{"id":2043,"date":"2010-12-18T06:19:43","date_gmt":"2010-12-18T02:19:43","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=2043"},"modified":"2013-01-18T13:16:27","modified_gmt":"2013-01-18T09:16:27","slug":"turk-dunyasi-projesi-geopolitik-%c9%99h%c9%99miyy%c9%99ti-v%c9%99-baslica-probleml%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=2043","title":{"rendered":"T\u00dcRK B\u0130RL\u0130Y\u0130 PROJES\u0130: GEOPOL\u0130T\u0130K \u018fH\u018fM\u0130YY\u018fT\u0130 V\u018f  BA\u015eLICA PROBLEML\u018fR\u0130"},"content":{"rendered":"<p><strong><a href=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/turan2.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-full wp-image-4294\" alt=\"turan\" src=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/turan2.jpg\" width=\"292\" height=\"292\" \/><\/a>T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n geopolitik \u0259h\u0259miyy\u0259ti<\/strong><br \/>\n<em>D\u00fcnya hakimiyy\u0259t n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259ri v\u0259 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131<\/em><br \/>\nYer \u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00e7ox istiqam\u0259tli ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 say\u0131lan geopolitika eyni zamanda siyasi co\u011frafiya il\u0259 d\u0259 ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir.<!--more--> Geopolitikan\u0131n qurucusu say\u0131lan professor Fridrix Ratzel (1844-1904) M\u00fcnhen v\u0259 Leypsiq universitetl\u0259rind\u0259 Siyasi Co\u011frafiya d\u0259rsl\u0259ri t\u0259dris etmi\u015f bir alman elm adam\u0131d\u0131r. Ratzel deyir ki, &#8220;D\u00f6vl\u0259t &#8211; bir h\u00fcceyr\u0259d\u0259n meydana g\u0259l\u0259n bir orqanizmdir. D\u00f6vl\u0259t inki\u015faf v\u0259 yay\u0131lma\u011f\u0131 arzu edir. D\u00f6vl\u0259tin geni\u015fl\u0259nm\u0259 siyas\u0259ti primitiv v\u0259 ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri k\u0259nardan z\u0259bt yolu il\u0259 m\u00fcmk\u00fcn olur.&#8221;<\/p>\n<p>H\u0259tta Ratzel daha da ir\u0259li ged\u0259r\u0259k &#8220;Bu ki\u00e7ik planetd\u0259 yaln\u0131z bir b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131ml\u0131 \u015f\u0259rait m\u00f6vcuddur&#8221; dey\u0259r\u0259k, geni\u015fl\u0259nm\u0259 v\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik ruhunu a\u00e7\u0131qca ortaya qoymu\u015fdur. Bu fikir \u0259vv\u0259lc\u0259, Almaniyada m\u0259nims\u0259nilmi\u015f v\u0259 daha sonra b\u00fct\u00fcn Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 q\u0259bul olunmu\u015fdur. M\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik ruhunun kuliminasiya n\u00f6qt\u0259sin\u0259 \u00e7atd\u0131\u011f\u0131 o zaman\u0131n Avropas\u0131 Birinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sini ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. N\u0259tic\u0259d\u0259, s\u0259naye inqilab\u0131n\u0131 da h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n Avropan\u0131n d\u00fcnya hakimiyy\u0259tin\u0259 qucaq a\u00e7d\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u015fahidi oluruq.<\/p>\n<p>Ratzelin fikirl\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259n sonra g\u0259l\u0259nl\u0259r\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcd\u0259 t\u0259sir etmi\u015f v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif geopolitik g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259rin ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda M\u00fcnhen Universitetind\u0259 Siyasi Co\u011frafiya v\u0259 H\u0259rbi Tarix d\u0259rsl\u0259ri t\u0259dris ed\u0259n Karl Haushofer (1869-1946) g\u0259lir. 1924-c\u00fc ild\u0259 &#8220;Zeitscrift F\u00fcr Geopolitik&#8221; jurnal\u0131n\u0131 \u00e7\u0131xaran Haushofer d\u00f6vl\u0259tin m\u00f6vqe sah\u0259sini \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli g\u00fcc amili olaraq g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Onun fikirl\u0259ri II D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 Hitlerin siyas\u0259tind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Haushoferin m\u00fcasiri Halford Mackinder (1861-1947) London Universitetind\u0259 Co\u011frafiya professoru v\u0259 \u0130ngilis Kral Co\u011frafiya C\u0259miyy\u0259ti \u0130kinci Ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259rini icra ed\u0259rk\u0259n, eyni zamanda d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xaran v\u0259 t\u0259xmin\u0259n 12 milyondan \u00e7ox insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b olan &#8220;Qara Hakimiyy\u0259t N\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221;ni ortaya qoymu\u015fdur. Mackinder \u00f6z fikirl\u0259rini 1919-cu ild\u0259 n\u0259\u015fr etdirdiyi &#8220;Demokratik \u0130deallar v\u0259 Ger\u00e7\u0259k&#8221; adl\u0131 \u0259s\u0259rind\u0259 ifad\u0259 etmi\u015fdir. H\u0259min fikirl\u0259ri bu \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259snifatland\u0131rmaq olar: &#8220;\u015e\u0259rqi Avropa il\u0259 Sibir b\u00f6lg\u0259si d\u00fcnyan\u0131n &#8220;Heartland\u0131&#8221;n\u0131 (\u00dcr\u0259k Sah\u0259si) yarad\u0131r. Heartland\u0131n \u0259traf\u0131ndak\u0131 Balkanlardan \u00c7in\u0259 q\u0259d\u0259r uzanan sah\u0259 is\u0259 &#8220;\u0130\u00e7 v\u0259 ya K\u0259nar Aypara&#8221;, ya da &#8220;Rimland&#8221; qur\u015fa\u011f\u0131d\u0131r. Bunun xaricind\u0259 qalan Amerika-Afrika-Avstraliya-Yaponiya x\u0259tti is\u0259 &#8220;Xarici v\u0259 ya K\u0259nar Aypara&#8221;, ya da &#8220;D\u00fcnya Adas\u0131n\u0131n Peykl\u0259ri&#8221; olaraq q\u0259bul edilir&#8221;. Mackinder d\u00fcnyan\u0131 bu \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259snifatland\u0131rd\u0131qdan sonra, n\u0259z\u0259riyy\u0259 kimi formala\u015fm\u0131\u015f fikrini bu \u015f\u0259kild\u0259 inki\u015faf etdirmi\u015fdir: &#8220;\u015e\u0259rqi Avropaya h\u00f6km ed\u0259n bir d\u00f6vl\u0259t Heartlanda hakim olar. Heartlanda h\u00f6km ed\u0259n is\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 &#8220;\u0130\u00e7 v\u0259 ya K\u0259nar Aypara&#8221;, ya da &#8220;Rimland&#8221;a h\u00f6km ed\u0259r. Sonra da &#8220;Xarici v\u0259 ya K\u0259nar Aypara&#8221;ya, y\u0259ni b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya hakim olar.