{"id":1909,"date":"2000-11-21T00:25:25","date_gmt":"2000-11-20T20:25:25","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=1909"},"modified":"2010-12-03T00:55:43","modified_gmt":"2010-12-02T20:55:43","slug":"turk-dovl%c9%99tl%c9%99rinin-beyn%c9%99lxalq-terrorizml%c9%99-mubariz%c9%99si","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=1909","title":{"rendered":"T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259si"},"content":{"rendered":"<p><strong><a href=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/anti-terror.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-full wp-image-1950\" title=\"anti-terror\" src=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/anti-terror.jpg\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"100\" \/><\/a>T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik probleml\u0259ri. Beyn\u0259lxalq terrorizmin T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 vurdu\u011fu z\u0259rb\u0259l\u0259r v\u0259 bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259 imkanlar\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 verdiyi t\u00f6hf\u0259l\u0259r<!--more--><\/strong><\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCAN<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan terrorla m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 art\u0131q y\u00fczillik t\u0259cr\u00fcb\u0259y\u0259 malikdir. XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259, x\u00fcsus\u0259n 1828-ci il T\u00fcrkm\u0259n\u00e7ay s\u00fclh m\u00fcqavil\u0259sind\u0259n sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycana k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259n erm\u0259nil\u0259r bir m\u00fcdd\u0259t ke\u00e7mi\u015f \u0259razi iddialar\u0131na d\u00fc\u015f\u0259r\u0259k t\u0259cav\u00fczkar siyas\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015flar. 1908-ci il\u0259d\u0259k \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n Osmanl\u0131dan v\u0259 \u0130randan erm\u0259ni \u0259halisini k\u00f6\u00e7\u00fcrtm\u0259 siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qafqaz b\u00f6lg\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin say\u0131 art\u0131q t\u0259qrib\u0259n 1 milyon 300 min n\u0259f\u0259r\u0259 \u00e7atm\u0131\u015f, h\u0259min b\u00f6lg\u0259d\u0259 demoqrafik v\u0259ziyy\u0259ti xeyli d\u0259yi\u015fmi\u015fdi. Erm\u0259nil\u0259r terror d\u0259st\u0259l\u0259ri yaratd\u0131lar. N\u0259tic\u0259 olaraq \u0259razi iddialar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k ist\u0259y\u0259n erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan \u0259halisin\u0259 qar\u015f\u0131 terror kompaniyas\u0131na ba\u015flad\u0131lar. \u018fslind\u0259 h\u0259min aksiyalar h\u0259l\u0259 1905-1906-c\u0131 ill\u0259rd\u0259n ba\u015flayaraq Bak\u0131, \u015eu\u015fa, \u0130r\u0259van, Nax\u00e7\u0131van, G\u0259nc\u0259, Z\u0259ng\u0259zur, Qazax v\u0259 Tiflisd\u0259 ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdil\u0259r. M\u0259lum oldu\u011fu kimi, 1918-ci il mart ay\u0131nda bol\u015fevik bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda v\u0259 Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 \u201cB\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan\u201d yaratma\u011f\u0131 realla\u015fd\u0131rmaq ist\u0259y\u0259n erm\u0259nil\u0259r Sovet Rusiyas\u0131n\u0131n h\u0259rbi yard\u0131m\u0131 il\u0259 Bak\u0131da soyq\u0131r\u0131m\u0131 t\u00f6r\u0259d\u0259r\u0259k t\u0259xmin\u0259n 15 min n\u0259f\u0259r q\u0259tl\u0259 yetirdil\u0259r. \u015eamax\u0131, Quba, A\u011fsu, K\u00fcrd\u0259mir, Salyan v\u0259 L\u0259nk\u0259ran kimi rayonlarda is\u0259 50 min n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131q insan \u00f6ld\u00fcrd\u00fcl\u0259r. Erm\u0259nistan az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131 \u00f6z tarixi torpaqlar\u0131ndan qovuldular. SSR\u0130 Nazirl\u0259r Sovetinin \u201cErm\u0259nistan SSR-d\u0259n kolxoz\u00e7ular v\u0259 dig\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halinin Az\u0259rbaycan SSR-nin K\u00fcr-Araz oval\u0131\u011f\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si haqq\u0131nda\u201d x\u00fcsusi q\u0259rar\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sind\u0259n sonra 1948-1953-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 150 min\u0259d\u0259k az\u0259rbaycanl\u0131 k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 deportasiya edildi.<\/p>\n<p>XX \u0259srin 80-ci ill\u0259rinin ikinci yaras\u0131nda SSR\u0130-d\u0259 m\u00f6vcud olan yenid\u0259nqurma v\u0259 a\u015fkarl\u0131q siyas\u0259ti apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6vrd\u0259 Erm\u0259nistandan az\u0259rbaycanl\u0131lar qovuldular. Erm\u0259nistan Az\u0259rbaycan\u0131n daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flad\u0131. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tind\u0259 m\u0259skunla\u015fan erm\u0259nil\u0259r Yerevandan idar\u0259 olunaraq h\u0259min b\u00f6lg\u0259ni Erm\u0259nistan SSR il\u0259 birl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 c\u0259hd etdil\u0259r v\u0259 bu, m\u00fcharib\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. M\u00fcbariz\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 18-20 min az\u0259rbaycanl\u0131 h\u0259lak oldu, 50-100 min adam m\u00fcxt\u0259lif d\u0259r\u0259c\u0259li x\u0259sar\u0259t ald\u0131, 1 milyondan art\u0131q insan qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn\u0259 \u00e7evrildi. \u00d6lk\u0259nin 20% \u0259razisi i\u015f\u011fal alt\u0131na d\u00fc\u015fd\u00fc. 1989-1994-c\u00fc ill\u0259r aras\u0131nda Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 erm\u0259ni x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 32 terror akt\u0131 t\u00f6r\u0259dildi. Bu he\u00e7 kimd\u0259n yan ke\u00e7mirdi. H\u0259min m\u00fcdd\u0259td\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 subyektl\u0259r h\u0259d\u0259f\u0259 al\u0131n\u0131rd\u0131:<\/p>\n<p>1. <strong>S\u0259rni\u015fin n\u0259qliyyat\u0131 vasit\u0259l\u0259ri<\/strong>: 13 s\u0259rini\u015fin avtobusu, qatar vaqonlar\u0131 yaxud d\u0259miryol stansiyalar\u0131, paytaxt Bak\u0131da 2 metro stansiyas\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 b\u0259r\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f terror akt\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irildi. Onlar\u0131n n\u0259tic\u0259sind\u0259 124 n\u0259f\u0259r h\u0259lak olmu\u015f v\u0259 330 n\u0259f\u0259rd\u0259n art\u0131q yaralanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>2. <strong>Y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li \u015f\u0259xsl\u0259r<\/strong>: 7 ayr\u0131 hadis\u0259d\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n 1991-ci il noyabr\u0131n 20-d\u0259 M\u0130-8 tipli vertolyotun vurulmas\u0131 v\u0259 1994-c\u00fc il mart\u0131n 18-d\u0259ki Herkules tipli t\u0259yyar\u0259nin vurulmas\u0131 zaman\u0131 50 n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox insan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Onlar\u0131n aralar\u0131nda nazirl\u0259r, mill\u0259t v\u0259kill\u0259ri v\u0259 diplomatlar var idi.<\/p>\n<p>3. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n tarixind\u0259 \u0259n qanl\u0131 hadis\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 1992-ci il fevral\u0131n 25-d\u0259n 26-a ke\u00e7\u0259n gec\u0259 Xocal\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f soyq\u0131r\u0131md\u0131r. \u201cM\u00fcxt\u0259lif terror\u00e7u birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin, xaricd\u0259n g\u0259tiril\u0259n muzdlu d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259rin v\u0259 erm\u0259ni ordusunun \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi soyq\u0131r\u0131m n\u0259tic\u0259sind\u0259 613 n\u0259f\u0259r \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr\u201d.<\/p>\n<p>Ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259nl\u0259rd\u0259n \u0259lav\u0259, binalar, k\u00f6rp\u00fcl\u0259r v\u0259 dig\u0259r ictimai obyektl\u0259r\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 dinc sakinl\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259ldil\u0259n h\u00fccumlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 2000-\u0259 yax\u0131n adam \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131 itirdi.<\/p>\n<p>Onu da qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131 h\u0259d\u0259f\u0259 alanlar t\u0259kc\u0259 erm\u0259ni ekstremistl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t deyil. SSR\u0130-nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 bir s\u0131ra ektremist xarakterli dini terror\u00e7u qruplar Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tini art\u0131raraq \u00f6lk\u0259d\u0259ki daxili sabitliyin pozulmas\u0131na c\u0259hd etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da qeyd edilmi\u015f hadis\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n terrorizm \u0259leyhin\u0259 m\u00fcbariz\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259si az deyildir. \u0130st\u0259r erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259ri, ist\u0259r radikal dini t\u0259may\u00fcll\u00fc qruplar, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 d\u00fcny\u0259vi ekstremist qruplar, son y\u00fcz il \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycanda qeyri-sabitlik yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fl\u0259r. \u0130nki\u015faf ed\u0259n, z\u0259ngin neft v\u0259 qaz ehtiyatlar\u0131na m\u0259xsus olan v\u0259 geostrateji co\u011frafi m\u00f6vqed\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n bir d\u00f6vl\u0259t kimi Az\u0259rbaycan bir \u00e7ox t\u0259hdidl\u0259rd\u0259n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n terror\u00e7uluqdan qorunmaqda son d\u0259r\u0259c\u0259 maraql\u0131d\u0131r. Bunun \u0259sas\u0131nda prezident \u0130lham \u018fliyevin 2007-ci il 23 may tarixli 2198 n\u00f6mr\u0259li s\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik konsepsiyas\u0131 t\u0259sdiq edildi. Konsepsiyan\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc madd\u0259sind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259hdidl\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n edilir. Terrorizml\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259hdidl\u0259r bunlard\u0131r:<\/p>\n<p>1. Separat\u00e7\u0131l\u0131q, etnik, siyasi v\u0259 dini ekstremizm<\/p>\n<p>2. Terror\u00e7uluq v\u0259 KQS-nin yay\u0131lmas\u0131<\/p>\n<p>3. D\u00f6vl\u0259tin enerji infrastrukturuna qar\u015f\u0131 f\u0259aliyy\u0259t<\/p>\n<p>M\u00fcvafiq d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 qanunvericilik \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 d\u0259 daxil olmaqla, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik konsepsiyas\u0131na \u0259sas\u0259n, d\u00f6vl\u0259tin m\u00fcst\u0259qilliyini, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc v\u0259 c\u0259miyy\u0259ti xarici v\u0259 daxili t\u0259hdidl\u0259rd\u0259n qoruma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f siyas\u0259t aparmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, terrorizm m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 \u00e7evrilib. He\u00e7 bir meyar yaln\u0131z bir \u00f6lk\u0259y\u0259 aid deyildir. \u018fksin\u0259, d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259rini, h\u00f6kum\u0259tl\u0259rini v\u0259 xalqlar\u0131n\u0131 h\u0259d\u0259f\u0259 al\u0131r. Bununla ba\u011fl\u0131 d\u00fcnyan\u0131n he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259ti t\u0259kba\u015f\u0131na onun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 ala bilm\u0259z. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 regional v\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q son d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00f6n\u0259mlidir. Bu faktla \u0259laq\u0259dar olaraq Az\u0259rbaycan h\u0259m \u00f6z daxili qanunvericiliyind\u0259 apar\u0131lan islahatlarla v\u0259 h\u0259m d\u0259 beyn\u0259lxalq standartl\u0131 qanunlara uy\u011fun olan layih\u0259l\u0259ri il\u0259 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynay\u0131r. Ilk add\u0131m kimi, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 bir s\u0131ra beyn\u0259lxalq konvensiyalara qo\u015fulmu\u015fdur. 1999-cu il iyunun 18-d\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi Terror\u00e7ulu\u011fa qar\u015f\u0131 Qanunu q\u0259bul etdi. Bu qanunla terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparma\u011f\u0131n h\u00fcquqi \u0259sas qoyduldu.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik konsepsiyas\u0131, ilk \u00f6nc\u0259 d\u00f6vl\u0259tin m\u00fcst\u0259qilliyini, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc, c\u0259miyy\u0259ti v\u0259 \u0259halisini daxili v\u0259 xarici t\u0259hdidl\u0259rd\u0259n qoruma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f siyas\u0259tin v\u0259 m\u00fcvafiq t\u0259dbirl\u0259rin m\u0259cmusudur. H\u0259min konsepsiya terror\u00e7ulu\u011fa qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Nazirliyi, Daxili \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi, M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyi, Ali D\u00f6vl\u0259t Hakimiyy\u0259ti v\u0259 \u0130dar\u0259etm\u0259 Orqanlar\u0131n\u0131n Ba\u015f M\u00fchafiz\u0259 \u0130dar\u0259si, el\u0259c\u0259 d\u0259 H\u0259rbi \u018fks-K\u0259\u015ffiyyat Xidm\u0259ti birg\u0259 sur\u0259td\u0259 i\u015ftirak edirl\u0259r. 2004-c\u00fc il 29 iyun tarixli Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik haqq\u0131nda qanunun ikinci madd\u0259sind\u0259 qanunun h\u00fcquqi obyektl\u0259ri \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r: insan, c\u0259miyy\u0259t v\u0259 d\u00f6vl\u0259t. Milli maraqlar v\u0259 onlar\u0131n qorunmas\u0131 da milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik konsepsiyas\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz bir hiss\u0259sidir. Konsepsiya \u0259sas\u0131nda is\u0259 m\u00fcvafiq qanunvericilik, d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131 v\u0259 onlar\u0131n v\u0259zif\u0259l\u0259ri v\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015f obyektl\u0259rin v\u0259 b\u00fct\u00fcn milli maraqlar\u0131n qorunmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n terror\u00e7ulu\u011fa qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda Qanunun 3-c\u00fc madd\u0259sind\u0259 is\u0259 d\u00f6vl\u0259tin bu sah\u0259d\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r:<\/p>\n<p>1. \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131, c\u0259miyy\u0259tin v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259si;<\/p>\n<p>2. Terror\u00e7ulu\u011fun a\u015fkar edilm\u0259si, qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 v\u0259 terror\u00e7uluq n\u0259tic\u0259sind\u0259 g\u00f6zl\u0259nil\u0259n z\u0259r\u0259rin minimuma endirilm\u0259si;<\/p>\n<p>3. Terror\u00e7ulu\u011fun yaranmas\u0131 v\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si s\u0259b\u0259binin v\u0259 \u015f\u0259raitinin, habel\u0259 terror\u00e7ulu\u011fun maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 dig\u0259r yard\u0131mlar edilm\u0259si hallar\u0131n\u0131n a\u015fkar v\u0259 l\u0259\u011fv edilm\u0259si.