narahat edir<\/strong><\/p>\n<p>XX \u0259srin sonu \u2013 XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n siyasi x\u0259rit\u0259sin\u0259 n\u0259z\u0259r yetirs\u0259k, g\u00f6r\u0259rik ki, Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 he\u00e7 d\u0259 ke\u00e7\u0259n y\u00fczillikl\u0259rd\u0259ki kimi d\u00fc\u015fm\u0259n t\u0259r\u0259fl\u0259r deyil, \u0259ksin\u0259 h\u0259yat\u0131n bir \u00e7ox sah\u0259l\u0259rind\u0259 yax\u0131n m\u00fctt\u0259fiq v\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015flard\u0131rlar. Bu iki super d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda u\u011furlu h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q tell\u0259ri d\u0259 m\u00f6vcuddur.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 \u00f6z ordusunun say\u0131na v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6r\u0259 NATO-da ikinci yeri tutur. H\u0259r il t\u00fcrk bazar\u0131nda silah\u0131n sat\u0131\u015f h\u0259cmi 3-5 milyard dollar t\u0259\u015fkil edir. 1997-2007-ci ll\u0259r \u0259rzind\u0259 t\u00fcrk silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin modernl\u0259\u015fdirilm\u0259si, m\u00fcdafi\u0259 s\u0259nayesinin inki\u015faf etdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn 27 milyard dollar pul x\u0259rcl\u0259nib. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259 is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin modernl\u0259\u015fdirilm\u0259si istiqam\u0131tind\u0259 2020-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r 150 milyard dollar x\u0259rcl\u0259nm\u0259si n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur.<\/p>\n<p>Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q h\u0259l\u0259 1992-ci ild\u0259n ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrkiy\u0259 NATO \u00fczv\u00fc olan ilk \u00f6lk\u0259 idi ki, Rusiya il\u0259 bu sah\u0259d\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirdi. \u0130kit\u0259r\u0259fli h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n t\u0259m\u0259lini Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n prezidenti Boris Yelsinin T\u00fcrkiy\u0259 Prezidenti S\u00fcleyman D\u0259mir\u0259l il\u0259 Moskvada (may 1992) v\u0259 \u0130stambuldak\u0131 (iyun 1992) g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259ri qoydu. O zaman T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 300 milyon dollar m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 rus silah-sursat v\u0259 h\u0259rbi texnikas\u0131 g\u00f6nd\u0259rm\u0259k haqq\u0131nda prinsipial bir raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 olundu.<\/p>\n<p>1992-1993-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 imzalanm\u0131\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 raz\u0131la\u015fmaya \u0259sas\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259fin\u0259, konkret olaraq Jandarm Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Ba\u015f \u0130dar\u0259sin\u0259 v\u0259 Milli M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyin\u0259 BTR-60 v\u0259 BTR-80 zirehli ma\u015f\u0131nlar, Mi-17 vertolyotlar\u0131, 4 k\u00f6m\u0259k\u00e7i g\u0259mi, pulemyotlar, snayper t\u00fcf\u0259ngl\u0259ri, 190 milyon dollarl\u0131q h\u0259rbi sursat verilib. Bunun 100 milyonu Rusiyan\u0131n T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 olan borcu m\u00fcqabilind\u0259 t\u0259qdim olunub. T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 t\u0259kc\u0259 \u201cRosoboroneksporta\u201d deyil, h\u0259m d\u0259 \u201cRostvertol\u201d v\u0259 \u201cKala\u015fnikov\u201d \u015firk\u0259tl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irir. Bundan ba\u015fqa, m\u00fcxt\u0259lif t\u0259yinatl\u0131 vertolyotlar, tanklar, h\u0259rbi hava q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn desant v\u0259 k\u00f6m\u0259k\u00e7i g\u0259mil\u0259rin d\u0259 sat\u0131\u015f\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri m\u00fczakir\u0259 olunur.