&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Quru Hakimiyy\u0259t N\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221; kimi tan\u0131nan bu fikird\u0259 m\u00fcs\u0259lman T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n yeri &#8220;Daxili v\u0259 ya K\u0259nar Aypara&#8221; qur\u015fa\u011f\u0131 i\u00e7ind\u0259dir. Haushofer v\u0259 Mackinderin fikirl\u0259ri x\u00fcsusil\u0259 Hitler t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul olunmu\u015f v\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 t\u0259tbiq m\u0259rh\u0259l\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259m qoymu\u015fdur. Daha sonra Sovet Rusiyas\u0131 bu fikri realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn 70 il boyunca Avrasiyan\u0131 qan g\u00f6l\u00fcn\u0259 \u00e7evirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Mackinderin bu fikrin\u0259 zidd fikirl\u0259r inki\u015faf etdirilmi\u015f v\u0259 bu m\u00f6vzuda Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131 (AB\u015e), x\u00fcsusil\u0259 &#8220;K\u0259nar Qur\u015faq N\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221;, &#8220;D\u0259niz Hakimiyy\u0259t N\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221; v\u0259 &#8220;Hava Hakimiyy\u0259t N\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221;ni ortaya atm\u0131\u015fd\u0131r. AB\u015e-\u0131n Yale Universitetind\u0259 beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r \u00fczr\u0259 professor Nicholas J. Spykman (1893-1943) Mackinderin fikirl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 bir ba\u015fqa fikir inki\u015faf etdirmi\u015f v\u0259 &#8220;K\u0259nar Qur\u015faq N\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221;ni ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bu fikirl\u0259 hakim g\u00fcc Heartland deyil, Xarici-K\u0259nar Aypara \u00fcz\u0259rind\u0259ki \u00f6lk\u0259l\u0259rdir. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda AB\u015e g\u0259lir. Ancaq Heartlanda \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn Daxili-K\u0259nar Ayparan\u0131n, y\u0259ni m\u00fcs\u0259lman T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si \u015f\u0259rtdir.<\/p>\n<p>Spykmandan ba\u015fqa, AB\u015e-da ya\u015fayan Admiral Alfred Mahan (1840-1914) &#8220;D\u0259niz Hakimiyy\u0259t N\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221;ni, polkovnik Hausy Scitaklian v\u0259 bir \u00e7ox amerikal\u0131 hava m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri is\u0259 &#8220;Hava Hakimiyy\u0259t N\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221;ni inki\u015faf etdirmi\u015fl\u0259r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, b\u0259\u015f\u0259ri g\u00fcc m\u0259nb\u0259yin\u0259 \u0259saslanan D\u0259niz v\u0259 Hava Hakimiyy\u0259t n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259ri AB\u015e v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259nims\u0259nmi\u015f v\u0259 t\u0259tbiq edilmi\u015fdir. T\u0259tbiq, x\u00fcsusil\u0259 II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 hal-haz\u0131rda davam ed\u0259n v\u0259 III D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259si dey\u0259 bil\u0259c\u0259yimiz regional d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 q\u00fcvv\u0259d\u0259dir.<\/p>\n<p>\u015e\u00fcbh\u0259siz ki, d\u00fcnyaya hakim olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259l M\u00fcs\u0259lman T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131 (Daxili-K\u0259nar Ayparan\u0131) i\u015f\u011fal etm\u0259k g\u0259r\u0259kdir. Birinci v\u0259 \u0130kinci D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259l\u0259rind\u0259n sonra T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131na olan h\u00fccumlar v\u0259 i\u015f\u011fallarda, \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, bu fikirl\u0259rin t\u0259siri b\u00f6y\u00fckd\u00fcr.<\/p>\n<p>Ortaya at\u0131lan bu n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rin istiqam\u0259tind\u0259 d\u00fcnya f\u0259thin\u0259 ilk olaraq Almaniya at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Ancaq h\u0259r iki d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259l\u0259rind\u0259 m\u0259\u011flub olmu\u015f v\u0259 x\u0259yallar\u0131 suya d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fcr. Daha sonra quru hakimiyy\u0259tin\u0259 Sovet Rusiyas\u0131 sahib \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. O da ki, 70 il ke\u00e7m\u0259d\u0259n da\u011f\u0131lma\u011fa lab\u00fcd olmu\u015fdur. Dig\u0259r \u00fc\u00e7 n\u0259z\u0259riyy\u0259y\u0259 is\u0259 AB\u015e sahib \u00e7\u0131x\u0131r. Ancaq bu \u00f6lk\u0259 h\u0259l\u0259lik m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tli kimi g\u00f6r\u00fcns\u0259 d\u0259, daxil\u0259n \u00e7\u00f6km\u0259kd\u0259dir. \u00c7\u00fcnki d\u00fcnya hakimiyy\u0259tin\u0259 atal\u0131q etm\u0259k AB\u015e-\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259, h\u0259qiq\u0259t\u0259n \u00e7ox baha ba\u015fa g\u0259lm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p><em>M\u0259rk\u0259zi T\u00fcrk Hakimiyy\u0259t n\u0259z\u0259riyy\u0259si<\/em><\/p>\n<p>Halbuki b\u00fct\u00fcn bu g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r t\u0259m\u0259ld\u0259 \u0259sass\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnki, \u015e\u0259rqi Avropa da Sibir Heartland (D\u00fcnyan\u0131n \u00fcr\u0259yi) ola bilm\u0259z. H\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l \u00fcr\u0259k m\u0259rk\u0259zd\u0259 v\u0259 \u0259traf\u0131 b\u00fct\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 qorunmu\u015f bir m\u00f6vqed\u0259 olmal\u0131d\u0131r. Halbuki, bu b\u00f6lg\u0259 \u015eimal Q\u00fctb\u00fcn\u0259 olduqca yax\u0131n, iqlim \u015f\u0259rtl\u0259ri bax\u0131m\u0131ndan insan ya\u015famas\u0131na uy\u011fun olmayan bir b\u00f6lg\u0259dir. \u0130nsans\u0131z bir qala, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, he\u00e7 bir m\u0259na ifad\u0259 etm\u0259z.