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 beyn\u0259lxalq v\u0259 Avropa konvensiyalar\u0131na qo\u015fulsa, \u00f6z \u0259razisind\u0259 \u00f6n\u0259mli t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irs\u0259 d\u0259, terrorizmin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda m\u00fch\u00fcm probleml\u0259r v\u0259 \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 d\u0259 \u00fczl\u0259\u015fir. Avropa il\u0259 Asiyan\u0131n, Rusiya il\u0259 \u0130ran\u0131n qov\u015fa\u011f\u0131nda strateji bax\u0131mdan \u0259lveri\u015fli m\u00fch\u00fcm geostrateji m\u00f6vqey\u0259 malik olan Az\u0259rbaycan \u00f6z xarici siyas\u0259tini y\u00fcr\u00fctm\u0259kl\u0259 h\u0259m g\u00fccl\u00fc h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259r\u0259, n\u00fcv\u0259 silahlar\u0131na v\u0259 iqtisadi t\u0259sir\u0259 malik olan Rusiyan\u0131, h\u0259m d\u0259 iki xalq\u0131n din, m\u0259d\u0259niyy\u0259t yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131, ortaq tarix\u0259 v\u0259 n\u00fcv\u0259 sah\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm potensiala malik olan \u0130ran\u0131 da n\u0259z\u0259r\u0259 alma\u011fa m\u0259cburdur. Az\u0259rbaycan\u0131n AB\u015e il\u0259 h\u0259rbi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 Rusiyan\u0131n Az\u0259rbaycana iqtisadi, siyasi v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259l\u0259rind\u0259 olan siyas\u0259tind\u0259 m\u0259nfi n\u0259tic\u0259l\u0259r g\u0259tirib \u00e7\u0131xara bil\u0259r. Dig\u0259r bir t\u0259r\u0259fd\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259t olsa da, islam dini apar\u0131c\u0131 dindir. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259, ist\u0259r \u018ffqan\u0131standa, ist\u0259rd\u0259 d\u0259 \u0130raqda apar\u0131lan h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlarda i\u015ftirak etm\u0259kl\u0259, \u018fl-Qaid\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 zorak\u0131l\u0131q t\u00f6r\u0259dil\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Daha bir mane\u0259 olan m\u0259s\u0259l\u0259 1992-ci ild\u0259ki AB\u015e konqresi t\u0259r\u0259find\u0259n Azadl\u0131\u011fa d\u0259st\u0259k akt\u0131na q\u0259bul edil\u0259n 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015fdir. H\u0259min d\u00fcz\u0259li\u015f\u0259 \u0259sas\u0259n: \u201cPrezident Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin Erm\u0259nistana v\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa qar\u015f\u0131 blokadas\u0131n\u0131n v\u0259 dig\u0259r g\u00fcc t\u0259tbiqin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn add\u0131mlar\u0131n atd\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259s\u0259 v\u0259 bu haqda konqres\u0259 m\u0259ruz\u0259 etm\u0259s\u0259, Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tin\u0259 AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n bu v\u0259 ya dig\u0259r qanunlarla n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f yard\u0131m g\u00f6st\u0259ril\u0259 bilm\u0259z\u201d.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni separat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 ald\u0131qda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na qar\u015f\u0131 c\u0259za kimi t\u0259tbiq olunan 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015f n\u0259inki \u0259dal\u0259tsiz, h\u0259m\u00e7inin m\u0259ntiqsizdir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik haqq\u0131nda Qanunun 7.6.2-ci madd\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259tin \u201cd\u00fcnya iqtisadiyyat\u0131ndan t\u0259crid olunmas\u0131\u201dn\u0131n bir t\u0259hdid olmas\u0131 kimi m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015fdir. H\u0259min d\u00fcz\u0259li\u015f, x\u00fcsus\u0259n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcharib\u0259sinin gedi\u015find\u0259 m\u0259hz bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259rdi. 2001-ci ild\u0259 AB\u015e konqresinin prezident\u0259 d\u00fcz\u0259li\u015fin h\u00fcquqi q\u00fcvv\u0259sini ilb\u0259il dayand\u0131rmaq s\u0259lahiyy\u0259ti verm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, 907-ci d\u00fcz\u0259li\u015f h\u0259l\u0259 d\u0259 AB\u015e qanunvericiliyind\u0259 qal\u0131r. 2002-ci ild\u0259n etibar\u0259n AB\u015e Az\u0259rbaycana maliyy\u0259 yard\u0131m\u0131 g\u00f6st\u0259rs\u0259 d\u0259, Az\u0259rbaycan\u0131n etibarl\u0131 t\u0259r\u0259fda\u015f oldu\u011funa h\u0259qiq\u0259t\u0259n ziyan vurur. H\u0259m\u00e7inin onun tam l\u0259\u011fvin\u0259d\u0259k iki \u00f6lk\u0259nin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini korlaya bil\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n terrorizmin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq siyas\u0259tind\u0259 \u0259n aktual v\u0259 real probleml\u0259rd\u0259n biri Az\u0259rbaycan\u0131n i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rind\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n qanunsuz f\u0259aliyy\u0259tidir. Az\u0259rbaycan Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Nazirliyinin \u0130ctimaiyy\u0259tl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r \u015f\u00f6b\u0259sinin r\u0259smi m\u0259lumat\u0131nda bildirilir ki, Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 v\u0259 separat\u00e7\u0131lar i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259rd\u0259 separat\u00e7\u0131-terror\u00e7u qurumun d\u00f6vl\u0259t strukturlar\u0131n\u0131 qeyri-qanuni sur\u0259td\u0259 qurmaqla m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259t kimi tan\u0131d\u0131lmas\u0131na c\u0259hd g\u00f6st\u0259rirdil\u0259l\u0259r. Erm\u0259ni x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n yard\u0131m\u0131 il\u0259 d\u00f6vl\u0259t terrorizmi h\u0259yata ke\u00e7irir v\u0259 etnik separat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alovland\u0131rma\u011fa c\u0259hd edirdil\u0259r. 2000-ci ilin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n \u015fimal rayonlar\u0131nda ya\u015fayan avar xalq\u0131n\u0131n ad\u0131ndan separat\u00e7\u0131l\u0131q h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131 ba\u015flamaq m\u0259qs\u0259dini g\u00fcd\u0259n bir qrup f\u0259alla\u015fd\u0131. H\u0259min qrupun Rusiya Federasiyas\u0131nda haz\u0131rlanmas\u0131 v\u0259 orada m\u0259skunla\u015fan m\u00fcxt\u0259lif etnik y\u00f6n\u00fcml\u00fc separat\u00e7\u0131lar aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rin m\u00f6vcudlu\u011fu beyn\u0259lxalq terrorizmin \u0259sas t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri oldu\u011funu isbat edir. 2001-ci ilin iyun ay\u0131ndan D\u00f6vl\u0259t Yol Polisinin postlar\u0131na, rayon polis \u015f\u00f6b\u0259sin\u0259 v\u0259 h\u0259rbi hiss\u0259y\u0259 basq\u0131nlar h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k \u015fimal rayonlar\u0131n\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini k\u0259skinl\u0259\u015fdirdil\u0259r. Narkotik madd\u0259l\u0259rin qanunsuz bec\u0259rilm\u0259si v\u0259 d\u00f6vriyy\u0259si, insan alveri, i\u015f\u011fal alt\u0131ndak\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 erm\u0259nil\u0259rin qanunsuz m\u0259skunla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 t\u0259bii, maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259tl\u0259rin talan edilm\u0259si v\u0259 qanunsuz istismar\u0131 is\u0259 dig\u0259r qeyri-qanuni f\u0259aliyy\u0259ti t\u0259\u015fkil edir. Bel\u0259 f\u0259aliyy\u0259t, x\u00fcsusil\u0259 Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n alovland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f separt\u00e7\u0131l\u0131q, narkotik madd\u0259l\u0259rin d\u00f6vriyy\u0259sind\u0259n \u0259ld\u0259 edilmi\u015f g\u0259lirl\u0259r v\u0259 insan alveri n\u0259inki Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259yati t\u0259hl\u00fck\u0259 yarad\u0131r, h\u0259m\u00e7inin beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 \u00fcmumi m\u00fcbariz\u0259ni d\u0259 \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fdirir.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlara baxmayaraq, 2001-ci il 11 sentyabr terror h\u00fccumlar\u0131ndan etibar\u0259n Az\u0259rbaycan terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 AB\u015e-\u0131n \u0259n yax\u0131n t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131ndan biridir. S\u00f6z\u00fcged\u0259n hadis\u0259l\u0259rd\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 beyn\u0259lxalq terrorizm \u0259leyhin\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 bir s\u0131ra t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irdi. H\u0259rbi sah\u0259d\u0259 h\u0259m \u018ffqan\u0131stan, h\u0259m d\u0259 \u0130raqda apar\u0131lan h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlarda Az\u0259rbaycan kontingentl\u0259ri layiqinc\u0259 xidm\u0259t edir. AB\u015e-\u0131n \u0130xracat v\u0259 S\u0259rh\u0259d xidm\u0259ti (\u0130SX) il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q ed\u0259r\u0259k Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259rini daha s\u0259m\u0259r\u0259li sur\u0259td\u0259 qoruyur. \u00d6lk\u0259nin maliyy\u0259 sektorunu t\u0259nziml\u0259m\u0259kl\u0259 terrorizm\u0259 yard\u0131m ed\u0259n f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131mas\u0131na y\u00f6n\u0259ldil\u0259n bir s\u0131ra qanunvericilik aktlar\u0131 q\u0259bul edilir. N\u0259hay\u0259t, KQS yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda, x\u00fcsus\u0259n bioloji t\u0259hdidl\u0259r sah\u0259sind\u0259, \u00e7ox ciddi i\u015f g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bel\u0259likl\u0259, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq AB\u015e-\u0131n beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n rolu b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n \u201cbioloji t\u0259hl\u00fck\u0259nin azald\u0131lmas\u0131\u201d proqram\u0131: 1932-ci ild\u0259 Hadrut rayonunda tauna yoluxma n\u0259tic\u0259sind\u0259 t\u0259xmin\u0259n rayonun 35 sakini d\u00fcnyas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fmi\u015fdi. N\u0259tic\u0259d\u0259 SSR\u0130 hakimiyy\u0259ti Bak\u0131da Taun \u0259leyhin\u0259 daimi sistem yaratm\u0131\u015fd\u0131. \u018fslind\u0259 h\u0259l\u0259 II Nikolay d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n h\u0259min sistem Rusiyada m\u00f6vcud idi v\u0259 daha sonra SSR\u0130 respublikalar\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259rin\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. 1934-c\u00fc il\u0259d\u0259k Astara, L\u0259nk\u0259ran, Bel\u0259suvar, Qaradonlu, Hadrut, Xudaf\u0259rin v\u0259 Culfa \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 yeddi m\u00fc\u015fahid\u0259 m\u0259nt\u0259q\u0259si t\u0259sis olunmu\u015fdu. Bu sistemin m\u0259qs\u0259di, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 tauna yoluxman\u0131 d\u0259rhal a\u015fkar etm\u0259k v\u0259 onun yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq idi.<\/p>\n<p>1960-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 h\u0259min sistem ba\u015fqa m\u0259qs\u0259d da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131. \u201cProblem 5\u201d proqram\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda, tauna qar\u015f\u0131 sistem proqram\u0131n\u0131n m\u0259qs\u0259di bioloji h\u00fccumlara qar\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ldildi. 1970-ci ill\u0259rd\u0259 is\u0259 \u201cFerment\u201d adlanan proqram \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 toplanm\u0131\u015f h\u0259min madd\u0259l\u0259rd\u0259n SSR\u0130 aliml\u0259ri istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k h\u00fccum silahlar\u0131 istehsal etm\u0259k m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fcrd\u00fcl\u0259r. B\u00fct\u00fcn SSR\u0130 \u0259razisind\u0259 h\u0259min madd\u0259l\u0259r bioloji anbarlarda gizli \u015f\u0259kild\u0259 saxlan\u0131rd\u0131. SSR\u0130-nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra is\u0259 h\u0259min anbarlardan b\u0259zil\u0259ri m\u00fchafiz\u0259siz v\u0259ziyy\u0259td\u0259 qalm\u0131\u015f, t\u0259hl\u00fck\u0259li mikrobioloji n\u00fcmun\u0259l\u0259r ya \u00f6z-\u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 m\u0259hv olunmu\u015fdu, yaxud yoxa \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. B\u0259zil\u0259ri is\u0259 \u0259vv\u0259lki v\u0259ziyy\u0259td\u0259 qalaraq, hal-haz\u0131rda m\u00fcvafiq \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. Az\u0259rbaycan bu siyah\u0131ya daxildir.<\/p>\n<p>2005-ci ilin iyun ay\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Nazirl\u0259r Kabineti il\u0259 AB\u015e M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyi t\u0259r\u0259find\u0259n \u201cT\u0259hl\u00fck\u0259nin azald\u0131lmas\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131\u201d \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259, bioloji t\u0259hl\u00fck\u0259nin azalmas\u0131na dair m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. H\u0259min proqram Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259rk\u0259zi patogen saxlayan m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rinin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015fdir. H\u0259m\u00e7inin t\u0259hl\u00fck\u0259li yoluxucu x\u0259st\u0259likl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olan patogenlerl\u0259 ba\u011fl\u0131 biot\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 biom\u00fchafiz\u0259 t\u0259dbirl\u0259rinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si d\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdur. X\u00fcsusi olaraq, fiziki t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin yenil\u0259nm\u0259si AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilir. H\u0259min proqram\u0131n m\u0259qs\u0259di m\u00f6hk\u0259m t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 m\u00f6vcud olan patogenl\u0259rin o\u011furlanmas\u0131n\u0131n v\u0259 bioterrorizmin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaqdan ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p>2005-ci ilin avqust ay\u0131nda is\u0259 senator Barak Obama il\u0259 Ri\u00e7ard Lugar\u0131n Az\u0259rbaycana r\u0259smi s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 62 n\u00f6vd\u0259n 124 taun, antraks, v\u0259ba v\u0259 dig\u0259r t\u0259hl\u00fck\u0259li yoluxucu x\u0259st\u0259lik n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin AB\u015e-a g\u00f6nd\u0259rilm\u0259sin\u0259 dair raz\u0131l\u0131q \u0259ld\u0259 edilmi\u015fdir. H\u0259min il sentyabr ay\u0131n\u0131n 2-d\u0259 h\u0259min n\u00fcmun\u0259l\u0259r Bak\u0131dan AB\u015e Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin Va\u015finqtondak\u0131 Patologiya \u00fczr\u0259 \u0130nstitutuna g\u00f6nd\u0259rildi. \u0130mzalanm\u0131\u015f sazi\u015f \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan v\u0259 AB\u015e m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f n\u00fcmun\u0259l\u0259ri birg\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131rlar. H\u0259min