<\/p>\n<p>1994-c\u00fc ilin aprel ay\u0131nda ba\u011flanm\u0131\u015f h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q bar\u0259d\u0259 h\u00f6kum\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n T\u00fcrkiy\u0259nin D\u00f6vl\u0259t Ma\u015f\u0131nqay\u0131rma v\u0259 Kimya S\u0259nay\u0259si Korporasiyas\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 taktiki raket kompleksl\u0259rinin, at\u0131c\u0131 silahlar\u0131n v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6v silah-sursat\u0131n birg\u0259 istehsal\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. 2001-ci ild\u0259 h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 birg\u0259 rus-t\u00fcrk komissiyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131 ki, bunun da m\u0259qs\u0259di bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa daha stabil v\u0259 uzunm\u00fcdd\u0259tli xarakter verm\u0259k idi. 2002-ci ilin sentyabr ay\u0131nda Ankarada v\u0259 2003-c\u00fc ild\u0259 Moskvada komissiyan\u0131n iki toplant\u0131s\u0131 ke\u00e7irildi.<\/p>\n<p><strong>Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n perspektivl\u0259ri regionda stabillik yaratma\u011fa hesablan\u0131b<\/strong><\/p>\n<p>Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n perspektivl\u0259ri obyektiv mane\u0259l\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. Bunlara T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 NATO standartlar\u0131n\u0131n t\u0259tbiq edilm\u0259si v\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 maliyy\u0259 \u00e7\u0259tinlikl\u0259rini misal g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. Bu s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin h\u0259rbi v\u0259 siyasi dair\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00f6hk\u0259m yer alan AB\u015e v\u0259 dig\u0259r Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n n\u00fcmayi\u015f etdiril\u0259n g\u00fccl\u00fc r\u0259qab\u0259t d\u0259 daxildir. Buna baxmayaraq, T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259k Rusiya \u00fc\u00e7\u00fcn perspektiv v\u0259 y\u00fcks\u0259k siyasi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p>Rusiyan\u0131n T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli proyekti \u201cATAK\u201d proyektidir \u2013 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 145 k\u0259\u015ffiyyat-h\u00fccum vertolyotlar\u0131n\u0131n lisenziyal\u0131 istehsal\u0131nda ruslar\u0131n \u201cRosoboroneksport\u201d v\u0259 \u201cKamov\u201d \u015firk\u0259tl\u0259ri d\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. Bu layih\u0259nin tenderind\u0259 \u0259sas r\u0259qib amerikan \u015firk\u0259ti \u201cBell Tekstron\u201d idi. Bu \u015firk\u0259t h\u0259tta prezident Corc Bu\u015fu da m\u00fcdaxil\u0259y\u0259 s\u00f6vq ed\u0259r\u0259k, \u00f6z t\u0259klifinin tenderd\u0259 b\u0259y\u0259nilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox b\u00f6y\u00fck v\u0259 intensiv siyasi lobbi t\u0259bli\u011fat\u0131 apar\u0131rd\u0131. Lakin Rusiya t\u0259r\u0259finin t\u0259klif etdiyi \u015f\u0259rtl\u0259r \u2013 t\u00fcrkl\u0259r\u0259 t\u0259klif etdiyi silahlar\u0131n keyfiyy\u0259ti, h\u0259rbi texnikan\u0131n h\u0259dsiz imkanlar\u0131, t\u0259klif olunan qiym\u0259tl\u0259r amerikanlar\u0131n t\u0259klifl\u0259rind\u0259n daha da m\u00fcnasib idi. 15 oktyabr 2003-c\u00fc il tarixd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin milli m\u00fcdafi\u0259 nazirinin m\u00fcavini, m\u00fcdafi\u0259 s\u0259nay\u0259si aparat\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri D.Erdcan ruslara m\u0259xsus \u201cKamov\u201d \u015firk\u0259ti il\u0259 m\u00fcqavil\u0259 imzalamaq q\u0259rar\u0131na g\u0259ldi.<br \/>\nLakin 1 aydan sonra h\u0259min m\u0259mur istefaya g\u00f6nd\u0259rildi. 14 may 2004-c\u00fc ild\u0259 h\u0259min tender qalib elan olunmam\u0131\u015f l\u0259\u011fv olundu. \u201cATAK\u201d layih\u0259si \u00fczr\u0259 t\u0259krar tender 2004-c\u00fc ilin avqust ay\u0131nda ke\u00e7irildi.<\/p>\n<p>Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131ndak\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q kosmik sah\u0259d\u0259 d\u0259 ba\u015f tutmu\u015fdur. Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 birg\u0259 komissiya kosmik sah\u0259d\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n h\u0259rbi t\u0259yinatl\u0131 peykl\u0259r sah\u0259sind\u0259 birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259t bar\u0259d\u0259 maraqlar\u0131n\u0131 ifad\u0259 etmi\u015fl\u0259r. Bundan ba\u015fqa, T\u00fcrkiy\u0259 bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259snd\u0259 t\u00fcrk kosmonavtlar\u0131n v\u0259 kosmik m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131nda maraql\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar bir daha s\u00fcbut edir ki, T\u00fcrkiy\u0259 Rusiyaya potensial silah sat\u0131c\u0131s\u0131 kimi bax\u0131r, regional m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 ziddiyy\u0259tl\u0259r yarand\u0131\u011f\u0131nda Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259zyiql\u0259ri zaman\u0131 Rusiyadan m\u00fcmk\u00fcn olan b\u00fct\u00fcn h\u0259rbi-texniki yard\u0131mlar\u0131 alaca\u011f\u0131na qarant qazan\u0131r. Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259 des\u0259k, t\u00fcrk h\u0259rbi-s\u0259naye kompleksi Rusiyaya potensial eksklyuziv texnologiyalar (aviasiya, donanma, kosmos, HHQ vasit\u0259l\u0259ri, at\u0131c\u0131 al\u0259tl\u0259ri) istehsal\u00e7\u0131s\u0131 kimi bax\u0131r. Bel\u0259 ki, T\u00fcrkiy\u0259 bu silahlar\u0131 Q\u0259rb v\u0259 ya dig\u0259r \u0259n\u0259n\u0259vi t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131ndan ala bilmir.<\/p>\n<p>T\u0259cr\u00fcb\u0259 g\u00f6st\u0259rir ki, rus-t\u00fcrk qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin h\u0259rbi-texniki sah\u0259d\u0259 inki\u015faf\u0131 bug\u00fcn t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 siyasi \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259n v\u0259 h\u0259rbi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259n daha \u00e7ox as\u0131l\u0131d\u0131r. Ekspertl\u0259rin fikrinc\u0259, Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n daha da inki\u015faf etm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 s\u0259n\u0259dl\u0259rin imzalanmas\u0131na ehtiyac var. Bu s\u0259n\u0259dl\u0259r h\u0259m intellektual m\u00fclkiyy\u0259tin m\u00fcdafi\u0259si v\u0259 h\u0259rbi-texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q sah\u0259sind\u0259 m\u0259xfi informasiyalar\u0131n qorunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin siyasi yax\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131n ba\u015fqa bir s\u0259b\u0259bi d\u0259 Qafqazda s\u00fclh\u0259 nail olmaq niyy\u0259tind\u0259n do\u011fur. T\u00fcrkiy\u0259nin Qafqazda S\u00fclh Pakt\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259klifi \u0259sas\u0259n d\u00fcnya siyas\u0259tind\u0259 daha b\u00f6y\u00fck rol oynamaq ist\u0259yind\u0259n ir\u0259li g\u0259lir. T\u00fcrkiy\u0259 NATO \u00fczv\u00fc olan yegan\u0259 \u00f6lk\u0259dir ki, eyni zamanda d\u00fcnyan\u0131n \u0259n qaynar n\u00f6qt\u0259si say\u0131lan iki \u00f6lk\u0259si \u2013 \u0130raq v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan il\u0259 h\u0259ms\u0259rh\u0259ddir. Buc\u00fcr situasiyan\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 s\u0259rf ed\u0259n aspektd\u0259 istifad\u0259 etm\u0259m\u0259k \u0259n az\u0131ndan u\u011fursuzluq olard\u0131. Bosfor sahill\u0259rind\u0259 d\u0259 bunu \u00e7ox g\u00f6z\u0259l ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrl\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n bug\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259 \u0259lind\u0259n g\u0259l\u0259ni edir ki, bu tarixi \u015fansdan maksimum yararlans\u0131n v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc t\u0259kc\u0259 regional q\u00fcdr\u0259t\u0259 sahib \u00f6lk\u0259 kimi deyil, h\u0259m d\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sisteminin m\u00fch\u00fcm bir faktoru kimi n\u00fcmayi\u015f etdirsin.<\/p>\n<p>\u00d6z\u00fcn\u00fcn xarici siyas\u0259tind\u0259ki ambissiyalar\u0131na nail olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn r\u0259smi Ankara \u00e7ox b\u00f6y\u00fck c\u0259hdl\u0259r edir. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n beyn\u0259lxalq siyas\u0259tin bir \u00e7ox m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Rusiyan\u0131n yax\u0131nla\u015fmas\u0131 x\u00fcsusi diqq\u0259t \u00e7\u0259kir. Bir \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n probleml\u0259rd\u0259 anla\u015fma \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sad\u0259c\u0259 dialoq \u0259ld\u0259 etm\u0259k yox, konkret n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 hesablanm\u0131\u015f dialoq ba\u015flamaq g\u0259r\u0259kdir.<\/p>\n<p>Bir s\u00f6zl\u0259, art\u0131q anla\u015fmaq zaman\u0131d\u0131r. Moskva v\u0259 Ankara bunu vaxt\u0131nda ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcbl\u0259r. T\u0259sad\u00fcfi deyil ki, Qafqazdak\u0131 \u201cbe\u015fg\u00fcnl\u00fck m\u00fcharib\u0259\u201d zaman\u0131 v\u0259 sonra T\u00fcrkiy\u0259nin tutdu\u011fu m\u00f6vqe region \u00fc\u00e7\u00fcn daha a\u011f\u0131r n\u0259tic\u0259l\u0259rin meydana g\u0259lm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ald\u0131, yoxsa Ankara r\u0259smi Tiflisin t\u0259r\u0259fini tutsayd\u0131, hadis\u0259l\u0259r \u00f6z m\u0259cras\u0131ndan \u00e7\u0131xa bil\u0259rdi. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, G\u00fcrc\u00fcstandak\u0131 m\u00fcharib\u0259 \u00f6z g\u00fcc\u00fcn\u00fc n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 b\u00f6y\u00fck bir \u015fans verdi. Bununla da T\u00fcrkiy\u0259nin Qafqazdak\u0131 n\u00fcfuzu artma\u011fa ba\u015flad\u0131. Art\u0131q r\u0259smi Ankara Qafqazda platforma t\u0259klifi il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir v\u0259 regionun stabilliyinin qarant\u0131 olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. T\u0259bii ki, burada Rusiya faktorunu da yaddan \u00e7\u0131xarmaq d\u00fczg\u00fcn olmazd\u0131. \u018fslind\u0259 Rusiya il\u0259 yax\u0131nla\u015fan T\u00fcrkiy\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u0130ran\u0131n regiondak\u0131 t\u0259sirini azaltma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, r\u0259qibl\u0259rini bir-bir z\u0259r\u0259rsizl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, \u0259vv\u0259lc\u0259 \u0130ran\u0131, sonda is\u0259 Rusiyan\u0131. T\u00fcrkiy\u0259 regionda \u0130ran\u0131n n\u00fcfuz dair\u0259sini daraltmaqla \u0259slind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kdiyi PKK problemini h\u0259ll etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bel\u0259 ki, \u0130ran \u0259razisind\u0259n \u0130raqa ke\u00e7\u0259n v\u0259 oradan da T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259razi iddialar\u0131 il\u0259 m\u00fcharib\u0259 aparan k\u00fcrd separat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 bird\u0259f\u0259lik z\u0259r\u0259rsizl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u0130ran\u0131 neytralla\u015fd\u0131rmaq g\u0259r\u0259kdir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 Rusiyan\u0131n Qafqazdak\u0131 uzunm\u00fcdd\u0259tli maraqlar\u0131 \u00fcst-\u00fcst\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr. \u0130ki \u00f6lk\u0259nin r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin siyasi \u0259laq\u0259l\u0259rinin s\u0259viyy\u0259si, o c\u00fcml\u0259d\u0259n regional v\u0259 beyn\u0259lxalq siyas\u0259tin bir s\u0131ra m\u00fch\u00fcm istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259 dialoqun intensivl\u0259\u015fdirilm\u0259si d\u0259 bunu a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>\u0130ki \u00f6lk\u0259nin yax\u0131nla\u015fmas\u0131 h\u0259m d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f konfliktinin \u0259traf\u0131nda yaranm\u0131\u015f regional probleml\u0259r kompleksinin h\u0259ll edilm\u0259si prosesind\u0259 d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Ankara il\u0259 Yerevan aras\u0131nda sentyabr ay\u0131nda ba\u015flanan v\u0259 Moskva t\u0259r\u0259find\u0259n aktiv \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n, Bak\u0131da