<\/p>\n<p>O halda yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 co\u011frafiyan\u0131n v\u0259 geopolitikan\u0131n c\u0131zd\u0131\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f v\u0259 \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259r \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 m\u00f6hk\u0259m bir qala, y\u0259ni d\u00fcnyan\u0131n \u00fcr\u0259yini axtarmaq laz\u0131md\u0131r. M\u00f6vzu tamamil\u0259 \u0259l\u0259 al\u0131n\u0131b ara\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, &#8220;Anadolu yar\u0131madas\u0131&#8221; b\u00fct\u00fcn \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259r\u0259 uy\u011fun g\u0259lm\u0259kd\u0259dir. \u00c7\u00fcnki Anadolu Asiya, Avropa v\u0259 Afrika q\u0259dim quru k\u00fctl\u0259l\u0259rinin biti\u015fm\u0259 n\u00f6qt\u0259sind\u0259 yer almaqdad\u0131r. Yar\u0131madan\u0131n \u00fc\u00e7 t\u0259r\u0259fi d\u0259nizl\u0259rl\u0259 \u0259hat\u0259 olunub. Y\u00fcks\u0259klik bax\u0131m\u0131ndan qit\u0259l\u0259rin \u0259n ucas\u0131 olan Asiyadan (orta hesabla 1010 m.) d\u0259 xeyli y\u00fcks\u0259k (T\u00fcrkiy\u0259nin orta y\u00fcks\u0259kliyi 1132 m.) bir quru hiss\u0259sini t\u0259\u015fkil edir. Asiya v\u0259 Afrikaya biti\u015fik oldu\u011fu seqmentl\u0259rd\u0259 ke\u00e7ilm\u0259si \u00e7\u0259tin s\u0131ra da\u011flar yer almaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu \u00fcmumi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259riyl\u0259 Anadolu tam bir qalan\u0131 xat\u0131rlad\u0131r. Qalan\u0131n Asiyaya a\u00e7\u0131lan b\u00fcrc\u00fc Malazgirt, Avropaya a\u00e7\u0131lan b\u00fcrc\u00fc is\u0259 \u0130stanbuldur. &#8220;M\u0259rk\u0259zi Hakimiyy\u0259t N\u0259z\u0259riyy\u0259si&#8221; ad\u0131n\u0131 ver\u0259 bil\u0259c\u0259yimiz bu fikr\u0259 g\u00f6r\u0259, &#8220;Anadolu yar\u0131madas\u0131 Heartland, Heartland\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n Balkan yar\u0131madas\u0131, Qafqaz, \u0130ran, \u018fr\u0259bistan v\u0259 \u015eimali Afrika, q\u0131sas\u0131 Balkanlar v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rq bu d\u00fcnya qalas\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n daxili \u00e7evr\u0259ni meydana g\u0259tirir. Bunun xaricind\u0259ki quru par\u00e7alar\u0131 is\u0259 xarici \u00e7evr\u0259ni, ya da d\u00fcnya adas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. &#8220;Bu fikir \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 bel\u0259 bir n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259l\u0259 bil\u0259rik: &#8220;D\u00fcnya qalas\u0131n\u0131 (Anadolunu) \u0259lind\u0259 tutan bir mill\u0259t daxili \u00e7evr\u0259y\u0259 h\u00f6km ed\u0259r. \u0130\u00e7 \u00e7evr\u0259y\u0259 h\u00f6km ed\u0259n bir mill\u0259t is\u0259 xarici \u00e7evr\u0259y\u0259, y\u0259ni d\u00fcnyaya hakim olar.&#8221;<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/turan_harita.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-2045\" title=\"turan_harita\" alt=\"\" src=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/turan_harita.jpg\" width=\"450\" height=\"311\" srcset=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/turan_harita.jpg 450w, https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/turan_harita-144x100.jpg 144w\" sizes=\"auto, (max-width: 450px) 100vw, 450px\" \/><\/a><\/p>\n<p>\u015e\u00fcbh\u0259siz, bir n\u0259z\u0259riyy\u0259nin do\u011frulu\u011fu isbat olunmaqla m\u00fcmk\u00fcn olacaq. M\u0259hz bu n\u0259z\u0259riyy\u0259 tarix boyunca \u00fc\u00e7 d\u0259f\u0259 isbat edilmi\u015fdir. Q\u0259rb\u0259 a\u00e7\u0131lan b\u00fcrc\u00fc \u0130stanbul il\u0259 birlikd\u0259 Anadolu e.\u0259. II \u0259srin ortalar\u0131ndan eram\u0131z\u0131n 395-ci ilin\u0259 q\u0259d\u0259r Roma, 395-1453-c\u00fc ill\u0259r aras\u0131 \u015e\u0259rqi Roma v\u0259 1453-1923-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 is\u0259 Osmanl\u0131 \u0130mperatorluqlar\u0131n\u0131n (H\u0259r\u00e7\u0259nd Anadoluda T\u00fcrk hakimiyy\u0259ti 1071-ci il Malazgirt z\u0259f\u0259ri il\u0259 ba\u015flay\u0131r) hakimiyy\u0259tl\u0259rind\u0259 \u0259sas n\u00fcv\u0259ni yaratm\u0131\u015f v\u0259 qala v\u0259zif\u0259sini yerin\u0259 yetirmi\u015fdir. S\u00f6z m\u00f6vzusu olan bu qala 1923-c\u00fc ild\u0259n bug\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131 s\u0259rh\u0259dl\u0259ri i\u00e7ind\u0259 yer almaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>Fateh Sultan M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0130stanbulu f\u0259th etdiyi zaman Georgios Trapezuntios bel\u0259 demi\u015fdir: &#8220;Roma \u0130mperatorlu\u011funun paytaxt\u0131 Konstantinopolisdir&#8230; Dolays\u0131yla, siz romal\u0131lar\u0131n qanuni imperatorusunuz&#8230; V\u0259 kim ki, romal\u0131lar\u0131n imparatorudur v\u0259 el\u0259 olaraq da qal\u0131r, o, eyni zamanda b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n imparatorudur.