x\u0259st\u0259likl\u0259rin g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 alovlanmas\u0131 t\u0259qdirind\u0259, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 bu t\u0259hl\u00fck\u0259ni daha \u0259zml\u0259 aradan qald\u0131rma\u011fa qadir olacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>2005-ci ild\u0259n etibar\u0259n AB\u015e-\u0131n T\u0259hl\u00fck\u0259nin Azald\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 M\u00fcdafi\u0259 Agentliyinin (TAMA) vasit\u0259\u00e7iliyi il\u0259, Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 il\u0259 AB\u015e aras\u0131nda qeyd edilmi\u015f bioloji madd\u0259l\u0259r\u0259 n\u0259zar\u0259t m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131yan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q davam etm\u0259kd\u0259dir. Bioloji T\u0259hl\u00fck\u0259nin Azald\u0131lmas\u0131 Proqram\u0131 (BTAP) \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 m\u00f6vcud olan x\u0259st\u0259lik n\u00fcmun\u0259l\u0259ri bir yerd\u0259 toplanaraq n\u0259zar\u0259td\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. AB\u015e h\u00f6kum\u0259tinin maliyy\u0259 v\u0259 texniki yard\u0131m\u0131 il\u0259 h\u0259min m\u0259rk\u0259zl\u0259rin t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik xidm\u0259tl\u0259ri t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259kd\u0259dir. 2008-ci ild\u0259 TAMA-n\u0131n Az\u0259rbaycandak\u0131 o vaxtk\u0131 ba\u015f n\u00fcmay\u0259nd\u0259si Cenifer Br\u00fcerin s\u00f6zl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, 2005-ci ild\u0259n b\u0259ri iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 n\u0259zar\u0259t sah\u0259l\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t qazanm\u0131\u015f v\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 ir\u0259lil\u0259yi\u015f davam etm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>2005-ci ild\u0259 AB\u015e M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyi il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Nazirl\u0259r Kabineti aras\u0131nda Bioloji t\u0259hl\u00fck\u0259nin azald\u0131lmas\u0131na dair sazi\u015f imzaland\u0131. BTAP-\u0131n ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259di bioterrorizm v\u0259 bioloji silahlarla m\u00fcbariz\u0259, bioloji silahlarla ba\u011fl\u0131 texnologiyalar\u0131n v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259nin yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq idi. Bundan \u0259lav\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 m\u0259qs\u0259dl\u0259ri d\u0259 g\u00fcd\u00fcrd\u00fc:<\/p>\n<p>1.X\u00fcsusi T\u0259hl\u00fck\u0259li Patogenl\u0259rin (XTP) Bak\u0131da M\u0259rk\u0259zi Referens Laboratoriyas\u0131nda toplanmas\u0131;<\/p>\n<p>2.Bioloji terror h\u00fccumlar\u0131n\u0131n v\u0259 potensial alovlanmalar\u0131n a\u015fkar olunmas\u0131, m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si v\u0259 m\u0259lumat verilm\u0259si bacar\u0131\u011f\u0131n\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si;<\/p>\n<p>3.Strateji t\u0259dqiqatlar \u00fczr\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si.<\/p>\n<p>2005-ci ild\u0259n \u0259tibar\u0259n BTAP bioloji t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 bioloji m\u00fchafiz\u0259, t\u0259hl\u00fck\u0259li madd\u0259l\u0259rin a\u015fkarlanmas\u0131 v\u0259 cavab t\u0259dbirl\u0259ri v\u0259 birg\u0259 bioloji t\u0259dqiqatlar kimi layih\u0259l\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259kd\u0259dir. BTAP-\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti Az\u0259rbaycanda x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131r. Eyni zamanda Az\u0259rbaycan\u0131n a\u00e7\u0131q-a\u015fkar \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 da son d\u0259r\u0259c\u0259 vacibdir. Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 saxlan\u0131lm\u0131\u015f x\u0259st\u0259lik n\u00fcmun\u0259l\u0259rid\u0259n silah istehsal\u0131 m\u0259qs\u0259di g\u00fcd\u00fclm\u0259s\u0259 d\u0259, onlar\u0131n itkisi yaxud h\u0259r hans\u0131 bir terror t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u0259lin\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259si olduqca ciddi n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>AB\u015e h\u00f6kum\u0259ti Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Nazirl\u0259r Kabineti ba\u015fda olmaqla, S\u0259hiyy\u0259, M\u00fcdafi\u0259 v\u0259 F\u00f6vq\u0259lad\u0259 Hallar Nazirlikl\u0259ri kimi icraedici orqanlarla, el\u0259c\u0259 d\u0259 D\u00f6vl\u0259t S\u0259rh\u0259d xidm\u0259ti il\u0259 s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. 2005-ci ild\u0259 AB\u015e il\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda ba\u011flanm\u0131\u015f \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259 sazi\u015finin m\u00fcdd\u0259tinin 2010-cu ilin may ay\u0131nda sona \u00e7ataca\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. H\u0259min vaxt proqram\u0131n b\u00fcdc\u0259sinin y\u00fcks\u0259k h\u0259ddi 5 milyon AB\u015e dollar\u0131 olmu\u015fdur. O vaxtdan b\u0259ri is\u0259 b\u00fcdc\u0259 h\u0259r il art\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Art\u0131q AB\u015e M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyi v\u0259 Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti aras\u0131nda icraedici sazi\u015fin b\u00fcdc\u0259sinin y\u00fcks\u0259k h\u0259ddinin 79 milyon dollar t\u0259\u015fkil etm\u0259si m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>T\u00dcRK\u0130Y\u018f<\/strong><\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 1970-ci ild\u0259n b\u0259ri terrorla m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131r. On minl\u0259rc\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 terror qurban\u0131 olmu\u015fdur. T\u00fcrkiy\u0259nin uzun ill\u0259r \u0259rzind\u0259 m\u00fcbariz\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131na maddi yard\u0131mlar ed\u0259n v\u0259 t\u0259bli\u011fat aparmalar\u0131na, t\u0259\u015fkilatlanmalar\u0131na g\u00f6z yuman da m\u0259hz Q\u0259rbd\u0259ki demokratik v\u0259 inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259r olmu\u015fdur. H\u0259tta bu t\u0259\u015fkilatlar T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 qon\u015fu olan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 m\u0259sk\u0259n sala bilmi\u015fl\u0259r. Y\u0259ni, T\u00fcrkiy\u0259 terrora qar\u015f\u0131 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259ni bir \u00e7ox xarici \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 ba\u015fa salmaqda \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fmi\u015fdi. Terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rinin qada\u011fan olunmas\u0131, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 axtar\u0131\u015fda olan t\u0259\u015fkilat \u00fczvl\u0259rinin t\u0259slim edilm\u0259si bar\u0259d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 d\u00f6vl\u0259tinin etdiyi \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar cavabs\u0131z olaraq qalmaqdad\u0131r. Bunun s\u0259b\u0259bi kimi a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 s\u0259b\u0259bl\u0259r g\u00f6st\u0259rlmi\u015fdir: T\u0259\u015fkilatlanma v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 azadl\u0131\u011f\u0131, qada\u011fan olunacaq t\u0259qdird\u0259 gizli f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k h\u0259min t\u0259\u015fkilatlar\u0131n izl\u0259nm\u0259 v\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilm\u0259 imkanlar\u0131n\u0131n \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fm\u0259si, T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 edam c\u0259zas\u0131n\u0131n olmas\u0131 v\u0259 ya terror\u00e7u m\u00fctt\u0259himl\u0259rin i\u015fg\u0259nc\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259ruz qalmalar\u0131\u2026 Bu tip s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n T\u00fcrkiy\u0259nin terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 ortaq c\u0259bh\u0259 a\u00e7maq \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131 cavabs\u0131z olaraq qalmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259nin terrorla m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 d\u00f6n\u00fc\u015f n\u00f6qt\u0259si kimi PKK terror t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n lideri Abdullah \u00d6calan\u0131n 1999-cu ild\u0259 Kenyada \u2013 Nayrobid\u0259, Yunan\u0131stan s\u0259firliyind\u0259 saxta pasportla yaxalanmas\u0131 hesab edil\u0259 bil\u0259r. Lakin terror t\u0259hl\u00fck\u0259si bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259l\u0259 d\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259 olaraq qal\u0131r.<\/p>\n<p>AB\u015e-da (11 Sentyabr 2001), \u0130stanbulda (15 v\u0259 20 Noyabr 2003), Madridd\u0259 (11 Mart 2004), \u015eimali Osetiyada \u2013 Beslanda (1 Sentyabr 2004), Londonda (7 \u0130yul 2005) h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n terror hadis\u0259l\u0259ri bu istiqam\u0259td\u0259 i\u015f birliyinin \u015f\u0259rt oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rdi.<\/p>\n<p>11 Sentyabr 2001-ci il tarixind\u0259n sonra terror x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 s\u0131ralana bil\u0259r:<\/p>\n<p>&#8211; Terror daha \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc formaya ke\u00e7ib. H\u0259d\u0259f ald\u0131\u011f\u0131 toplum da bunu s\u00fcbut edir.<\/p>\n<p>&#8211; Texnologiyalardan istifad\u0259 ed\u0259n terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131 daha da s\u0259rb\u0259st f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259 bilirl\u0259r.<\/p>\n<p>&#8211; Terror h\u00fccumlar\u0131nda dini motivl\u0259rd\u0259n istifad\u0259 olunmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>&#8211; \u0130ntihar tipli h\u00fccumlar\u0131n say\u0131 artmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>&#8211; Terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131 xaricd\u0259ki m\u0259nb\u0259l\u0259rl\u0259 s\u0131x m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qura bilmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>&#8211; K\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131na sahib olma\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259d kimi qar\u015f\u0131ya qoyublar. Bununla da vura bil\u0259c\u0259kl\u0259ri z\u0259r\u0259r xeyli artm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>&#8211; F\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin\u0259 maliyy\u0259 d\u0259st\u0259yi tapmaq \u00fc\u00e7\u00fcn yeni m\u0259nb\u0259l\u0259r tap\u0131blar. H\u0259tta qanuni, nisb\u0259n qanuni yollar v\u0259 ma\u015f\u0131nlardan istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 i\u015f birliyinin nec\u0259 \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fdiyini g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Terrorun d\u00fcnya miqyas\u0131nda bir t\u0259hl\u00fck\u0259 oldu\u011funu anlamaqla eyni zamanda akademik v\u0259 diplomatik istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 bir \u00e7ox f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. T\u00fcrkiy\u0259 d\u0259 \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 terrora qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259rin birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259l\u0259rini ist\u0259yir.<\/p>\n<p>Terroristl\u0259rin \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini dini s\u0259b\u0259bl\u0259rl\u0259 \u00f6rt-basd\u0131r etm\u0259l\u0259ri din il\u0259 terrorizm aras\u0131nda \u0259laq\u0259 olmas\u0131 haqq\u0131nda yaln\u0131\u015f bir t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarad\u0131r. Lakin bu, sad\u0259c\u0259 \u00f6zl\u0259rini maskalamak \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etdikl\u0259ri bir yoldur. Terrorun s\u0259b\u0259bi n\u0259 olaraq, g\u00f6st\u0259rilirs\u0259 g\u00f6st\u0259rilsin, T\u00fcrkiy\u0259 onun b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bir g\u00fcnah oldu\u011funu ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr. Bundan ba\u015fqa, f\u0259rqli inanc sisteml\u0259rinin h\u00fczur v\u0259 anlay\u0131\u015f i\u00e7ind\u0259 ortaq d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 sahib olmalar\u0131 da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p>Terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 i\u015f birliyi 11 Sentyabr hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra daha da s\u00fcr\u0259tl\u0259nmi\u015fdir. Lakin T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 terrorun s\u0259b\u0259bl\u0259ri h\u0259l\u0259 d\u0259 qald\u0131\u011f\u0131ndan bu b\u00f6lg\u0259d\u0259 terrorun azalmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259k d\u00fczg\u00fcn deyil. Eyni zamanda BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rin terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 laz\u0131mi t\u0259dbirl\u0259r g\u00f6rm\u0259si bar\u0259d\u0259 m\u00fch\u00fcm q\u0259rarlar q\u0259bul etmi\u015fdir. Bundan ba\u015fqa, son ill\u0259r terror h\u00fccumlar\u0131 terrorla m\u00fcbariz\u0259 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rinin g\u00f6zd\u0259n ke\u00e7irilm\u0259sini v\u0259 yeni metodlar\u0131n t\u0259tbiq edilm\u0259si z\u0259rur\u0259tini yaratm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6lk\u0259l\u0259r terrorizml\u0259 \u00fczl\u0259\u015f\u0259rk\u0259n f\u0259rqli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzi n\u00fcmayi\u015f etdirirl\u0259r. B\u0259zil\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u201cterror akt\u0131\u201d, dig\u0259rl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u201cyad i\u015f\u011fala qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259\u201d, ba\u015fqa biril\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 is\u0259 \u201c\u00f6z m\u00fcq\u0259ddarat\u0131n\u0131 h\u0259ll etm\u0259 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259\u201d adlana bilir. Bu da terrorizmi ortaq t\u0259hl\u00fck\u0259 kimi q\u0259bul etm\u0259kd\u0259 \u00e7\u0259tinlikl\u0259r yarad\u0131r. F\u0259rqli yana\u015fma s\u0259rgil\u0259y\u0259n bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn ortaq bir ifad\u0259 kimi \u201cb\u00fct\u00fcn n\u00f6v v\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259ri il\u0259 terrorizm\u201d (terrorism in all its forms and manifestations) k\u0259lm\u0259si q\u0259bul edil\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 istiqam\u0259tind\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 ikit\u0259r\u0259fli m\u00fcqavil\u0259l\u0259rd\u0259 \u201cb\u00fct\u00fcn n\u00f6v v\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259ri il\u0259 terrorizm\u201d ifad\u0259sini x\u00fcsusi vur\u011fulay\u0131r. \u00c7\u00fcnki, m\u0259qs\u0259di n\u0259 olursa olsun, terrorizmin d\u00fczg\u00fcn yol olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hesab edir. T\u00fcrkiy\u0259 he\u00e7 bir s\u0259b\u0259bin terror aktlar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 \u0259sas olmayaca\u011f\u0131na inan\u0131r.