da anlay\u0131\u015fla qar\u015f\u0131lanan dialoq region \u00f6lk\u0259l\u0259rinin liderl\u0259rinin g\u00f6r\u00fc\u015f v\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Rusiya prezidenti Dmitriy Medvedevin Az\u0259rbaycan v\u0259 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f konfliktinin h\u0259lli il\u0259 ba\u011fl\u0131 Moskvada g\u00f6r\u00fc\u015fm\u0259si t\u0259klifi Ankaran\u0131n s\u0259yl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015fdur. H\u0259tta Moskvan\u0131n bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 aktivliyi Ankara t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fclayim qar\u015f\u0131lan\u0131r. \u018fsas olan\u0131 n\u0259tic\u0259dir. T\u00fcrk politoloqlar\u0131 birba\u015fa b\u0259yan edirl\u0259r ki, t\u00fcrk-rus yax\u0131nla\u015fmas\u0131 uzun ill\u0259r boyu donmu\u015f v\u0259ziyy\u0259td\u0259 qalm\u0131\u015f bu problemin h\u0259llind\u0259 m\u00fcsb\u0259t rol oynaya bil\u0259r.<\/p>\n<p>Bununla bel\u0259 Moskva v\u0259 Ankaran\u0131n siyasi yax\u0131nla\u015fmas\u0131 Avropada, daha \u00e7ox is\u0259 okean\u0131n o tay\u0131nda bir m\u0259nal\u0131 qar\u015f\u0131lanm\u0131r. H\u0259tta bel\u0259 bir h\u00f6km d\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b ki, Ankara \u00f6z\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn se\u00e7im etm\u0259lidir: bundan sonra kiminl\u0259 v\u0259 hans\u0131 oyunu oynamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Anadolu t\u0259r\u0259fd\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00f6z\u0259l bir fikir var. Burada xarici siyas\u0259tin t\u0259m\u0259l prinsipi kimi h\u0259r zaman \u015f\u0259xsi maraqlar \u00f6n plana \u00e7\u0259kilib v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin bu prinsipd\u0259n geri \u00e7\u0259kilm\u0259k fikri yoxdur. H\u0259tta 1962-ci ild\u0259n b\u0259ri ilk d\u0259f\u0259 olaraq, T\u00fcrkiy\u0259nin BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131na qeyri-daimi \u00fczv se\u00e7ilm\u0259si kimi m\u00fch\u00fcm bir hadis\u0259 d\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin \u00f6z xarici siyas\u0259tind\u0259 h\u0259r hans\u0131 korrekt\u0259 etm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmad\u0131. Bunu T\u00fcrkiy\u0259nin xarici i\u015fl\u0259r naziri \u018fli Babacan da son g\u00fcnl\u0259rki \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda qeyd etmi\u015fdir. O qeyd etmi\u015fdir ki, T\u00fcrkiy\u0259 Kipr m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 \u00f6z m\u00f6vqeyind\u0259n geri \u00e7\u0259kilm\u0259y\u0259c\u0259k v\u0259 Qafqaz problemind\u0259 d\u0259 eyni m\u00f6vqed\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, ikit\u0259r\u0259fli siyasi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 oldu\u011fu kimi ticari-iqtisadi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r inki\u015faf etmi\u015fdir. Bel\u0259 ki, Rusiya son zamanlar T\u00fcrkiy\u0259nin xarici ticar\u0259t d\u00f6vriyy\u0259sind\u0259 Almaniyadan sonra ikinci yeri tutur. Qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 investisiyalar\u0131n h\u0259cmi v\u0259 xarakteri d\u0259 diqq\u0259t \u00e7\u0259kir.<\/p>\n<p>T\u00fcrk i\u015f adamlar\u0131n\u0131n 2007-ci ild\u0259 Rusiya iqtisadiyyat\u0131na yat\u0131rd\u0131\u011f\u0131 investisiya t\u0259qrib\u0259n 3,9 milyard dollar t\u0259\u015fkil edirdi. \u0130nvestisiyalar qida, \u015f\u00fc\u015f\u0259, elektrik, elektrotexnika, a\u011facqay\u0131rma s\u0259nayesi, tikinti materiallar\u0131 istehsal\u0131, m\u0259i\u015f\u0259t kimyas\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 xidm\u0259t sferas\u0131, ticar\u0259t, turistik v\u0259 bank sektoruna yat\u0131r\u0131l\u0131b.