&#8221;<\/p>\n<p>V\u0259 tarix\u00e7i-yaz\u0131\u00e7\u0131 Filip Mansel bel\u0259 deyirdi: &#8220;Vyanal\u0131lar \u00f6z \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin t\u0259k \u201cKaiserstadt\u201d (\u0130mperiya \u015f\u0259h\u0259ri) oldu\u011funu v\u0259 Avropan\u0131n paytaxt\u0131 olma\u011fa layiq oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcl\u0259r. \u0130sfahan xalq\u0131 \u00f6z \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin \u201cD\u00fcnyan\u0131n yar\u0131s\u0131\u201d oldu\u011funu iddia edirdil\u0259r. Konstantinopolis (\u0130stanbul) v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 is\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rinin \u201cKainat\u0131n m\u0259rk\u0259zi\u201d oldu\u011funu bilirdil\u0259r&#8221;<\/p>\n<p>Mansel bel\u0259 davam edir: &#8220;\u015e\u0259h\u0259rl\u0259rin \u015fahzad\u0259sind\u0259 doxsan iki imperator h\u00f6km s\u00fcrd\u00fc. D\u00fcnyan\u0131n ba\u015fqa he\u00e7 bir \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 bu q\u0259d\u0259r uzun m\u00fcdd\u0259tli bir imperiya yoxdur&#8230; D\u00fcnyan\u0131n g\u00f6z\u00fcn\u00fc dikdiyi \u015f\u0259h\u0259r olan Konstantinopolis qala divarlar\u0131 il\u0259 h\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. He\u00e7 bir \u015f\u0259h\u0259r bu q\u0259d\u0259r h\u00fccuma v\u0259 m\u00fchasir\u0259y\u0259 m\u0259ruz qalmam\u0131\u015fd\u0131. D\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 \u015feytan v\u0259 bar\u0131\u015fda m\u0259l\u0259k adlana bil\u0259c\u0259k \u015f\u0259kild\u0259, eyni \u00f6l\u00e7\u00fcd\u0259 q\u0259hr\u0259man v\u0259 insanc\u0131l olan T\u00fcrkl\u0259r d\u00fcnyan\u0131 idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn do\u011fulmu\u015fdular&#8230;&#8221;<\/p>\n<p>Mill\u0259tl\u0259r d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n do\u011fular v\u0259 f\u0259thl\u0259r onlar\u0131 ucaldar. Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131 da el\u0259 olmu\u015fdur. Osman Qazi, Orxan Qazi, I Murad, \u0130ld\u0131r\u0131m B\u0259yazid v\u0259 II Murad il\u0259 davam ed\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti do\u011fulmu\u015f v\u0259 \u0130stanbulun f\u0259thi il\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259r\u0259k d\u00fcnya imperatorlu\u011fu ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcn\u00fcr, Anadolu yar\u0131madas\u0131nda ya\u015fayan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r, h\u0259qiq\u0259t\u0259n uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc bir imperatorluqdurlar. Bel\u0259 ki, h\u0259r bir imperatorlu\u011fun \u00f6z d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya h\u00f6km etdikl\u0259ri d\u0259 bilin\u0259n bir h\u0259qiq\u0259tdir. D\u00fcnya qalas\u0131n\u0131n dig\u0259r bir x\u00fcsusiyy\u0259ti d\u0259, \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, bu olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00fcnyan\u0131n qalas\u0131 say\u0131lan Anadoluda is\u0259 bug\u00fcn T\u00fcrkl\u0259r ya\u015famaqdad\u0131r. D\u00fcnya Qalas\u0131n\u0131n \u0259traf\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n daxili \u00e7evr\u0259l\u0259r olsa da, yen\u0259 T\u00fcrkl\u0259r \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil edirl\u0259r. M\u00f6vqe olaraq, m\u00fcs\u0259lman T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259ri v\u0259 Rusiyaya qar\u015f\u0131 b\u00f6y\u00fck bir aypara \u015f\u0259klind\u0259 \u0259trafa yay\u0131l\u0131b. Bu b\u00f6y\u00fck aypara eyni zamanda, dig\u0259r \u0130slam \u00f6lk\u0259l\u0259rinin \u015fimal\u0131nda Q\u0259rbi Avropa v\u0259 Rusiyadan g\u0259l\u0259 bil\u0259c\u0259k h\u0259r c\u00fcr t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 bir qalxan v\u0259zif\u0259sini oynamaqdad\u0131r. Bu bax\u0131mdan, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n geosiyasi \u0259h\u0259miyy\u0259ti \u00e7ox b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. XX \u0259srd\u0259 d\u00fcnyam\u0131zda \u00e7oxlu sayda regional d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rin ya\u015fanmas\u0131 d\u00fcnya qalas\u0131 v\u0259 daxili \u00e7evr\u0259d\u0259 birliyin qorunub saxlan\u0131lmamas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n ba\u015f vermi\u015fdir. B\u0259lk\u0259 d\u0259 XXI \u0259srd\u0259 M\u00fcs\u0259lman T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 bu geopolitik \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, yenid\u0259n d\u00fcnya s\u00fclh\u00fcn\u00fc t\u0259min ed\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca probleml\u0259ri<\/strong><\/p>\n<p>T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yi haqq\u0131nda b\u0259zi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r v\u0259 arzular m\u00f6vcuddur. \u015e\u00fcbh\u0259siz ki, bu d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 ist\u0259kl\u0259rin ba\u015f\u0131nda s\u00fclh, birlik v\u0259 b\u0259rab\u0259rlik g\u0259lir. Bununla bel\u0259, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 yaranacaq T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi ke\u00e7ilm\u0259si lab\u00fcd olan mane\u0259l\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r yetir\u0259k:<\/p>\n<p><strong>1.<\/strong> Bug\u00fcn d\u00fcnyada 250 milyondan \u00e7ox T\u00fcrk vard\u0131r. Bunlar d\u00fcnya co\u011frafiyas\u0131na geni\u015f bir \u00f6l\u00e7\u00fcd\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrk qruplar\u0131 \u00f6z aralar\u0131nda dil bax\u0131m\u0131ndan bir az \u00e7\u0259tin anla\u015f\u0131rlar. L\u0259hc\u0259l\u0259r bir-birind\u0259n f\u0259rqlidir. Bundan ba\u015fqa, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrk dilin\u0259 olduqca \u00e7oxlu sayda xarici s\u00f6z v\u0259 k\u0259lm\u0259l\u0259r daxil olmu\u015fdur. T\u00fcrkiy\u0259 T\u00fcrkc\u0259sin\u0259 ingilis, frans\u0131z, alman, \u0259r\u0259b, Sovet T\u00fcrk \u00d6lk\u0259l\u0259ri dill\u0259rin\u0259 rus, \u015e\u0259rqi T\u00fcrk\u00fcstan dilin\u0259 \u00e7in dilind\u0259n s\u00f6zl\u0259r daxil olmu\u015fdur. \u018fg\u0259r bug\u00fcn T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 insanlar\u0131 bir-biril\u0259 anla\u015fmaqda \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kirl\u0259rs\u0259, bu, ke\u00e7mi\u015fd\u0259 ya\u015fanan dil korlanmas\u0131ndan qaynaqlan\u0131r. Bu qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131\u011f\u0131 aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Dil T\u0259\u015fkilat\u0131&#8221; qurulmal\u0131d\u0131r v\u0259 ortaq bir dil l\u00fc\u011f\u0259ti ortaya \u00e7\u0131xar\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>2.