<\/p>\n<p>Terrorizm\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 f\u0259rqli yana\u015fmalar olsa da, bir \u00e7ox m\u00fch\u00fcm n\u00f6qt\u0259l\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 ortaq yana\u015fmalar da m\u00f6vcuddur. T\u00fcrkiy\u0259 uzun ill\u0259r boyu terrorla ba\u011fl\u0131 h\u00fcquqi m\u00fcst\u0259vid\u0259 t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini t\u0259l\u0259b etmi\u015fdir. Lakin T\u00fcrkiy\u0259nin bu t\u0259l\u0259bl\u0259ri yaln\u0131z 11 Sentyabr terror aktlar\u0131ndan sonra ciddiy\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. 28 Sentyabr 2001-ci ild\u0259 BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi 1373 sayl\u0131 q\u0259rar\u0131 bug\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r at\u0131lm\u0131\u015f \u0259n m\u00fch\u00fcm add\u0131md\u0131r. Q\u0259rbin terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259ki davran\u0131\u015f v\u0259 m\u00fcbariz\u0259si 11 Sentyabr hadis\u0259l\u0259rin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131. F\u0259q\u0259t PKK terror t\u0259\u015fkilat\u0131na m\u00fcnasib\u0259ti daha diqq\u0259t \u00e7\u0259kicidir.<\/p>\n<p>Terrorla t\u0259sirli \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 i\u015f birliyi \u015f\u0259rtdir. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin q\u0259bul etdikl\u0259ri siyah\u0131lar\u0131n uzla\u015fmas\u0131 laz\u0131md\u0131r. Bundan sonra terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259li v\u0259 z\u0259r\u0259rsizl\u0259\u015fdirilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>Bundan ba\u015fqa, BMT T\u015e-n\u0131n 1373 sayl\u0131 q\u0259rar\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259yyar\u0259 qa\u00e7\u0131rma, \u0259sir g\u00f6t\u00fcrm\u0259 kimi h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri qada\u011fan ed\u0259n 12 m\u00fcqavil\u0259 m\u00f6vcuddur:<\/p>\n<p>1) 14 \u0130yul 1963-c\u00fc il Tokio m\u00fcqavil\u0259si: T\u0259yyar\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Hava yollar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>2) 16 Dekabr 1970-ci il Lahey m\u00fcqavil\u0259si: T\u0259yyar\u0259 qa\u00e7\u0131rma hadis\u0259l\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>3) 1971-ci il Montreal m\u00fcqavil\u0259si: Dayan\u0131q v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olan t\u0259yyar\u0259l\u0259rin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 qar\u015f\u0131 edil\u0259 bil\u0259c\u0259k qeyri-qanuni h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 imzalan m\u00fcqavil\u0259 26 Yanvar 1973-c\u00fc ild\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015fdir.<\/p>\n<p>4) Beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 qorunan insanlara qar\u015f\u0131 edil\u0259n cinay\u0259tl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 v\u0259 cinay\u0259tkarlar\u0131n c\u0259zaland\u0131r\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 1971-ci il m\u00fcqavil\u0259si: D\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259rin\u0259 v\u0259 diplomatlara qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n sui-q\u0259sdl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub.<\/p>\n<p>5) 18 Dekabr 1979-cu il \u018fsirl\u0259r m\u00fcqavil\u0259si: Nyu-Yorkda imzalanm\u0131\u015f m\u00fcqavil\u0259dir, \u0259sir g\u00f6t\u00fcrm\u0259 hadis\u0259l\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 imzalanm\u0131\u015f m\u00fcqavil\u0259dir.<\/p>\n<p>6) 03 Mart 1980-ci il N\u00fcv\u0259 Madd\u0259l\u0259ri M\u00fcqavil\u0259si: N\u00fcv\u0259 madd\u0259l\u0259rinin qeyri-qanuni \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 istifad\u0259 edilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Nyu-Yorkda v\u0259 Vyanada imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>7) M\u00fclki aviasiyada t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 qar\u015f\u0131 qanunsuz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 m\u00fcqavil\u0259sin\u0259 \u0259lav\u0259 protokol: hava limanlar\u0131nda zor t\u0259tbiqinin qar\u015f\u0131sn\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>8 ) 10 Mart 1988-ci il, D\u0259niz s\u0259yah\u0259tind\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 qar\u015f\u0131 qeyri-qanuni c\u0259hdl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 m\u00fcqavil\u0259si: G\u0259mil\u0259rd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n terror aktlar\u0131na qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f bu m\u00fcqavil\u0259 Romada imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>9) 01 Mart 1991-ci il, Plastik partlay\u0131c\u0131lar\u0131n t\u0259yin edilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 i\u015far\u0259l\u0259nm\u0259 bar\u0259d\u0259 m\u00fcqavil\u0259: T\u0259yyar\u0259l\u0259rd\u0259 sabotajlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 kimy\u0259vi madd\u0259l\u0259rin i\u015far\u0259l\u0259nm\u0259si, bununla da onlar\u0131n t\u0259yin edilm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan bu m\u00fcqavil\u0259 Montrealda imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>10) 1997-ci il, Terorist bombalanmalar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcqavil\u0259: Partlay\u0131c\u0131 madd\u0259l\u0259rin qeyri-qanuni istifad\u0259 edilm\u0259si v\u0259 insanlara, \u0259traf m\u00fchit\u0259 z\u0259r\u0259r verm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.<\/p>\n<p>11) 1999-cu il, Terrorizmin maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259sinin \u0259ng\u0259ll\u0259nm\u0259si bar\u0259d\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcqavil\u0259: Bu m\u00fcqavil\u0259ni imzalayan d\u00f6vl\u0259tl\u0259r terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131na b\u00fct\u00fcn n\u00f6v maliyy\u0259 d\u0259st\u0259yinin verilm\u0259sini \u0259ng\u0259ll\u0259m\u0259k bar\u0259d\u0259 \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r.<\/p>\n<p>12) 2005-ci il, N\u00fcv\u0259 terrorunun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fcqavil\u0259: N\u00fcv\u0259 madd\u0259sind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n z\u0259r\u0259rsizl\u0131\u015fdirilm\u0259si, cinay\u0259tkarlar\u0131n yaxalanmas\u0131 v\u0259 c\u0259zaland\u0131r\u0131rlmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan bu m\u00fcqavil\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 i\u015f birliyinin art\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min edir.<\/p>\n<p>Haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lan bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 12 m\u00fcqavil\u0259l\u0259rd\u0259n savay\u0131 T\u00fcrkiy\u0259nin imzalad\u0131\u011f\u0131 dig\u0259r m\u00fcqavil\u0259l\u0259r d\u0259 m\u00f6vcuddur. 14 \u0130yul 2005-ci il tarixd\u0259 imzalad\u0131\u011f\u0131 N\u00fcv\u0259 terrorunun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fcqavil\u0259 d\u0259 \u00f6z b\u0259hr\u0259sini verm\u0259kd\u0259dir. Bundan ba\u015fqa, Avropa Terrorizml\u0259 M\u00fcbariz\u0259 M\u00fcqavil\u0259si v\u0259 BMT Transmilli Cinay\u0259tkarl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 bar\u0259d\u0259 m\u00fcqavil\u0259si d\u0259 m\u00f6vcuddur. 28 Mart 2007-ci ild\u0259 imzalanm\u0131\u015f Cinay\u0259td\u0259n qaynaqlanan g\u0259lirl\u0259rin t\u0259yin edilm\u0259si, ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, m\u00fcsadir\u0259 edilm\u0259si v\u0259 Terrorizmin maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 Avropa \u015euras\u0131 m\u00fcqavil\u0259si d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Ayr\u0131ca olaraq, BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n 6-c\u0131 Komit\u0259si \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin \u00f6n\u0259mli v\u0259zif\u0259l\u0259ri vard\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 terrora qar\u015f\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcbariz\u0259nin m\u0259rk\u0259zind\u0259 m\u0259hz BMT-nin dayanmas\u0131n\u0131n \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etdiyin\u0259 inan\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259nin imzalad\u0131\u011f\u0131 bir s\u0131ra m\u00fcqavil\u0259l\u0259rd\u0259 terrorizm\u0259 d\u0259 qar\u015f\u0131 birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259t prinsipl\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. 70 \u00f6lk\u0259 il\u0259 ikit\u0259r\u0259fli m\u00fcqavil\u0259l\u0259rd\u0259n ba\u015fqa, T\u00fcrkiy\u0259-Bolqar\u0131stan-Rum\u0131niya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259-Az\u0259rbaycan-G\u00fcrc\u00fcstan kimi 2 d\u0259n\u0259 \u00fc\u00e7t\u0259r\u0259fli m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri m\u00f6vcuddur.<\/p>\n<p>Avstraliya, Kanada, Bolqar\u0131stan, Yaponiya, Kazax\u0131stan v\u0259 AB\u015e-\u0131n terror siyah\u0131lar\u0131nda yer alan t\u0259\u015fkilatlar 1993-c\u00fc ild\u0259n Fransada, 2001-ci ilin Mart ay\u0131ndan is\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131 kimi q\u0259bul edilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Bundan ba\u015fqa, AB\u015e D\u00f6vl\u0259t Departamentinin \u201cBeyn\u0259lxalq Terrorizmin N\u00f6vl\u0259ri\u201d adl\u0131 illik hesabat\u0131nda on ill\u0259r boyu terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n n\u00f6vl\u0259ri sadalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>PKK, KADEK v\u0259 KONGRA-GEL adlar\u0131yla birlikd\u0259 02 Aprel 2004-c\u00fc il tarixind\u0259n etibar\u0259n Avropa Birliyinin \u201cTerror t\u0259\u015fkilatlar\u0131 v\u0259 qurulu\u015flar\u0131 siyah\u0131s\u0131\u201dna \u0259lav\u0259 edilmi\u015fdir.\u00a0 PKK ad\u0131na b\u0259zi silahl\u0131 h\u00fccumlar t\u0259\u015fkil ed\u0259n TAK (K\u00fcrdistan Azadl\u0131q \u015eahinl\u0259ri) da 28 \u0130yun 2007-ci ild\u0259n etibar\u0259n bug\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r Avropa Birliyinin h\u0259min siyah\u0131s\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n<p>U\u015faqlar\u0131 qa\u00e7\u0131r\u0131b onlar\u0131n beyinl\u0259rini \u00e7irkl\u0259ndir\u0259n v\u0259 d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259liml\u0259r\u0259 c\u0259lb ed\u0259n PKK terror t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n ad\u0131 \u201cCoalition to Stop the Use of Child Soldiers\u201d adl\u0131 ictimai t\u0259\u015fkilat\u0131n \u201cU\u015faqlar\u0131n \u0259sg\u0259r kimi istifad\u0259 edilm\u0259sinin dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u201d adl\u0131 hesabat\u0131nda da yer al\u0131m\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>11 Sentyabr hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259t sah\u0259si geni\u015fl\u0259ndirilmi\u015fdir. BMT T\u015e-nin 1373 sayl\u0131 q\u0259rar\u0131nda da terrora qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259c\u0259k t\u0259dbirl\u0259r plan\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrkiy\u0259 bu m\u00fcqavil\u0259l\u0259rd\u0259n savay\u0131, \u00fcnsiyy\u0259t qurdu\u011fu b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n PKK, KADEK, KONGRA-GEL-\u0259 qar\u015f\u0131 laz\u0131mi t\u0259dbirl\u0259rin g\u00f6r\u00fclm\u0259sini ist\u0259yir. \u00c7\u00fcnki art\u0131q terroristl\u0259 azadl\u0131q m\u00fccahidi aras\u0131ndak\u0131 f\u0259rql\u0259r b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya ayd\u0131n olmal\u0131d\u0131r. Bug\u00fcn Amerikan\u0131n xarici siyas\u0259td\u0259 tutdu\u011fu m\u00f6vqe d\u00fcnyan\u0131n terrorizml\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 yeni v\u0259 f\u0259rqli bir n\u0259f\u0259s g\u0259tir\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>1980-ci ill\u0259rd\u0259n sonra T\u00fcrkiy\u0259 x\u00fcsusil\u0259 PKK terror t\u0259\u015fkilat\u0131yla \u00e7\u0259tin m\u00fcbariz\u0259 meydan\u0131na at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Bu m\u00fcbariz\u0259nin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sini \u0259sg\u0259ri m\u00fcdaxil\u0259l\u0259r t\u0259\u015fkil edir. Q\u0131sa m\u00fcdd\u0259tli bu h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlar terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 yekun n\u00f6qt\u0259ni qoya bilm\u0259mi\u015fdir. T\u00fcrkiy\u0259 bu m\u00fcbariz\u0259d\u0259 problemin p\u0259rd\u0259arxas\u0131 t\u0259r\u0259fl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 almam\u0131\u015fd\u0131r. F\u0259q\u0259t yen\u0259 d\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259nin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn T\u00fcrkiy\u0259nin h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259rini s\u0259m\u0259r\u0259siz hesab etm\u0259k d\u00fczg\u00fcn olmazd\u0131.<\/p>\n<p>Terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik q\u00fcvv\u0259l\u0259ri il\u0259 eyni zamanda dig\u0259r ictimai qurum v\u0259 birlikl\u0259rin d\u0259 m\u00fcbariz\u0259sinin \u0259sas strateji m\u0259qamlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi s\u0131ralana bil\u0259r:<\/p>\n<p>\u2022Terrorla M\u00fcbariz\u0259 v\u0259\u00a0 H\u0259r\u0259kat Dair\u0259si Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00d6z\u0259l H\u0259r\u0259kat Dair\u0259si Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r;<\/p>\n<p>\u2022Terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 v\u0259zif\u0259li insanlar\u0131n t\u0259hsilin\u0259 b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miy\u0259t verilir;<\/p>\n<p>\u2022T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik qurumlar\u0131 personal, avtomobil v\u0259 b\u00fct\u00fcn n\u00f6v t\u0259minatlarla m\u00fct\u0259madi olaraq g\u00fccl\u0259ndirilir, qurumlar aras\u0131 i\u015f birliyi h\u0259yata ke\u00e7irilir;<\/p>\n<p>\u2022Terrorizmin s\u0259b\u0259bl\u0259rini do\u011furan iqtisadi, sosial, m\u0259d\u0259ni, siyasi, psixoloji m\u0259qamlar\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259 h\u0259ll etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck layih\u0259l\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. Regional \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf Layih\u0259si, GAP layih\u0259si, K\u0259nd-Kent layih\u0259si bunlara misal ola bil\u0259r;<\/p>\n<p>\u2022Terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 \u0259n \u00f6n\u0259mli \u00fcns\u00fcrl\u0259rd\u0259n biri olan xalq\u0131n d\u0259st\u0259yini qazana bilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r, konfrans, seminar, sempozyum, s\u0259rgil\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f v\u0259 radio-TV verili\u015fl\u0259r haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r;<\/p>\n<p>\u2022Terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 problemin t\u0259kc\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik g\u00fccl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n deyil, eyni zamanda ictimai qurum v\u0259 birlikl\u0259rin d\u0259 i\u015ftirak\u0131 il\u0259 h\u0259ll edil\u0259 bil\u0259c\u0259yini c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f elmi konfranslar v\u0259 seminarlar ke\u00e7irilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u2022Terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n inanc v\u0259 ideologiyas\u0131n\u0131n qavran\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn universitetl\u0259rl\u0259 i\u015f birliyi qurularaq, \u00e7oxlu sayda sempozyum v\u0259 konfranslar h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. Elaz\u0131\u011f F\u0131rat Universiteti v\u0259 \u0130l Emniyyet M\u00fcdirliyinin 2000 v\u0259 2001-ci ill\u0259rd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri sempozyumlar buna \u0259yani misal ola bil\u0259r. Bundan ba\u015fqa, universitetl\u0259rd\u0259 elmi f\u0259aliyy\u0259tl\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan aspirant v\u0259 doktorlar \u00f6z elmi t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131 terrorizmin d\u0259yi\u015fik formalar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qururlar.