<br \/>\nHal-haz\u0131rda T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 Rusiya aras\u0131nda \u0259n b\u00f6y\u00fck investisiya layih\u0259si T\u00fcrkiy\u0259nin mobil rabit\u0259 sah\u0259si say\u0131l\u0131r \u2013 xat\u0131rladaq ki, Rusiyan\u0131n \u201cAlfa Telekom\u201d kompaniyas\u0131 \u201cT\u00fcrkcell\u201d mobil operatorunun 3,2 milyard dollar m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 olan 13,2 % pay\u0131na sahibdir. Son zamanlar rus \u015firk\u0259tl\u0259rinin T\u00fcrkiy\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n dig\u0259r sah\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 maraq g\u00f6st\u0259rdiyi m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Ruslar istilik-energetika, qara metallurgiya v\u0259 tikinti materiallar\u0131 istehsal\u0131 sah\u0259l\u0259rin\u0259 d\u0259 kapital yat\u0131rmaq niyy\u0259tind\u0259dirl\u0259r.<\/p>\n<p>Rusiya-T\u00fcrkiy\u0259 i\u015fg\u00fczar \u015euras\u0131 Rusiyan\u0131n regionlar\u0131 il\u0259 birba\u015fa i\u015fg\u00fczar \u0259laq\u0259l\u0259rin qurulmas\u0131 v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ki, bu \u015furada da 36 rus regionu v\u0259 150-d\u0259n \u00e7ox t\u00fcrk \u015firk\u0259ti birl\u0259\u015fib.<\/p>\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259, d\u00fcnya iqtisadi b\u00f6hran\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 investisiya \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n formas\u0131 d\u0259yi\u015f\u0259 bil\u0259r, lakin investisiya layih\u0259l\u0259rinin t\u00fck\u0259nm\u0259si v\u0259 ya h\u0259r iki \u00f6lk\u0259nin i\u015f adamlar\u0131n\u0131n bir-birin\u0259 maraqlar\u0131n\u0131n azalmas\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259m\u0259k yersizdir.<br \/>\nBuna \u0259yani s\u00fcbut kimi 30 oktyabr-01 noyabr 2008-ci il tarixd\u0259 \u0130stambulda ke\u00e7irilmi\u015f Avropa v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00fczr\u0259 Birinci beyn\u0259lxalq iqtisadi forumu g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Bir \u00e7ox \u0259srl\u0259r \u0259rzind\u0259 Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 r\u0259qib olmu\u015flar. Bu r\u0259qiblik bir \u00e7ox hallarda uzun-uzad\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259rl\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nirdi. Bu iki d\u00f6vl\u0259tin ambissiyalar\u0131 milli hegemonluq ideologiyas\u0131ndan c\u00fcc\u0259rirdi. Lakin ke\u00e7mi\u015fd\u0259ki t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259r v\u0259 stereotipl\u0259r indi \u00f6z yerini siyasi realizmd\u0259n do\u011fan rasional sxeml\u0259r\u0259 v\u0259 praqmadik gedi\u015fl\u0259r\u0259 verir ki, bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin s\u0259viyy\u0259si y\u00fcks\u0259l\u0259r\u0259k taktiki birlikd\u0259n strateji partnyorlu\u011fa g\u0259tirib \u00e7\u0131xar\u0131r. Bu proses o q\u0259d\u0259r intensiv c\u0259r\u0259yan edir ki, h\u0259tta \u00f6lk\u0259 prezidentl\u0259ri qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 s\u0259f\u0259rl\u0259r etm\u0259y\u0259 v\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259r aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri daha da qald\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n<p><strong>\u018fhm\u0259d \u015eAH\u0130DOV<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259n m\u00fctt\u0259fiqliy\u0259 do\u011fru&#8230; Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131ndak\u0131 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin tarixi \u00e7ox uzun v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259bdir. Bu tarix\u00a0 h\u0259m m\u00fcharib\u0259l\u0259rd\u0259n, h\u0259m qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 uzaqla\u015fmalardan, h\u0259m d\u0259 isti m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259n ibar\u0259dir.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["post-40","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-doktorluq-isi"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/40","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=40"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/40\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=40"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=40"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=40"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}