<\/strong> H\u0259m birba\u015fa v\u0259 h\u0259m d\u0259 dolay\u0131 yolla istismar edil\u0259n T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 m\u0259d\u0259niyy\u0259t bax\u0131m\u0131ndan da z\u0259ifl\u0259dilm\u0259kd\u0259dir. Bug\u00fcn T\u00fcrk \u0130nsan\u0131n\u0131n \u0259n \u00e7ox narahat oldu\u011fu m\u00f6vzu m\u0259d\u0259niyy\u0259tin korlanmas\u0131d\u0131r. \u0130ngilis, amerikan, rus v\u0259 \u00e7in m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259rinin t\u0259sirl\u0259ri alt\u0131nda inim-inim inl\u0259y\u0259n T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 he\u00e7 c\u00fcr \u00f6z m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 qay\u0131da bilm\u0259mi\u015fdir. M\u0259d\u0259niyy\u0259t korlanmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 T\u00fcrk \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u00f6z aras\u0131nda ortaq m\u0259d\u0259niyy\u0259t anla\u015fmalar\u0131 imzalamal\u0131 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t al\u0131\u015f-veri\u015fini t\u0259min etm\u0259lidir.<\/p>\n<p><strong>3.<\/strong> T\u00fcrk \u00f6lk\u0259l\u0259rinin \u0259kin\u00e7iliyi, heyvandarl\u0131\u011f\u0131, m\u0259d\u0259n v\u0259 s\u0259nayesi f\u0259rqli \u015f\u0259kild\u0259 inki\u015faf etm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. \u00d6lk\u0259l\u0259r bir-birl\u0259rin\u0259 d\u0259st\u0259k verdiyi halda, iqtisadi bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck m\u00fc\u015fahid\u0259 olunacaq. H\u0259r\u00e7\u0259nd ki, bu b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc pozmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bug\u00fcn AB\u015e, \u0130ngilt\u0259r\u0259, Fransa, Almaniya, Rusiya v\u0259 \u00c7in kimi m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7i \u00f6lk\u0259l\u0259r var g\u00fccl\u0259riyl\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n iqtisadi c\u0259h\u0259td\u0259n m\u0259sims\u0259nilm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n xalqlar\u0131 h\u0259mr\u0259ylik n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259lidir. Bu s\u0259b\u0259bl\u0259 \u0259n q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 &#8220;T\u00fcrk \u00d6lk\u0259l\u0259ri \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131&#8221; (T\u00d6\u0130\u018fT) qurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>4.<\/strong> Bug\u00fcn AB\u015e, \u0130ngilt\u0259r\u0259, Fransa, Almaniya, Rusiya, \u00c7in kimi inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131nda T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 xalqlar\u0131n\u0131n \u0259m\u0259yi b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Bu \u00f6lk\u0259l\u0259rin elm v\u0259 texniki i\u015fl\u0259rind\u0259 T\u00fcrk elm adamlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri dan\u0131lmazd\u0131r. Ancaq bu t\u00f6hf\u0259l\u0259rin T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131na h\u0259r hans\u0131 bir faydas\u0131 d\u0259ymir. Kobud bir ifad\u0259yl\u0259 des\u0259k, bug\u00fcn T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda beyin istismar\u0131 son h\u0259dd\u0259 \u00e7atm\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrk \u00f6lk\u0259l\u0259ri elm v\u0259 texniki c\u0259h\u0259td\u0259n bir-birinin \u0259ksikl\u0259rini tamamlaya bil\u0259rl\u0259r. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 &#8220;T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Elm v\u0259 Texniki Qurultay\u0131&#8221; yarad\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>5.<\/strong> Bug\u00fcn Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131nda T\u00fcrk dili r\u0259smi dil mahiyy\u0259tini qazana bilm\u0259mi\u015fdir. Halbuki, \u00e7ox az \u0259halisi olan \u00f6lk\u0259l\u0259rin dill\u0259ri r\u0259smi dil kimi q\u0259bul edilmi\u015fdir. 250 milyon adam\u0131n dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 T\u00fcrkc\u0259 r\u0259smil\u0259\u015fdirilm\u0259lidir.<\/p>\n<p><strong>6.<\/strong> Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv olan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n be\u015f daimi \u00fczv (AB\u015e, \u0130ngilt\u0259r\u0259, Fransa, SSR\u0130 (varisi Rusiyad\u0131r) v\u0259 \u00c7in) &#8220;veto h\u00fcququ&#8221;na malik idi. Bu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n SSR\u0130 da\u011f\u0131lm\u0131\u015f, yerin\u0259 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r yaranm\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7ind\u0259 is\u0259 \u015e\u0259rqi T\u00fcrk\u00fcstan Muxtar Respublikas\u0131 var v\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin probleml\u0259ri BMT-d\u0259 veto edilm\u0259kd\u0259dir. Art\u0131q 250 milyon bir insan k\u00fctl\u0259sini t\u0259\u015fkil ed\u0259n T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131na Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n &#8220;veto h\u00fcququ&#8221; tan\u0131nmal\u0131, ya da be\u015f \u00f6lk\u0259nin &#8220;veto h\u00fcququ&#8221; b\u0259rab\u0259rlik prinsipin\u0259 zidd oldu\u011fundan qald\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>7.