<\/p>\n<p>\u2022Terror cinay\u0259tl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 vaxt\u0131nda v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn 3713 sayl\u0131 Terrorla m\u00fcbariz\u0259 Qanunu q\u0259bul edilmi\u015f v\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 \u0259n \u00f6n\u0259mli \u00fcns\u00fcrl\u0259rd\u0259n biri olan k\u0259\u015ffiyyat xidm\u0259tl\u0259rinin m\u00fcasir, effektiv v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li bir n\u0259tic\u0259y\u0259 nail ola bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn k\u00fclli miqdarda v\u0259sait yat\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrkiy\u0259 bir \u00e7ox intihar tipli terror h\u00fccumlar\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k ist\u0259y\u0259n terror\u00e7ular\u0131 vaxt\u0131nda z\u0259r\u0259rsizl\u0259\u015fdir\u0259 bil\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n biri hesab olunur.<\/p>\n<p>\u0130nsan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131 yet\u0259rinc\u0259 t\u0259min ed\u0259 bilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 1998-ci ild\u0259 Terrorla M\u00fccadil\u0259 v\u0259 H\u0259r\u0259kat Dair\u0259si Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 \u0130nsan Haqlar\u0131 \u015e\u00f6b\u0259si yarad\u0131laraq, burada \u00e7al\u0131\u015fan personal\u0131n t\u0259hsilin\u0259 y\u00fcks\u0259k \u00f6n\u0259m verilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Terrorla ba\u011fl\u0131 ger\u00e7\u0259k v\u0259 d\u00fcr\u00fcst m\u0259lumatlar\u0131 c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131ra bilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Emniyet Genel M\u00fcdirliyi t\u0259rkibind\u0259 m\u0259tbuat xidm\u0259ti yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n \u0259sas qaynaq kimi istifad\u0259 etdiyi g\u0259ncl\u0259ri do\u011fru yola istiqam\u0259tl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 kitab, boru\u015fura v\u0259 afi\u015falar \u00e7ap edilmi\u015f, konfrans v\u0259 seminarlarda paylanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu m\u00f6vzuyla ba\u011fl\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin d\u0259 qat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 radio v\u0259 televiziya verili\u015fl\u0259ri t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n aldad\u0131laraq cinay\u0259t\u0259 s\u00f6vq edil\u0259n insanlar\u0131 c\u0259miyy\u0259t\u0259 yenid\u0259n haz\u0131rlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn Pe\u015fmanl\u0131q qanunu kimi q\u0259bul edil\u0259n \u201cTopluma Qazand\u0131rma Qanunu\u201d \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259ti h\u00f6kum\u0259ti dig\u0259r h\u00f6kum\u0259tl\u0259r kimi terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r irad\u0259li g\u00f6r\u00fcnm\u0259kd\u0259dir. Ordunun k\u0259skin davran\u0131\u015f\u0131 v\u0259 m\u00fcbariz\u0259si h\u00f6kum\u0259tin davran\u0131\u015f\u0131ndak\u0131 \u0259n \u00f6n\u0259mli m\u0259qam\u0131 t\u0259\u015fkil edir. F\u0259q\u0259t T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 ana m\u00fcxalif\u0259t partiyas\u0131 terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 h\u00f6kum\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irdiyi t\u0259dbirl\u0259ri ciddi t\u0259nqid edir. H\u00f6kum\u0259tin bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r siyasi irad\u0259 n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259diyini b\u0259yan ed\u0259n ana m\u00fcxalif\u0259t k\u00fcrd DTP partiyas\u0131n\u0131n parlamentd\u0259 t\u0259msil olunmas\u0131n\u0131 v\u0259 terror t\u0259\u015fkilat\u0131na m\u00fcnasib\u0259td\u0259 yax\u0131nl\u0131q g\u00f6st\u0259rm\u0259sini s\u0259hv bir add\u0131m hesab edir.<\/p>\n<p><strong>\u00d6ZB\u018fK\u0130STAN<\/strong><\/p>\n<p>D\u00fcnyada ba\u015f ver\u0259n son hadis\u0259l\u0259r terrorizmin n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq xarakter da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmi\u015f oldu v\u0259 bu t\u0259hl\u00fck\u0259 haqq\u0131ndak\u0131 t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259rin yenid\u0259n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 z\u0259rur\u0259tini ortaya qoydu. Hal-haz\u0131rda beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q qlobal terrorla birg\u0259 effektiv m\u00fcbariz\u0259d\u0259 yegan\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li metoddur.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 h\u0259l\u0259 1999-cu ilin fevral ay\u0131ndan qar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u00d6zb\u0259kistan Respublikas\u0131 terrorla m\u00fcbariz\u0259 prosesind\u0259 \u00e7ox aktiv i\u015ftirak edir. \u00d6zb\u0259kistan prezidenti \u0130slam K\u0259rimov beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u00a0 &#8211; BMT, AT\u018fT, \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131, NATO v\u0259 dig\u0259r n\u00fcfuzlu tribunalardan etdiyi b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131nda terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259ni d\u00fcnya miqyas\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259yin z\u0259ruriliyini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 qeyd etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1999-cu ilin Noyabr ay\u0131nda AT\u018fT-in \u0130stanbulda ke\u00e7iril\u0259n sammitind\u0259 prezident \u0130slam K\u0259rimov BMT-nin daxilind\u0259 alt struktur kimi Terrorizml\u0259 M\u00fcbariz\u0259 Beyn\u0259lxalq M\u0259rk\u0259zinin (TMBK) yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259klifi il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir. Bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs 7-8 Sentyabr 2000-ci ild\u0259 Nyu-York \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n BMT-nin Minilliyin Sammitind\u0259 d\u0259 s\u0259sl\u0259ndirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Yaln\u0131z 11 Sentyabr hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra, daha d\u0259qiq des\u0259k, 28 Sentyabr 2001-ci ild\u0259 \u21161373 (2001) q\u0259tnam\u0259sini q\u0259bul etm\u0259kl\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Terrorizml\u0259 M\u00fcbariz\u0259 Komit\u0259si (TMK) yarad\u0131ld\u0131 v\u0259 beyn\u0259lxalq terrorun maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda bu qurumun g\u00fccl\u00fc t\u0259sir imkanlar\u0131 s\u0259f\u0259rb\u0259r edildi. Bu komit\u0259nin f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 TMBK-nin konsepsiyalar\u0131 da \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131.<\/p>\n<p>Yuxar\u0131da g\u00f6st\u0259ril\u0259n BMT T\u015e-nin q\u0259tnam\u0259sin\u0259 t\u0259klif olaraq, \u00d6zb\u0259kistan 2001-ci ilin dekabr v\u0259 2002-ci ilin avqust ay\u0131nda TMK-ya \u00f6z hesabatlar\u0131n\u0131 t\u0259qdim etdi.<\/p>\n<p>2000-ci ilin Oktyabr ay\u0131nda BMT, AT\u018fT v\u0259 \u00d6zb\u0259kistan h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n Da\u015fk\u0259nt \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 t\u0259\u015fkil olunmu\u015f \u201cM\u0259rk\u0259zi Asiyada t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 sabitliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si: narkotikl\u0259rin qeyri-qanuni d\u00f6vriyy\u0259si, m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131q v\u0259 terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li yana\u015fma\u201d adl\u0131 beyn\u0259lxalq komfransda 70 \u00f6lk\u0259d\u0259n v\u0259 40 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatdan g\u0259lmi\u015f m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 strategiyas\u0131na \u00fcmumi yana\u015fmayla ba\u011fl\u0131 t\u0259klifl\u0259ri i\u015fl\u0259yib haz\u0131rlad\u0131lar. Terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 t\u0259dbirl\u0259rini n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r xarici t\u0259hl\u00fck\u0259 v\u0259 t\u0259hdidl\u0259r\u0259 ciddi diqq\u0259t yetirilm\u0259sinin z\u0259ruriliyini \u00f6n\u0259 \u00e7\u0259kdil\u0259r.<\/p>\n<p>Hadis\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131 g\u00f6st\u0259rir ki, terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u0259sas apar\u0131c\u0131 f\u0259aliyy\u0259t hesab olunmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki, \u0259n g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t bel\u0259 bu qlobal b\u0259la il\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 k\u00f6m\u0259ksiz qala bil\u0259r. \u018fg\u0259r 16 Fevral 1999-cu il Da\u015fk\u0259nt \u015f\u0259h\u0259rind\u0259, 11 Sentyabr 2001-ci il Nyu-York \u015f\u0259h\u0259rind\u0259, 23 Oktyabr 2002-ci il Moskva \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n terror aktlar\u0131n\u0131n nec\u0259 haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131 bar\u0259d\u0259 informasiyalara n\u0259z\u0259r yetirs\u0259k, bunu daha ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 sezm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olacaq. Buradan bel\u0259 n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r ki, maliyy\u0259l\u0259\u015fdirm\u0259, haz\u0131rl\u0131q v\u0259 planla\u015fd\u0131rma, icra\u00e7\u0131lar\u0131n se\u00e7ilm\u0259si \u2013 b\u00fct\u00fcn bu prosesl\u0259r ayr\u0131-ayr\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n istifad\u0259 etdikl\u0259ri da\u011f\u0131n\u0131ql\u0131q v\u0259 zahir\u0259n \u0259laq\u0259siz h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r taktikas\u0131 b\u00f6y\u00fck \u00e7\u0259tinlikl\u0259r yarad\u0131r v\u0259 konsolid\u0259 edilmi\u015f reaksiya t\u0259l\u0259b edir. Bu bax\u0131mdan beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar t\u0259rkibind\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q elementl\u0259ri m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir ki, burada da milli antiterror qanunvericilikl\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 t\u0259rkibind\u0259ki Terrorizml\u0259 M\u00fcbariz\u0259 Komit\u0259sinin v\u0259 MDB Antiterror M\u0259rk\u0259zinin i\u015find\u0259 yax\u0131ndan i\u015ftirak edir, \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 m\u00fcvafiq i\u015fl\u0259r g\u00f6r\u00fcr, beyn\u0259lxalq antiterror g\u00fccl\u0259rinin koalisiyas\u0131n\u0131n s\u0259yl\u0259rin\u0259 aktiv d\u0259st\u0259k verir.<\/p>\n<p>Milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn 2000-ci ilin\u00a0 Dekabr ay\u0131nda q\u0259bul olunmu\u015f \u00d6zb\u0259kistan Respublikas\u0131n\u0131n \u201cTerrorizml\u0259 M\u00fcbariz\u0259 Haqq\u0131nda\u201d Qanunu m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, he\u00e7 d\u0259 b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259r analoji s\u0259n\u0259d\u0259 malik deyill\u0259r.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 70-ci ill\u0259rd\u0259 ekspertl\u0259r vur\u011fulay\u0131rd\u0131lar ki, \u201cterrorizmin h\u0259rt\u0259r\u0259fli, d\u0259qiq t\u0259yin olunmas\u0131 bar\u0259d\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259r uzun ill\u0259r s\u00fcr\u0259c\u0259k v\u0259 terror anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n d\u00fczg\u00fcn t\u0259yin olunmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 ciddi bir raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259l\u0259 bilm\u0259y\u0259ckl\u0259r\u201d. Terrorla ba\u011fl\u0131 200-\u0259 yax\u0131n izahat m\u00f6vcuddur. V\u0259 onlardan he\u00e7 biri \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri status ala bilm\u0259yib. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, bu problem h\u0259ddind\u0259n art\u0131q siyasil\u0259\u015fdirilib v\u0259 onun t\u0259yin olunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259r BMT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 art\u0131q 29 ildir ki, davam etm\u0259kd\u0259dir. Bu qlobal varl\u0131\u011f\u0131n tam anlay\u0131\u015f\u0131 t\u0259yin olunmad\u0131\u011f\u0131ndan beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 onunla m\u00fcbariz\u0259 mexanizml\u0259ri d\u0259 ist\u0259nil\u0259n s\u0259viyy\u0259d\u0259 formala\u015fd\u0131r\u0131lmay\u0131b. Bu is\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif terror aktlar\u0131 bar\u0259d\u0259 f\u0259rqli yana\u015fmalara g\u0259ririb \u00e7\u0131xar\u0131r. Bu, t\u0259kc\u0259 \u00e7a\u015fq\u0131nl\u0131\u011fa deyil, h\u0259m d\u0259 ikili standartlar siyas\u0259tin\u0259 imkan yaratm\u0131\u015f olur. B\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259r bu situasiyadan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k terrorizm\u0259 d\u0259st\u0259k verm\u0259m\u0259k bar\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq \u00f6hd\u0259likl\u0259rd\u0259n yay\u0131n\u0131r v\u0259 h\u0259tta buna \u015f\u0259rait bel\u0259 yarad\u0131rlar.<\/p>\n<p>Bug\u00fcn terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn BMT-nin 13 s\u0259n\u0259di m\u00f6vcuddur. Bunlardan on biri konvensiya, ikisi is\u0259 protokol \u015f\u0259klind\u0259dir. Atom terrorizmi il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 beyn\u0259lxalq konvensiyas\u0131 v\u0259 terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 \u00fcmumb\u0259\u015f\u0259ri konvensiyas\u0131 i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlan\u0131b.<\/p>\n<p>Bununla \u0259laq\u0259dar qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u00d6zb\u0259kistan BMT-nin terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 dair b\u00fct\u00fcn aktiv konvensiya v\u0259 protokollar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan h\u0259m d\u0259 terrordan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259k\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131ndad\u0131r. 1999-cu ilin Fevral ay\u0131nda Da\u015fk\u0259ntd\u0259 t\u00f6r\u0259dil\u0259n terror aktlar\u0131, partlay\u0131\u015flar y\u00fczl\u0259rl\u0259 insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. 1999, 2000, 2001-ci ill\u0259rd\u0259 \u00d6zb\u0259kistan \u0259razisin\u0259 \u018ffqan\u0131standan bandit qrupla\u015fmalar\u0131n\u0131n soxulmas\u0131 onlarla \u0259sg\u0259r v\u0259 zabitl\u0259rin h\u0259lak olmas\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndi. Regionda sabitliyin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131, beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 effektiv m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00d6zb\u0259kistan, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan v\u0259 Tacikistan r\u0259hb\u0259rl\u0259ri 28 Dekabr 2001-ci il tarixind\u0259 paytaxt Da\u015fk\u0259ntd\u0259 topla\u015fm\u0131\u015f v\u0259 regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 h\u0259sr olunmu\u015f \u201cDa\u015fk\u0259nt b\u0259yannam\u0259sini\u201d imzalam\u0131\u015flar. B\u0259yannam\u0259d\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259r aras\u0131nda terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q, regionda stabilliyin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 yard\u0131m v\u0259 d\u0259st\u0259k prinsipl\u0259ri \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>QAZAXISTAN<\/strong><\/p>\n<p>Qazax\u0131stan Respublikas\u0131nda \u201cTerrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda Qanun\u201d 30 \u0130yun 1999-cu ild\u0259 q\u0259bul edilib. Bu qanun Qazax\u0131standa terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259nin h\u00fcquqi v\u0259 t\u0259\u015fkilati \u0259saslar\u0131n\u0131 t\u0259yin edir. Terrorizm \u2013 d\u00f6vl\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 z\u0259rb\u0259 endirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u0259ks f\u0259aliyy\u0259tdir, d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n qanuni f\u0259aliyy\u0259tinin yerin\u0259 yetirilm\u0259sin\u0259 mane\u00e7ilik t\u00f6r\u0259d\u0259n aktlar sistemidir: d\u00f6vl\u0259tin strateji v\u0259 h\u0259yati vacib obyektl\u0259rin\u0259, kommunikasiya sisteml\u0259rin\u0259, \u0259halinin h\u0259yati ehtiyaclar sistemin\u0259, d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin h\u0259yatlar\u0131na edil\u0259n b\u00fct\u00fcn c\u0259hdl\u0259r terror aktlar\u0131 hesab edilir. Bu c\u00fcr aktlar\u0131n ham\u0131s\u0131 Qazax\u0131stan qanunvericliyin\u0259 \u0259sas\u0259n, terrorizm elementl\u0259ri adlan\u0131r.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan Respublikas\u0131nda terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259nin h\u00fcquqi bazas\u0131 Qazax\u0131stan Konstitusiyas\u0131, \u201cTerrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d Qanun, Qazax\u0131stan Respublikas\u0131 cinay\u0259t m\u0259c\u0259ll\u0259si v\u0259 dig\u0259r h\u00fcquqi s\u0259n\u0259dl\u0259rl\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qazax\u0131stan\u0131n t\u0259r\u0259find\u0259n ratifikasiya olunmu\u015f beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259nzim olunur. \u018fg\u0259r Qazax\u0131stan t\u0259r\u0259find\u0259n ratifikasiya olunmu\u015f beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259l\u0259rd\u0259ki b\u0259zi m\u00fcdd\u0259alar \u201cTerrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d Qanundan f\u0259rqlidirs\u0259, onda beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259l\u0259r \u0259sas kimi t\u0259tbiq olunur.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan Respublikas\u0131nda terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 prioritet prinsipl\u0259r m\u00f6vcuddur:<\/p>\n<p>1)\u00a0\u00a0\u00a0 Terror aktlar\u0131 zaman\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131nda qalan insanlar\u0131n h\u0259yat v\u0259 sa\u011flaml\u0131qlar\u0131n\u0131n, h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si prioriteti;<\/p>\n<p>2)\u00a0\u00a0\u00a0 Qanuna \u0259m\u0259l olunmas\u0131;<\/p>\n<p>3)\u00a0\u00a0\u00a0 Terrorizmin x\u0259b\u0259rdarl\u0131q prioriteti;<\/p>\n<p>4)\u00a0\u00a0\u00a0 Terror aktlar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 g\u0259r\u0259 c\u0259zan\u0131n z\u0259ruriliyi;<\/p>\n<p>5)\u00a0\u00a0\u00a0 Profilaktik, h\u00fcquqi, siyasi v\u0259 sosial-iqtisadi, t\u0259bli\u011fat t\u0259dbirl\u0259rinin;<\/p>\n<p>6)\u00a0\u00a0\u00a0 Antiterror \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 c\u0259lb olunan g\u00fcc v\u0259 vasit\u0259l\u0259rin oprerativ idar\u0259 olunmas\u0131nda vahid komandanl\u0131q.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan Respublikas\u0131nda terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259nin h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259sinin m\u0259qs\u0259di: 1. Terror f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n x\u0259b\u0259rdar olma, a\u015fkara \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 v\u0259 f\u0259sadlar\u0131n\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131; 2. \u015e\u0259xsiyy\u0259t, c\u0259miyy\u0259t v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin terrorizmd\u0259n m\u00fcdafi\u0259 olunmas\u0131; 3. Terrorist f\u0259aliyy\u0259tinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sinin s\u0259b\u0259b v\u0259 \u015f\u0259rtl\u0259rinin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n prezidenti terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 il\u0259 koordinasiya \u00fczr\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli d\u00f6vl\u0259t orqan\u0131 yarad\u0131r. Terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259ni bilavasit\u0259 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n orqanlar a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:<\/p>\n<ol>\n<li>QR Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259si;<\/li>\n<li>QR Daxili \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi;<\/li>\n<li>QR Prezidentinin M\u00fchafiz\u0259 Xidm\u0259ti;<\/li>\n<li>QR M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyi.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Terror aktlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda v\u0259 vaxt\u0131nda z\u0259r\u0259rsizl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259 dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 da yax\u0131ndan i\u015ftirak edirl\u0259r.<\/p>\n<p>Son zamanlar s\u0131ravi kazaxstanl\u0131lar aras\u0131nda bir fikir yaran\u0131b ki, terror aktlar\u0131 z\u0259if iqtisadiyyat\u0131 olan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 asanl\u0131qla h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259b bil\u0259r, lakin buc\u00fcr aktlar\u0131n Qazax\u0131standa ke\u00e7irilm\u0259si qeyri-m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr ki, z\u0259if inki\u015faf etmi\u015f iqtisadiyyat, m\u00f6vcud sosial g\u0259rginlik, geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f i\u015fsizlik, \u0259halinin a\u015fa\u011f\u0131 h\u0259yat s\u0259viyy\u0259si, a\u015fa\u011f\u0131 ya\u015fay\u0131\u015f minimumu v\u0259 \u0259halinin b\u00f6y\u00fck s\u0131xl\u0131\u011f\u0131 terror aktlar\u0131n\u0131n asanl\u0131qla h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yaradan faktorlard\u0131r.<\/p>\n<p>Prinsipc\u0259, burada h\u0259qiq\u0259t var. Ax\u0131 bir \u00e7oxlar\u0131m\u0131z\u0131n M\u0259rk\u0259zi Asiyada, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Tadjiistan v\u0259 \u00d6zb\u0259kistanda eksremist t\u0259\u015fkilatlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n x\u0259b\u0259ri var. Bu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 dem\u0259k olar ki, h\u0259r il m\u00fcxt\u0259lif ekstremist t\u0259\u015fkilatlar\u0131n \u00fczvl\u0259rinin lokalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 saxlan\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 ke\u00e7iril\u0259n operativ \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n \u015fahidi oluruq. Bu bax\u0131mdan Qazax\u0131stan da istisna t\u0259\u015fkil etmir, bel\u0259 ki, \u00f6lk\u0259d\u0259 buc\u00fcr t\u0259\u015fkilatlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti m\u00f6vcuddur.<\/p>\n<p>Bug\u00fcn Qazax\u0131standa ekstremist t\u0259liml\u0259rin yay\u0131lmas\u0131, m\u00fcxt\u0259lif terror\u00e7u v\u0259 ekstremist t\u0259\u015fkilatlar\u0131n filiallar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131na qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f geni\u015f miqyasl\u0131 t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>Terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn f\u0259aliyy\u0259ti a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 istiqam\u0259tl\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259lib:<\/p>\n<ul>\n<li>normativ-h\u00fcquqi bazan\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si;<\/li>\n<li>Qazax\u0131standa f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri qada\u011fan olunmu\u015f t\u0259\u015fkilatlar\u0131n m\u0259lumat bazas\u0131n\u0131n t\u0259rtib olunmas\u0131;<\/li>\n<li>terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131 il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 birg\u0259 t\u0259liml\u0259rin ke\u00e7irilm\u0259si;<\/li>\n<li>terror\u00e7u v\u0259 ekstremist t\u0259\u015fkilatlar\u0131n \u00fczvl\u0259rinin a\u015fkar edilib saxlan\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 operativ-profilaktik t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si;<\/li>\n<\/ul>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, respublikada terrorizm\u0259 v\u0259 ekstremizm\u0259 qar\u015f\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k normativ-h\u00fcquqi baza yarad\u0131l\u0131b v\u0259 daimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>\u201cTerrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d, \u201cEkstremizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d, \u201cQeyri-qanuni yollarla \u0259ld\u0259 olunmu\u015f v\u0259 terrorizmin maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f g\u0259lirl\u0259rin leqalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d Qanunlar q\u00fcvv\u0259d\u0259dir.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, Qazax\u0131standa 14 terrorist v\u0259 ekstremist t\u0259\u015fkilat\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti qanunla qada\u011fan olunub:<\/p>\n<ol>\n<li>\u201c\u018fl-Kaida\u201d;<\/li>\n<li>\u201cAsbalt-al-Ansar\u201d;<\/li>\n<li>\u201cAum Sinrikyo\u201d;<\/li>\n<li>\u201cBoz qurd\u201d;<\/li>\n<li>\u201cM\u00fcs\u0259lman qarda\u015flar\u201d;<\/li>\n<li>\u201cM\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n m\u00fccahid camaat\u0131\u201d;<\/li>\n<li>\u201c\u015e\u0259rki T\u00fcrkistan\u0131n \u0130slam partiyas\u0131\u201d;<\/li>\n<li>\u201c\u00d6zb\u0259kistan \u0130slam H\u0259r\u0259kat\u0131\u201d;<\/li>\n<li>\u201cK\u00fcrd xalq konqresi\u201d;<\/li>\n<li> \u201cLa\u015fkar-i-Tayba\u201d;<\/li>\n<li> \u201cSosial islahatlar c\u0259miyy\u0259ti\u201d;<\/li>\n<li> \u201c\u015e\u0259rqi T\u00fcrkistan azadl\u0131q t\u0259\u015fkilat\u0131\u201d;<\/li>\n<li> \u201cHizb-ut-T\u0259xrir-\u0259l-\u0130slami\u201d;<\/li>\n<li> \u201cTaliban\u201d h\u0259r\u0259kat\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Respublikada m\u00fct\u0259madi olaraq, ayr\u0131-ayr\u0131 strukturlar\u0131n birg\u0259 i\u015ftirak\u0131 il\u0259 operativ-taktiki t\u0259liml\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259kd\u0259dir. Bel\u0259 ki, 2006-c\u0131 ild\u0259 antiterror m\u0259rk\u0259zinin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda struktulararas\u0131 operativ-taktiki t\u0259liml\u0259r ke\u00e7irilib:<\/p>\n<ul>\n<li>\u201cPavlodar-2006\u201d (Pavlodar \u0259yal\u0259ti, may, 2006-c\u0131 il);<\/li>\n<li>\u201cDab\u0131l\u201d (Karaqandin \u0259yal\u0259ti, sentyabr, 2006-c\u0131 il)<\/li>\n<\/ul>\n<p>H\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n operativ-profilaktik t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259kd\u0259dir. Bel\u0259 ki, 2006-c\u0131 il \u0259rzind\u0259 MTK (Milli \u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259si) t\u0259r\u0259find\u0259n respublikan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif \u0259razil\u0259rind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n \u201cHizb-ut-T\u0259xrir\u201d t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n filial\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 son qoyulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Axtar\u0131\u015flar zaman\u0131 25\u00a0000-d\u0259n art\u0131q v\u0259r\u0259q\u0259l\u0259r, t\u0259rqib\u0259n 700 adda dini-ekstremist \u0259d\u0259biyyat, habel\u0259 komp\u00fcterl\u0259r v\u0259 tipoqrafiya avadanl\u0131qlar\u0131 m\u00fcsadir\u0259 olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>2007-ci ilin aprel ay\u0131nda ke\u00e7irilmi\u015f n\u00f6vb\u0259ti birg\u0259 operativ \u0259m\u0259liyyat zaman\u0131 Qazax\u0131stan\u0131n c\u0259nubunda ekstremist qruplar\u0131n \u00fczv\u00fc olan 13 n\u0259f\u0259r h\u0259bs edilmi\u015fdir. Axtar\u0131\u015f zaman\u0131 onlar\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259n kstar \u00fcsulla d\u00fcz\u0259ldilmi\u015f partlay\u0131c\u0131 madd\u0259l\u0259r, odlu silah v\u0259 dini \u0259d\u0259biyyatla m\u00fcsadir\u0259 edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u00fct\u0259madi olaraq, bu tip t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, respublikan\u0131n b\u00fct\u00fcn regionlar\u0131nda qada\u011fan olunmu\u015f c\u0259r\u0259yanlara qo\u015fulanlar\u0131n say\u0131 da g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n artmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>N\u0259z\u0259r\u0259 alsaq ki, beyn\u0259lxalq terrorizm v\u0259 ekstremizl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin birg\u0259 s\u0259y v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 yard\u0131m\u0131 say\u0259sind\u0259 daha effektiv s\u0259m\u0259r\u0259 verir, Qazax\u0131stan Respublikas\u0131 bu sah\u0259d\u0259 bir \u00e7ox beyn\u0259lxalq v\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcqavil\u0259l\u0259rin aktiv i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Qazax\u0131stan bu problemin kollektiv v\u0259 kompleksli h\u0259llinin ard\u0131c\u0131l v\u0259 inaml\u0131 t\u0259r\u0259fdarlar\u0131ndan biridir. Respublika BMT-nin terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 dair b\u00fct\u00fcn 12 konvensiyas\u0131na qo\u015fulmu\u015fdur. Bu sah\u0259d\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n beyn\u0259lxalq cinay\u0259tkarl\u0131qla m\u00fcbariz\u0259 istiqam\u0259tind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 13 d\u00f6vl\u0259t il\u0259 ikit\u0259r\u0259fli m\u00fcqavil\u0259l\u0259r imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6lk\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn yaddaqalan hadis\u0259 o oldu ki, MDB \u00fczv\u00fc olan \u00f6lk\u0259 ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n sammitind\u0259 q\u0259rara al\u0131nd\u0131 ki, BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n Antiterror komit\u0259sinin IV x\u00fcsusi iclas\u0131 2005-ci ilin yanvar ay\u0131nda m\u0259hz Almata \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7irilsin. \u0130clas\u0131n i\u015find\u0259 Qazax\u0131stan prezidenti N.Nazarbayev, MDB \u00f6lk\u0259l\u0259rinin nazirlik v\u0259 strukturlar\u0131n\u0131n, o c\u00fcml\u0259d\u0259n MDB, \u015e\u018fT, KTMT v\u0259 MA\u018fT i\u015f\u00e7i qruplar\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259ri, habel\u0259 70-d\u0259n \u00e7ox beyn\u0259lxalq, regional v\u0259 subregional t\u0259\u015fkilatlar\u0131n r\u0259hb\u0259rl\u0259ri i\u015ftirak etmi\u015f v\u0259 terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 