<\/strong> D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259l\u0259rind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u00fcb ki, d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rini ittifaqlar t\u0259yin edirl\u0259r. Bundan ba\u015fqa, d\u00f6y\u00fc\u015f \u0259snas\u0131nda t\u0259sis edil\u0259n ittifaqlar \u00f6lk\u0259l\u0259rin m\u00fcdafi\u0259 g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 art\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Ancaq dil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t birliyi olmay\u0131nca, ittifaqlar uzun m\u00fcdd\u0259tli v\u0259 qal\u0131c\u0131 olmam\u0131\u015fd\u0131r. Var\u015fava Pakt\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131nda dil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t f\u0259rqliliyi \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, NATO-dak\u0131, etnik, dil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t f\u0259rqlilikl\u0259ri bu ittifaq\u0131n sanksiya g\u00fcc\u00fcn\u00fc yax\u015f\u0131ca z\u0259ifl\u0259tmi\u015fdir. NATO v\u0259 Var\u015fava M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131 kimi s\u00fcni meydana g\u0259lm\u0259l\u0259r deyil, qal\u0131c\u0131 v\u0259 uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 M\u00fcdafi\u0259 Pakt\u0131 qurulmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>8.<\/strong> T\u00fcrkl\u0259rin tarixd\u0259 dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 olan m\u0259\u011flubiyy\u0259tl\u0259ri h\u0259mi\u015f\u0259 qarda\u015f sava\u015flar\u0131 \u00fcz\u00fcnd\u0259n olmu\u015fdur. XX \u0259srd\u0259 d\u0259 ist\u0259r Rusiya, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 \u00c7in Xalq Respublikas\u0131 \u0259sar\u0259tind\u0259 qalan T\u00fcrk \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 davaml\u0131 olaraq qarda\u015f q\u0131r\u011f\u0131n\u0131 tezisi i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. H\u0259r \u00f6lk\u0259d\u0259, ya da b\u00f6lg\u0259d\u0259 T\u00fcrkl\u0259r m\u00fcxt\u0259lif adlar alt\u0131nda (Tatar, Qazax, \u00d6zb\u0259k, Uy\u011fur, Karakalpak, Q\u0131r\u011f\u0131z, Az\u0259ri, Y\u00f6r\u00fck, T\u00fcrkm\u0259n kimi\u2026) t\u0259snif edilm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015f v\u0259 T\u00fcrk ad\u0131 unutdurularaq, bu T\u00fcrk tayfalar\u0131 bir-birin\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259n v\u0259ziyy\u0259tin\u0259 g\u0259tirilmi\u015fdir. Bel\u0259c\u0259, m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7il\u0259rin \u201cd\u0259yirman\u0131na su s\u00fcz\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr\u201d. \u018fg\u0259r T\u00fcrk insan\u0131 d\u00fcnyada ac\u0131 \u00e7\u0259km\u0259k ist\u0259mirs\u0259, art\u0131q boy ay\u0131rmaya son verm\u0259li v\u0259 qarda\u015fl\u0131q ideal\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259lidir. \u00c7\u00fcnki, &#8220;birlikd\u0259n q\u00fcvv\u0259t do\u011far&#8221;.<\/p>\n<p><strong>9.<\/strong> Ke\u00e7mi\u015f Sovetl\u0259r Birliyi i\u00e7ind\u0259 olan T\u00fcrk Respublikalar\u0131n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc s\u0259rh\u0259dl\u0259ri 1924 v\u0259 1936-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 apar\u0131lan t\u0259nziml\u0259m\u0259l\u0259rl\u0259 ruslar t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7\u0259kilmi\u015fdir. Ruslar Orta Asiyada \u00e7\u0259kmi\u015f oldu\u011fu s\u0259rh\u0259dl\u0259rd\u0259 m\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259tin, y\u0259ni Moskvan\u0131n m\u0259nf\u0259\u0259tini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f v\u0259 davaml\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u0259sas g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r. Bunun n\u0259tic\u0259si olaraq, 1986-1990-c\u0131 ill\u0259r aras\u0131nda Orta Asiya T\u00fcrk \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif qar\u015f\u0131durmalar ya\u015fanm\u0131\u015fd\u0131r. Almat\u0131da ruslarla kazaklar, D\u00fc\u015f\u0259nb\u0259d\u0259 \u00f6zb\u0259kl\u0259rl\u0259 tacikl\u0259r, F\u0259rqan\u0259d\u0259 \u00f6zb\u0259kl\u0259rl\u0259 Ah\u0131ska T\u00fcrkl\u0259ri, O\u015fda q\u0131r\u011f\u0131zlarla \u00f6zb\u0259kl\u0259r qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya g\u0259lmi\u015fl\u0259r. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda erm\u0259nil\u0259rl\u0259 Az\u0259ri T\u00fcrkl\u0259ri aras\u0131nda q\u0131z\u0131\u015fd\u0131r\u0131lan etnik qar\u015f\u0131durma is\u0259 m\u00fcharib\u0259 s\u0259viyy\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fcm\u00fc\u015f v\u0259 Rusiyan\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 Erm\u0259nistan ordusu h\u0259l\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n 20% torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal alt\u0131nda saxlamaqdad\u0131r. Bu kompleksliyi Sovet rejimi haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, F\u0259rqan\u0259 vadisi mi\u015far il\u0259 hiss\u0259l\u0259r\u0259 ayr\u0131lm\u0131\u015f formada bir tapmaca v\u0259 labirint \u015f\u0259klind\u0259 \u00d6zb\u0259k, T\u00fcrkm\u0259n, Tacik v\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z hiss\u0259l\u0259rin\u0259 ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259c\u0259, Tacik v\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z tortunun i\u00e7in\u0259 bir az qu\u015f\u00fcz\u00fcm\u00fc, \u00d6zb\u0259kistan tortunun i\u00e7in\u0259 bir az Tacik quru \u00fcz\u00fcm\u00fc qoyulmu\u015fdur. Vadi i\u00e7ind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n suvarma kanallar\u0131n\u0131n bir qismi bir \u00f6lk\u0259d\u0259, dig\u0259r qismi is\u0259 ba\u015fqa \u00f6lk\u0259d\u0259 burax\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00fct\u00fcn bunlar