bar\u0259sind\u0259 fikir m\u00fcbadil\u0259si aparm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Terrorizm v\u0259 ekstremizl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 ciddi nailiyy\u0259tl\u0259rin \u0259ld\u0259 olunmas\u0131nda Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Komit\u0259sinin b\u00f6y\u00fck rolu vard\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, 2004-c\u00fc ild\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015f u\u011furlu \u0259m\u0259liyyat t\u0259dbirl\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u201cM\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n m\u00fccahid camaat\u0131\u201d adl\u0131 terror t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n d\u0259rinl\u0259\u015fmi\u015f f\u0259aliyy\u0259ti a\u015fkar olunub z\u0259r\u0259rsizl\u0259\u015fdirildi. Bu t\u0259\u015fkilat MDB \u00fczv\u00fc olan 4 \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015f olub \u201c\u018fl Kaida\u201dn\u0131n \u0259sas \u00f6z\u0259kl\u0259rind\u0259n say\u0131l\u0131rd\u0131. \u201cCamaat\u201d\u0131n silsil\u0259 teraktlar h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k v\u0259 respublika \u0259razisind\u0259 terror\u00e7ular\u0131n haz\u0131rlanma bazalar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 planlar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Terror\u00e7uluq f\u0259aliyy\u0259ti il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan 5 n\u0259f\u0259r \u00d6zb\u0259kistan, Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 ekstradisiya olunmu\u015fdur. Almata \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u201cHizb-ut-T\u0259xrir\u201d terror\u00e7u partiyas\u0131n\u0131n gizli m\u0259tb\u0259\u0259si a\u015fkar olunmu\u015f v\u0259 onun 14 aktiv funksioneri h\u0259bs edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Terror vasit\u0259l\u0259rinin qeyri-qanuni d\u00f6vriyy\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 silsil\u0259 \u0259m\u0259liyyatlar h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir. \u00dc\u00e7 \u0259d\u0259d kustar \u00fcsulla d\u00fcz\u0259ldilmi\u015f partlad\u0131c\u0131 avadanl\u0131q, 300 kq partlad\u0131c\u0131 madd\u0259, 94 \u0259d\u0259d odlu silah, 15 mind\u0259n art\u0131q h\u0259rbi sursat m\u00fcsadir\u0259 edilmi\u015fdir. Radioaktiv materiallarla qanuna zidd \u0259m\u0259ll\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 c\u0259hd ed\u0259n 11 n\u0259f\u0259r saxlan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u00dcmum\u0259n Qazax\u0131stan Respublikas\u0131nda terrorizml\u0259 v\u0259 dig\u0259r ekstremist \u00fcns\u00fcrl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 \u00fcmumd\u00f6vl\u0259t t\u0259dbirl\u0259r kompleksi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p><strong>QIR\u011eIZISTAN<\/strong><\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131nda \u201cTerrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d Qanun 08 Noyabr 2006-c\u0131 ild\u0259 q\u0259bul olunub. Qanunda bildirilir ki, terrorizm \u2013 ictimai t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi pozma\u011fa, d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131n\u0131n qanuni f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 mane olma\u011fa, \u0259halini qorxutma\u011fa, m\u00fcxt\u0259lif siyasi, dini, ictimai m\u0259qs\u0259dl\u0259r\u0259 nail olma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f, qanunla qada\u011fan olunmu\u015f bir f\u0259aliyy\u0259t n\u00f6v\u00fcd\u00fcr. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n Cinay\u0259t M\u0259c\u0259ll\u0259sinin 226-229, 232, 294, 296 v\u0259 376-c\u0131 madd\u0259l\u0259rind\u0259 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f \u0259m\u0259ll\u0259r terrorizm elementl\u0259rin\u0259 aiddir.<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131nda terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 bir s\u0131ra prinsipl\u0259rl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir:<\/p>\n<ul>\n<li>insan v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131na riay\u0259t olunmas\u0131;<\/li>\n<li>qanuna riay\u0259t olunmas\u0131;<\/li>\n<li>terror aktlar\u0131 zaman\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 riski alt\u0131nda qalan insanlar\u0131n h\u0259yat\u0131, sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131, h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 qanuni maraqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131;<\/li>\n<li>terror f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 c\u0259zalanman\u0131n z\u0259ruriliyi;<\/li>\n<li>terrorun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda profilaktik, h\u00fcquqi, siyasi, sosial-iqtisadi, informativ-t\u0259bli\u011fat, x\u00fcsusi v\u0259 dig\u0259r t\u0259dbirl\u0259rin kompleksli \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si;<\/li>\n<li>terroristl\u0259r\u0259 siyasi g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259r\u0259 yol verm\u0259m\u0259k;<\/li>\n<li>antiterror \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 zaman\u0131 vahid komandanl\u0131\u011f\u0131n f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259si;<\/li>\n<li>terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 d\u00f6vl\u0259tin ictimai v\u0259 dini birlik v\u0259 t\u0259\u015fkilatlarla, habel\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flarla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259si.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131nda terrorla m\u00fcbariz\u0259 aparan \u0259sas d\u00f6vl\u0259t orqan\u0131 Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Xidm\u0259tidir. Dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 da terrora qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u0259m\u0259liyyatlarda MTX il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirl\u0259r:<\/p>\n<ul>\n<li>QR Daxili \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi;<\/li>\n<li>QR M\u00fcdafi\u0259 Nazirliyi;<\/li>\n<li>QR \u018fdliyy\u0259 Nazirliyi;<\/li>\n<li>QR F\u00f6vq\u0259lad\u0259 Hallar Nazirliyi;<\/li>\n<li>QR S\u0259rh\u0259d Xidm\u0259ti;<\/li>\n<li>QR Milli Qvardiyas\u0131;<\/li>\n<li>QR D\u00f6vl\u0259t M\u00fchafiz\u0259 Xidm\u0259ti;<\/li>\n<li>QR Maliyy\u0259 T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Xidm\u0259ti.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131standa h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n b\u00fct\u00fcn antiterror \u0259m\u0259liyyatlar\u0131nda \u0259sas apar\u0131c\u0131 funksiyan\u0131 \u00f6lk\u0259nin Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Xidm\u0259ti da\u015f\u0131y\u0131r v\u0259 MTX r\u0259hb\u0259ri terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131n\u0131n i\u015finin koordinasiyas\u0131 \u00fczr\u0259 birba\u015fa cavabdehlik da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>Terrorla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n h\u00fcquqi bazas\u0131n\u0131 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn \u00fcmumi q\u0259bul olunmu\u015f prinsip v\u0259 normalar\u0131, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259l\u0259ri, BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n q\u0259tnam\u0259l\u0259ri, habel\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n qanunveriliciyi t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131nda terrorla m\u00fcbariz\u0259y\u0259 n\u0259zar\u0259ti Prezident, Joqorku Kene\u015f (Parlament) v\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan h\u00f6kum\u0259ti h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>2009-cu ilin Fevral ay\u0131nda Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcn Milli T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik Konsepsiyas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq etmi\u015fdir. Bu qanunda \u0259sas yer terrorizm v\u0259 dini ekstremizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. O c\u00fcml\u0259d\u0259n qanunda \u00f6lk\u0259nin ekoloji v\u0259 informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi d\u0259 prioritet say\u0131l\u0131r. Konsepsiya Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n milli maraq v\u0259 m\u0259nafel\u0259ri bar\u0259d\u0259 d\u0259qiq t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarad\u0131r. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan \u0259sas t\u0259hl\u00fck\u0259 kimi M\u0259rk\u0259zi Asiyadak\u0131 beyn\u0259lxalq terrorizmi v\u0259 ekstremizmi g\u00f6r\u00fcr. Bir \u00e7ox dini-ekstremist t\u0259\u015fkilatlar qar\u015f\u0131lar\u0131na m\u0259qs\u0259d qoyurlar ki, regionun bir s\u0131ra d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131standa konstitusion qurulu\u015fu devirsinl\u0259r. Bu t\u0259\u015fkilatlar silah g\u00fcc\u00fcn\u0259 d\u00fcny\u0259vi d\u00f6vl\u0259ti da\u011f\u0131tma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 profilaktik t\u0259dbirl\u0259rin b\u00f6y\u00fck bir qismi d\u0259 QR dini i\u015fl\u0259r \u00fczr\u0259 Agentliyinin \u00fcz\u0259rin\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n d\u0259niz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131s\u0131 olmasa da, \u00f6lk\u0259 z\u0259ngin neft-qaz yataqlar\u0131na malik olmasa da, b\u00f6y\u00fck iri d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin maraq dair\u0259sind\u0259 qalmaqda davam edir. AB\u015e-\u0131n h\u0259rbi bazalar\u0131, Rusiyan\u0131n h\u0259rbi maraqlar\u0131 bu \u00f6lk\u0259ni h\u0259mi\u015f\u0259 diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 saxlay\u0131r. \u018ffqan\u0131standak\u0131 toqqu\u015fmalar, talibl\u0259rin silahl\u0131 h\u00fccumlar\u0131, Tacikistandak\u0131 milli-etnik probleml\u0259r, M\u0259rk\u0259zi Asiyadak\u0131 dini q\u00fcvv\u0259l\u0259rin siyasil\u0259\u015fm\u0259 c\u0259hdl\u0259ri, narkotik v\u0259 silah tranziti bu \u00f6lk\u0259ni t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik c\u0259h\u0259td\u0259n qeyri-stabil etm\u0259kd\u0259dir. \u00d6lk\u0259nin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn kompleks \u015f\u0259kild\u0259 siyasi, h\u0259rbi, iqtisadi, ekoloji, t\u0259hsil, elmi v\u0259 m\u0259d\u0259ni sah\u0259l\u0259rd\u0259 ciddi islahatlar aparmaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131 regionda t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 nail olmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 bir s\u0131ra ciddi add\u0131mlar atm\u0131\u015fd\u0131r \u2013 regional, siyasi v\u0259 h\u00fcquqi \u0259saslar yarad\u0131l\u0131b. Bunlardan \u0259n \u0259sas\u0131 MDB \u00fczv\u00fc olan \u00f6lk\u0259l\u0259rin kollektiv t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik M\u00fcqavil\u0259si (Da\u015fk\u0259nt, 1992-ci il), be\u015ft\u0259r\u0259fli (Qazax\u0131stan, \u00c7in, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Rusiya v\u0259 Tacikistan) etibar t\u0259dbirl\u0259ri bar\u0259d\u0259 m\u00fcqavil\u0259 (\u015eanxay, 1996-c\u0131 il), s\u0259rh\u0259d rayonlar\u0131nda at\u0259\u015fk\u0259sin qar\u015f\u0131s\u0131l\u0131ql\u0131 dayand\u0131r\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 be\u015ft\u0259r\u0259fli (h\u0259min \u00f6lk\u0259l\u0259r) raz\u0131l\u0131q (Moskva, 1997-ci il).<\/p>\n<p>\u018ffqan\u0131standa stabilliyin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 eyni zamanda Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n da milli maraqlar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259dir. Eks-prezident \u018fsk\u0259r Akayevin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcyl\u0259 v\u0259 BMT ba\u015f katibinin d\u0259st\u0259yi il\u0259 paytaxt Bi\u015fkek \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u018ffqan\u0131standa s\u00fclh\u00fcn b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131na h\u0259sr olunmu\u015f konfrans t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. Region \u00f6lk\u0259l\u0259rinin birg\u0259 s\u0259yi n\u0259tic\u0259sind\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyan\u0131n \u201catom bombas\u0131z region\u201d elan edilm\u0259si davam edir. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan NATO-nun t\u0259dbirl\u0259rind\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n birg\u0259 t\u0259liml\u0259rind\u0259 aktiv i\u015ftirak edir ki, bu da \u00f6lk\u0259d\u0259 terrorizm\u0259 v\u0259 ektremizm\u0259 qar\u015f\u0131 effektiv m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131lmas\u0131na \u015f\u0259rait yarad\u0131r. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan 5 Oktyabr 2007-ci ild\u0259 D\u00fc\u015f\u0259nb\u0259 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 MDB \u00fczv\u00fc olan \u00f6lk\u0259l\u0259rin imzalad\u0131\u011f\u0131 \u201cCinay\u0259tkar g\u0259lirl\u0259rin leqalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 terrorizmin maliyy\u0259l\u0131\u015fdirilm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131\u201d Qanunun aktiv i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131ndand\u0131r. \u00d6lk\u0259nin Maliyy\u0259 K\u0259\u015ffiyyat\u0131 Xidm\u0259ti is\u0259 bu m\u00fcqavil\u0259 \u00fczr\u0259 s\u0259lahiyy\u0259tli d\u00f6vl\u0259t orqan\u0131 t\u0259yin edilib. Qeyd ed\u0259k ki, 2005-ci ilin sentyabr ay\u0131ndan Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131standa Maliyy\u0259 K\u0259\u015ffiyyat\u0131 Xidm\u0259ti f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir ki, bu qurumun da \u0259sas funksiyas\u0131 cinay\u0259tkar \u00fcsullarla \u0259ld\u0259 olunmu\u015f g\u0259lirl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131, terror\u00e7u t\u0259\u015fkilatlar\u0131n maliyy\u0259l\u0131\u015fdirilm\u0259sin\u0259 son qoyulmas\u0131 v\u0259 gizli v\u0259saitl\u0259rin a\u015fkar edilm\u0259si, \u0259halinin maliyy\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min olunmas\u0131, \u00f6lk\u0259nin maliyy\u0259 sistemind\u0259 sabitlik v\u0259 davamiyy\u0259tin yarad\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>T\u00dcRKM\u018fN\u0130STAN<\/strong><\/p>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistanda terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti 15 Avqust 2003-c\u00fc ild\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f T\u00fcrkm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n \u201cTerrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda\u201d Qanunu il\u0259 t\u0259nziml\u0259nir. T\u00fcrkm\u0259nistanda ekstremizml\u0259 ba\u011fl\u0131 ba\u015fqa bir qanun m\u00f6vcud deyil. H\u0259min qanunda terrorizmin d\u0259qiq t\u0259rifi verilir: terrorizm \u2013 hakimiyy\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k, \u00f6lk\u0259nin konstitusion qurulu\u015funu zor g\u00fcc\u00fc il\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259k, ictimai sabitliyi pozmaq, \u0259halini qorxutmaq, xaos yaratmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n siyasi v\u0259 taktiki h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rdir. Terrorizm haqq\u0131nda qanunda deyilir ki, terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 v\u0259 onun laz\u0131mi q\u00fcvv\u0259l\u0259rl\u0259, vasit\u0259 v\u0259 resurslarla t\u0259min olunmas\u0131na T\u00fcrkm\u0259nistan prezidenti v\u0259 Nazirl\u0259r Kabineti r\u0259hb\u0259rlik edir. O c\u00fcml\u0259d\u0259n, ictimai t\u0259\u015fkilatlar da terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259, habel\u0259 onun qar\u015f\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131nda v\u0259 f\u0259sadlar\u0131n\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131nda d\u00f6vl\u0259t strukturlar\u0131na yard\u0131m etm\u0259kd\u0259 borcludurlar. K\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259ri d\u0259 \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tl\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u00fcvafiq d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131na k\u00f6m\u0259k etm\u0259li v\u0259 terrordan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kmi\u015f insanlar\u0131n m\u0259n\u0259vi v\u0259 psixooji reabilitasiyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn imkanlar\u0131n\u0131 s\u0259f\u0259rb\u0259r etm\u0259lidirl\u0259r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistan terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 u\u011furla davam etdirir. 18 Fevral 1999-cu ild\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan M\u0259clisi Nyu-York \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 \u201cBomba terrorizmi il\u0259 m\u00fcbariz\u0259\u201d haqq\u0131nda beyn\u0259lxalq konvensiya bar\u0259d\u0259 \u2116365-1 sayl\u0131 s\u0259n\u0259di imzalam\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrkm\u0259nistan \u015f\u0259xsiyy\u0259t, c\u0259miyy\u0259t v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259minat\u0131 maraqlar\u0131ndan \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, b\u00fct\u00fcn n\u00f6v terror\u00e7ulara qar\u015f\u0131 \u0259m\u0259liyyat-axtar\u0131\u015f t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irir, habel\u0259 terror\u00e7uluq f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 aiddiyat\u0131 olan \u015f\u0259xsl\u0259r \u00f6lk\u0259 h\u00fcdudlar\u0131ndan k\u0259narda olsalar bel\u0259, onlara qar\u015f\u0131 axtar\u0131\u015f t\u0259dbirl\u0259ri sonad\u0259k davam etdirilir v\u0259 cinay\u0259tkarlar \u00f6z qanuni c\u0259zalar\u0131na \u00e7at\u0131rlar. T\u00fcrkm\u0259nistan \u00f6z qanunvericiliyi v\u0259 beyn\u0259lxalq normalara uy\u011fun olaraq, terror\u00e7uluq f\u0259aliyy\u0259tinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r v\u0259 z\u0259r\u0259rsizl\u0259\u015fdirir, terrorizm\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n maliyy\u0259 kanallar\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r, terror\u00e7uluq f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 bu v\u0259 ya dig\u0259r formada aidiyyat\u0131 olan \u015f\u0259xsl\u0259rin b\u00fct\u00fcn imkan v\u0259 resurslar\u0131n\u0131 neytralla\u015fd\u0131r\u0131r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n terror\u00e7ulu\u011fa maliyy\u0259 v\u0259 dig\u0259r yard\u0131mlar etm\u0259kd\u0259 \u015f\u00fcbh\u0259li bilin\u0259n ist\u0259nil\u0259n t\u0259\u015fkilatlar\u0131n imkanlar\u0131n\u0131 minimuma endirir, onlar\u0131n b\u00fct\u00fcn maddi v\u0259 inzibati resurslar\u0131n\u0131 s\u0131radan \u00e7\u0131xar\u0131r.<\/p>\n<p>Qanunda n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan \u0259n \u0259sas m\u00fcdd\u0259a is\u0259 K\u0130V il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r: terror aktlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan hadis\u0259l\u0259ri i\u015f\u0131qland\u0131ran v\u0259 hadis\u0259l\u0259ri analiz ed\u0259n jurnalistl\u0259r\u0259 \u00fcnvanlanm\u0131\u015f \u201cTerror aktlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 c\u0259miyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131\u201d m\u00fcdd\u0259as\u0131. Antiterror \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 zaman\u0131 ictimaiyy\u0259tin m\u0259lumatland\u0131r\u0131lmas\u0131 \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 idar\u0259 ed\u0259n q\u0259rargah r\u0259hb\u0259rinin g\u00f6st\u0259ri\u015fl\u0259ri \u0259sas\u0131nda h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistan Respublikas\u0131 beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 d\u0259 iri d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259, habel\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlarla u\u011furla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. \u018ffqan\u0131stanla h\u0259ms\u0259rh\u0259d olmas\u0131 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131 beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparan iri d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 saxlay\u0131r. T\u00fcrkm\u0259nistan AB\u015e-\u0131n \u018ffqan\u0131standak\u0131 f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 daim d\u0259st\u0259k verir. Bu d\u0259st\u0259yin n\u0259tic\u0259sidir ki, AB\u015e prezidenti Corc Bu\u015f \u00f6z hakimiyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan prezidentin\u0259 minn\u0259tdarl\u0131q m\u0259ktubu g\u00f6nd\u0259rmi\u015f v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n beyn\u0259lxalq anti-terror koalisiyas\u0131na yard\u0131m\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistan regionda t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fT il\u0259 d\u0259 s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. X\u00fcsus\u0259n d\u0259 narkotik qa\u00e7aqmal\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259, s\u0259rh\u0259dl\u0259rin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si, m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131q v\u0259 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda ciddi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00f6vcuddur. 2009-cu ilin iyun ay\u0131nda paytaxt A\u015fqabad \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 AT\u018fT \u00fczv\u00fc olan \u00f6lk\u0259l\u0259rin \u2013 Yunan\u0131stan, Avstriya, Bel\u00e7ika, Kanada, Fransa, Almaniya, Hollandiya, Norve\u00e7, \u0130spaniya, \u0130\u00e7ve\u00e7 v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rin s\u0259firl\u0259ri T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n M\u0259clisi (Parlament), X\u0130N, D\u00f6vl\u0259t S\u0259rh\u0259d Xidm\u0259ti v\u0259 Prezident yan\u0131nda demokratiya v\u0259 insan haqlar\u0131 milli institutunda g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r ke\u00e7irmi\u015f v\u0259 regiondak\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik probleml\u0259rini m\u00fczakir\u0259 etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>2008-ci ilin mart ay\u0131nda T\u00fcrkm\u0259nistan n\u00fcv\u0259 terrorizmi il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda konvensiyaya qo\u015fulmu\u015fdur. BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 13 aprel 2005-ci ild\u0259 q\u0259bul edil\u0259n bu qanunun \u015f\u0259rtl\u0259rini t\u0259sdiql\u0259y\u0259n T\u00fcrkm\u0259nistan prezidenti Qurbanqul\u0131 Berdumuh\u0259mm\u0259dov BMT ba\u015f katibi Pan Gi Muna g\u00f6nd\u0259rdiyi m\u0259ktubda ozon t\u0259b\u0259q\u0259sini da\u011f\u0131dan madd\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 Monreal protokolunu da q\u0259bul etdiyini bildirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin terrorizm\u0259 h\u0259ssas olmas\u0131n\u0131n bir s\u0259b\u0259bi d\u0259 bu regionun z\u0259ngin t\u0259bii ehtiyatlara malik olmas\u0131d\u0131r. AB\u015e-\u0131n Enerji \u0130nformasiyas\u0131 Adminstrasiyas\u0131n\u0131n m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, T\u00fcrkm\u0259nistan torpa\u011f\u0131nda 8 trilyon m\/3 qaz ehtiyat\u0131 vard\u0131r ki, bu da \u00fcmumd\u00fcnya qaz ehtiyat\u0131n\u0131n 4,3 faizini t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi doktrinas\u0131 \u00f6lk\u0259nin t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik maraqlar\u0131n\u0131 tam \u0259ks etdirir. T\u0259r\u0259fsiz siyas\u0259t y\u00fcr\u00fcd\u0259n T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi doktrinas\u0131 da s\u0131rf m\u00fcdafi\u0259 xarakteri da\u015f\u0131y\u0131r. Xarici siyas\u0259tind\u0259 s\u00fclhsev\u0259r siyas\u0259t y\u00fcr\u00fcd\u0259n \u00f6lk\u0259 daim h\u0259rbi konfliktl\u0259rd\u0259n k\u0259narda durur. Buna baxmayaraq, suveren olan T\u00fcrkm\u0259nistan \u00f6z milli maraqlar\u0131na zidd h\u0259r hans\u0131 h\u0259rbi t\u0259hl\u00fck\u0259ni cavabs\u0131z qoymaq fikrind\u0259 deyil. Odur ki, T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi doktrinas\u0131 \u00f6lk\u0259nin milli maraqlar\u0131na t\u0259hl\u00fck\u0259 kimi a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 xarici faktorlar\u0131 g\u00f6r\u00fcr:<\/p>\n<ul>\n<li>T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn pozulmas\u0131;<\/li>\n<li>T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmaq c\u0259hdl\u0259ri;<\/li>\n<li>T\u00fcrkm\u0259nistan s\u0259rh\u0259dl\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda lokal h\u0259rbi sava\u015flar v\u0259 silahl\u0131 toqqu\u015fmalar;<\/li>\n<li>K\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n t\u0259tbiq olunmas\u0131 ehtimal\u0131;<\/li>\n<li>K\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131, da\u015f\u0131nmas\u0131 v\u0259 h\u0259rbi istehsal texnologiyas\u0131n\u0131n \u0259ld\u0259 edilm\u0259si;<\/li>\n<li>beyn\u0259lxalq terrorizm, separatizm v\u0259 dini ekstremizm;<\/li>\n<li>T\u00fcrkm\u0259nistan s\u0259rh\u0259dl\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda g\u00fcc balans\u0131n\u0131 pozma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131;<\/li>\n<li>T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n d\u00f6vl\u0259t s\u0259rh\u0259dl\u0259ri yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda d\u00f6vl\u0259t \u0259h\u0259miyy\u0259tli obyektl\u0259r\u0259 silahl\u0131 basq\u0131n, s\u0259rh\u0259dd\u0259 t\u0259xribat xarakterli \u0259m\u0259ll\u0259r v\u0259 h\u0259rbi konfliktl\u0259r;<\/li>\n<li>T\u00fcrkm\u0259nistan \u0259razisin\u0259 soxulmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin \u0259razil\u0259rind\u0259 silahl\u0131 qrupla\u015fmalar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131, haz\u0131rlanmas\u0131 v\u0259 t\u0259min edilm\u0259si;<\/li>\n<\/ul>\n<p>\u00d6lk\u0259nin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 t\u0259hdid kimi q\u0259bul edil\u0259n daxili faktorlar is\u0259 bunlard\u0131r:<\/p>\n<ul>\n<li>T\u00fcrkm\u0259nistann \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc v\u0259 konstitusion qurulu\u015funu pozma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131;<\/li>\n<li>T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n daxili stabilliyini pozma\u011fa y\u00f6n\u0259lmi\u015f f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n ekstremist v\u0259 separat\u00e7\u0131 qrupla\u015fmalar\u0131n f\u0259aliyy\u0259ti;<\/li>\n<li>qeyri-qanuni silahl\u0131 birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131na c\u0259hd;<\/li>\n<li>h\u0259rbi obyektl\u0259r\u0259, arsenala, silah anbarlar\u0131na, x\u00fcsusi texnikalara v\u0259 \u0259mlaklara, h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131yan d\u00f6vl\u0259t obyektl\u0259rin\u0259 v\u0259 K\u0130V-l\u0259r\u0259 h\u00fccumlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131;<\/li>\n<li>terror aktlar\u0131n\u0131n v\u0259 qeyri-qanuni h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan \u0259razisind\u0259 silah, h\u0259rbi sursat v\u0259 partlay\u0131c\u0131 madd\u0259l\u0259rin yay\u0131lmas\u0131 v\u0259 d\u00f6vriyy\u0259si;<\/li>\n<li>T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259hdid ed\u0259n v\u0259 narkotikl\u0259rin, habel\u0259 qada\u011fan olnmu\u015f madd\u0259l\u0259rin qeyri-qanuni \u0259ld\u0259 edilm\u0259sini m\u0259qs\u0259d qoyan cinay\u0259tkar birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131.<\/li>\n<\/ul>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistan Respublikas\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u0259qs\u0259dil\u0259 qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259 ikit\u0259r\u0259fli v\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli m\u00fcqavil\u0259l\u0259r imzalay\u0131r. 25 Fevral 2009-cu ild\u0259 \u00d6zb\u0259kistana r\u0259smi s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 T\u00fcrkm\u0259nistan lideri Qurbanqul\u0131 Berd\u0131muh\u0259mm\u0259dov iqtisadiyyat v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 bir s\u0131ra m\u00fcqavil\u0259l\u0259r imzalam\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259f\u0259r \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 iki \u00f6lk\u0259nin x\u00fcsusi xidm\u0259t orqanlar\u0131 da qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r imzalam\u0131\u015flar. S\u0259rh\u0259dl\u0259rin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 birg\u0259 \u0259m\u0259liyyat axtar\u0131\u015f sisteminin yarad\u0131lmas\u0131na h\u0259sr olunan bu m\u00fcqavil\u0259 regionda t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 birba\u015fa t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>2010-cu ilin oktyabr ay\u0131nda BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n T\u00fcrkm\u0259nistan n\u00fcmay\u0259nd\u0259si BMT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u201cM\u0259rk\u0259zi Asiyada v\u0259 X\u0259z\u0259r h\u00f6vz\u0259sind\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik, s\u00fclh v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fczr\u0259 Forum\u201dun yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259klifini ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. T\u00fcrkm\u0259nistan bildirmi\u015fdir ki, iqtisadi, enerji v\u0259 istehsal t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi t\u0259min olunmadan, o c\u00fcml\u0259d\u0259n beyn\u0259lxalq terrorizm\u0259, narkobiznes\u0259, k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131na v\u0259 dig\u0259r qlobal t\u0259hdidl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 effektiv birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q apar\u0131lmadan b\u00f6lg\u0259d\u0259 siyasi v\u0259 h\u0259rbi t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 nail olmaq qeyri-m\u00fcmk\u00fcn olacaq.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik probleml\u0259ri. Beyn\u0259lxalq terrorizmin T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 vurdu\u011fu z\u0259rb\u0259l\u0259r v\u0259 bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259 imkanlar\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 verdiyi t\u00f6hf\u0259l\u0259r<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-1909","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pedaqoji-faliyyt"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1909","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1909"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1909\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1909"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1909"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1909"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}