g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 yarana bil\u0259c\u0259k bir m\u00fcst\u0259qilliyi qeyri-m\u00fcmk\u00fcn etm\u0259k v\u0259 m\u0259rk\u0259zi h\u00f6kum\u0259t\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>S\u0259rh\u0259dl\u0259rin \u00e7\u0259kilm\u0259sind\u0259 tarixi, co\u011frafi v\u0259 sosial x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn probleml\u0259r m\u00f6vcuddur. Bu probleml\u0259r zaman-zaman daxili qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131qlara g\u0259tirib \u00e7\u0131xara bil\u0259r. Probleml\u0259rin h\u0259lli d\u0259 olduqca \u00e7\u0259tindir. \u00c7\u00fcnki, etno-co\u011frafi komplekslik hakimdir. Bu komplekslik zaman-zaman d\u0259rinl\u0259\u015fm\u0259kd\u0259dir. M\u0259s\u0259l\u0259n, 1990-c\u0131 ild\u0259 O\u015f v\u0259 \u0259traf\u0131nda q\u0131r\u011f\u0131zlarla \u00f6zb\u0259kl\u0259r aras\u0131nda \u00e7\u0131xan qar\u015f\u0131durmalarda \u00e7oxlu sayda \u00f6zb\u0259k v\u0259 q\u0131r\u011f\u0131z \u00f6lm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bunun s\u0259b\u0259bi olaraq, O\u015f v\u0259 \u0259traf\u0131n\u0131n 1936-c\u0131 ild\u0259 Stalin t\u0259r\u0259find\u0259n Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stana verildiyi g\u00f6st\u0259rilir. Buna b\u0259nz\u0259r qar\u015f\u0131durma dig\u0259r T\u00fcrk Respublikalar\u0131nda da ya\u015fanmaqdad\u0131r. \u018fg\u0259r buc\u00fcr m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin \u00f6l\u00e7\u00fcl\u0259ri geni\u015fl\u0259n\u0259rs\u0259, Orta Asiya T\u00fcrk Respublikalar\u0131 aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d qar\u015f\u0131durmalar\u0131 v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259r \u00e7\u0131xa bil\u0259r. Bel\u0259 bir m\u00fcharib\u0259 is\u0259 m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7i \u00f6lk\u0259l\u0259rin birba\u015fa maraqlar\u0131na i\u015fl\u0259mi\u015f olur. M\u00fcharib\u0259nin pis n\u0259tic\u0259l\u0259rini is\u0259 yen\u0259 b\u00f6lg\u0259 xalq\u0131 ya\u015fay\u0131r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n, bug\u00fcn \u00fc\u00e7\u00fcn T\u00fcrk C\u00fcmhuriyy\u0259tl\u0259rind\u0259ki m\u00f6vcud s\u0259rh\u0259dl\u0259r qorunmal\u0131d\u0131r. Bundan sonra \u00e7\u0131xa bil\u0259c\u0259k probleml\u0259r is\u0259 yarad\u0131lacaq T\u00fcrk \u00d6lk\u0259l\u0259ri \u00dcst Qurultay\u0131nda h\u0259ll edilm\u0259lidir.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><strong>Add\u0131m-add\u0131m T\u00fcrk Birliyin\u0259 do\u011fru&#8230;<\/strong><\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, bug\u00fcn b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyadak\u0131 T\u00fcrkl\u0259rin vahid idar\u0259etm\u0259 alt\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259si g\u00fcn\u00fcn t\u0259l\u0259bidir. T\u00fcrkl\u0259rin says\u0131z-hesabs\u0131z probleml\u0259rinin, m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259rinin, itkil\u0259rinin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 b\u0259rpa olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu birlik biz\u0259 laz\u0131md\u0131r. Amma t\u0259bii ki, bu birlik asan ba\u015fa g\u0259lm\u0259y\u0259c\u0259k. Ad\u0259t\u0259n, T\u00fcrk Birliyi v\u0259 ya Turan bar\u0259d\u0259 s\u00f6z d\u00fc\u015f\u0259nd\u0259 b\u0259zi xalqlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259r\u0259 qap\u0131l\u0131rlar. \u201cB\u00f6y\u00fck Turan bizl\u0259ri assimlyasiya ed\u0259c\u0259k bir qurummu olacaq?\u201d kimi suallar verirl\u0259r. \u018fslind\u0259, Turan bir assimlyasiya n\u00f6qt\u0259si olmamal\u0131d\u0131r. \u018fg\u0259r bu ba\u015f ver\u0259rs\u0259, onda bu, he\u00e7 Turan olmazd\u0131.<\/p>\n<p>Turan bir birlik olmal\u0131d\u0131r, h\u0259m d\u0259 qarda\u015fl\u0131q \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulan bir birlik. Bir q\u0259d\u0259r q\u0259rib\u0259 d\u0259 olsa, qeyd etm\u0259liyik ki, T\u00fcrk Birliyinin yarad\u0131lmas\u0131 \u00e7ox h\u0259ssas v\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b bir prosesdir. Bug\u00fcn b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyadak\u0131 T\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u00fcraic\u0259t edib bildirs\u0259k ki, \u201cHam\u0131m\u0131z T\u00fcrk\u00fck, g\u0259lin Turan Birliyi yaradaq\u201d, bu birliy\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ya\u015fayan Anadolu t\u00fcrkl\u0259ri, Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan Az\u0259ri t\u00fcrkl\u0259ri v\u0259 Uy\u011fur t\u00fcrkl\u0259rinin bir qismi qo\u015fular. Qalanlar bu birliy\u0259 t\u0259r\u0259dd\u00fcd ed\u0259r. \u018fksin\u0259, \u201cHam\u0131m\u0131z Tatar\u0131q, g\u0259lin Turan Birliyi yaradaq\u201d des\u0259k, onda Kazan, Kr\u0131m, Nogay, Altay Sibir Tatarlar\u0131 bu birliy\u0259 qo\u015fular, qalanlar is\u0259 m\u00fcsb\u0259t cavab verm\u0259z. Yox, \u201cHam\u0131m\u0131z Qazax\u0131q, g\u0259lin Turan Birliyi quraq\u201d des\u0259k, onda da Qazax\u0131stan qazaxlar\u0131ndan ba\u015fqa kims\u0259 s\u0259simiz\u0259 s\u0259s verm\u0259z. \u201cHam\u0131m\u0131z m\u00fcs\u0259lman\u0131q des\u0259k\u201d, \u015faman v\u0259 Tengri dinin\u0259 ibad\u0259t ed\u0259n Altay, Sibir v\u0259 Tuva tatarlar\u0131 bu birlikd\u0259n k\u0259narda qalarlar, h\u0259m d\u0259 ki, bu birliy\u0259 \u0259r\u0259bl\u0259rin d\u0259 qo\u015fulmas\u0131 laz\u0131m olacaq, \u00e7\u00fcnki onlar da \u0259n az\u0131ndan m\u00fcs\u0259lmand\u0131rlar. N\u0259z\u0259r\u0259 alaq ki, Tengri, \u015faman bir T\u00fcrkm\u0259n v\u0259 ya Xakas hans\u0131sa m\u00fcs\u0259lman \u0259r\u0259bd\u0259n daha yax\u0131nd\u0131r biz\u0259. Odur ki, buc\u00fcr b\u00f6lg\u00fcy\u0259 varsaq, onda Turan Birliyinin realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na nail ola bilm\u0259y\u0259c\u0259yik.<\/p>\n<p>T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortaq d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri var. Onlar ba\u015fda Rusiya olmaqla, \u00c7in v\u0259 AB\u015e-\u0131n r\u0259hb\u0259rlik etdiyi imperialist g\u00fccl\u0259rdir. Tarix boyu bu g\u00fccl\u0259r T\u00fcrkl\u0259ri bir-birin\u0259 q\u0131rd\u0131rma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131blar. H\u0259tta Tatarlar da Nogay, Kr\u0131m, Kazan, Sibir v\u0259 Altay kimi m\u00fcxt\u0259lif t\u0259snifatlara b\u00f6l\u00fcn\u00fcb, bir-birinin qan\u0131n\u0131 t\u00f6k\u00fcbl\u0259r. Birlik m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 h\u0259lli m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz g\u00f6r\u00fcn\u0259n probleml\u0259ri qabard\u0131b, T\u00fcrk xalqlar\u0131 aras\u0131nda u\u00e7urumu d\u0259rinl\u0259\u015fdirm\u0259kd\u0259ns\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 bax\u0131\u015f buca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259miz daha m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun olard\u0131.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 q\u0259diml\u0259rd\u0259n xalq, mill\u0259t f\u0259rqliyi m\u0259s\u0259l\u0259si yox idi. Ham\u0131m\u0131z T\u00fcrk say\u0131l\u0131rd\u0131q, d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259r d\u0259, dostlar da biz\u0259 T\u00fcrk dey\u0259rdil\u0259r. Bir idik, ad\u0131m\u0131z da bir idi \u2013 T\u00fcrk! Nec\u0259 dey\u0259rl\u0259r, \u201cT\u00fcf\u0259ng icad oldu, m\u0259rdlik pozuldu, Xalqlar icad oldu, Birlik pozuldu\u201d.<\/p>\n<p>\u018fvv\u0259ll\u0259r, insanlar\u0131n mill\u0259ti yox idi, onlar sad\u0259c\u0259 tayfa, n\u0259sil \u015f\u0259klind\u0259 tan\u0131n\u0131rd\u0131lar. Q\u0259dim T\u00fcrkl\u0259r ya\u015fad\u0131qlar\u0131 regionun ad\u0131na uy\u011fun adland\u0131r\u0131lm\u0131rd\u0131. Bu, m\u00fcmk\u00fcn ola bilm\u0259zdi. \u00c7\u00fcnki, yeni-yeni \u00f6lk\u0259l\u0259r f\u0259th ed\u0259n, daima k\u00f6\u00e7\u0259ri h\u0259yat s\u00fcr\u0259n v\u0259 \u00f6m\u00fcrl\u0259ri sava\u015flarda, at \u00fcst\u00fcnd\u0259 ke\u00e7\u0259n bir mill\u0259ti nec\u0259 yer, m\u0259kan ad\u0131 il\u0259 adland\u0131rmaq olar ax\u0131?! Onda g\u0259r\u0259k, T\u00fcrkl\u0259rin mill\u0259ti d\u00fcnya olsun!<\/p>\n<p>Sad\u0259c\u0259 T\u00fcrkl\u0259rin d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri \u00f6z aliml\u0259rinin uydurdu\u011fu m\u00fcxt\u0259lif m\u0259kan adlar\u0131n\u0131 T\u00fcrkl\u0259r\u0259 vermi\u015fl\u0259r ki, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 T\u00fcrk Birliyi al\u0131nmas\u0131n v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r biz t\u00fcrkl\u0259rin \u00fcst\u00fcnd\u0259n \u0259ksik olmas\u0131n. Odur ki, ad, m\u0259kan adlar\u0131n\u0131 bir k\u0259nara atmal\u0131 v\u0259 Turan Birliyi haqda fikirl\u0259\u015fm\u0259liyik.<\/p>\n<p>Din m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 is\u0259 insanlara m\u00fcst\u0259qillik verilm\u0259lidir. Hans\u0131 din\u0259 qulluq etm\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq, T\u00fcrk el\u0259 T\u00fcrkd\u00fcr! Yet\u0259r ki, Allah d\u00fc\u015fm\u0259nliyi olmas\u0131n, yet\u0259r ki, atesitlik, materialistlik, kommunizm v\u0259 ya \u0259r\u0259bl\u0259rin istifad\u0259 etdiyi din p\u0259rd\u0259si il\u0259 t\u0259zyiql\u0259r metodu olmas\u0131n. \u0130nsanlar din se\u00e7imind\u0259 m\u00fcst\u0259qil olsun, B\u00f6y\u00fck Turanda he\u00e7 bir din dig\u0259rind\u0259n \u00fcst\u00fcn tutulmas\u0131n, b\u00fct\u00fcn dinl\u0259r b\u0259rab\u0259r olsun, b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 qorunsun v\u0259 h\u00f6rm\u0259t edilsin. \u00c7ingiz xan\u0131n v\u0259 onun n\u0259v\u0259l\u0259ri XIII \u0259srd\u0259n XIX \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r m\u0259hz bu formuladan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k T\u00fcrk birliyini ayaqda saxlaya bilmi\u015fl\u0131r.<\/p>\n<p>\u015eanl\u0131 T\u00fcrk tarixind\u0259 s\u00fclh, sevgi, qarda\u015fl\u0131q, birlik v\u0259 b\u0259rab\u0259rlik r\u0259mzi olan T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Co\u011frafyas\u0131n\u0131 in\u015fa etm\u0259k T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 g\u0259ncliyinin \u0259n b\u00f6y\u00fck qay\u0259si olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Bak\u0131 Slavyan Universitetinin \u201cDiplomatiya v\u0259 xarici siyas\u0259t\u201d kafedras\u0131n\u0131n dosenti, f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru \u018fhm\u0259d \u015eahidov<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131n\u0131n geopolitik \u0259h\u0259miyy\u0259ti D\u00fcnya hakimiyy\u0259t n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259ri v\u0259 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 Yer \u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00e7ox istiqam\u0259tli ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 say\u0131lan geopolitika eyni zamanda siyasi co\u011frafiya il\u0259 d\u0259 ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2044,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[16,20],"tags":[],"class_list":["post-2043","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-elmi-mqallr","category-pedaqoji-faliyyt"],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/turan1.jpg","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2043","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2043"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2043\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2044"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2043"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2043"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2043"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}