{"id":1834,"date":"2000-10-29T17:45:51","date_gmt":"2000-10-29T13:45:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=1834"},"modified":"2011-01-03T23:54:53","modified_gmt":"2011-01-03T19:54:53","slug":"turk-dovl%c9%99tl%c9%99rinin-beyn%c9%99lxalq-t%c9%99skilatlarda-t%c9%99msil-olunmasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=1834","title":{"rendered":"T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlarda t\u0259msil olunmas\u0131"},"content":{"rendered":"<div>\n<p><strong><a href=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/un.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-full wp-image-1959\" title=\"un\" src=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/un.jpg\" alt=\"\" width=\"150\" height=\"100\" \/><\/a>D\u00fcnyan\u0131n n\u00fcfuzlu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131nda t\u0259msil olunan T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, onlar\u0131n h\u0259min t\u0259\u015fkilatlardak\u0131 m\u00f6vqeyi v\u0259 t\u0259sir imkanlar\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259t imkanlar\u0131<!--more--><br \/>\n<\/strong><\/p>\n<p><em>Sovet \u0130ttifaq\u0131 da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra m\u00fcst\u0259qillikl\u0259rini qazanm\u0131\u015f T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin regional inteqrasiya m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri aktual xarakter alm\u0131\u015fd\u0131r. M\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259 m\u00fcst\u0259qil T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri h\u0259m ayr\u0131-ayr\u0131l\u0131qda, h\u0259m d\u0259 birg\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259, y\u0259ni beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259ti da\u011f\u0131ld\u0131qdan sonra \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini qoruyub saxlaya bil\u0259n, uzun m\u00fcdd\u0259t d\u00fcnya x\u0259rit\u0259sind\u0259 yegan\u0259 T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259ti olaraq m\u00f6vcud olan T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin regional inteqrasiyan\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskar\u0131 kimi \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259si g\u00f6zl\u0259nil\u0259n bir add\u0131m idi. Yeni m\u00fcst\u0259qillik qazanm\u0131\u015f T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri d\u0259 ist\u0259r iqtisadi, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 siyasi bax\u0131mdan Q\u0259rb institutlar\u0131na u\u011furla inteqrasiya etmi\u015f T\u00fcrkiy\u0259nin t\u0259cr\u00fcb\u0259sind\u0259n yararlanmaqda maraql\u0131d\u0131rlar. Bu m\u0259nada T\u00dcRKSOY v\u0259 T\u00dcRKPA kimi t\u0259\u015fkilatlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri diqq\u0259t\u0259 layiqdir.<\/em><\/p>\n<p><strong>T\u00dcRKSOY<\/strong>-un\u00a0yarad\u0131lmas\u0131\u00a06 d\u00f6vl\u0259tin m\u0259d\u0259niyy\u0259t nazirl\u0259rinin\u00a01992-ci ild\u0259\u00a0\u0130stanbul v\u0259\u00a0Bak\u0131da birg\u0259 toplant\u0131lar\u0131nda q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. 1993-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 Almata \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n toplant\u0131da t\u0259\u015fkilat\u0131n strukturu v\u0259 funksiyalar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f v\u0259 t\u0259\u015fkilat t\u0259sis edilmi\u015fdir. Daha sonra dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin t\u0259rkibl\u0259rind\u0259 olan muxtar T\u00fcrk respublikalar\u0131 da t\u0259\u015fkilatda m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusu il\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. T\u0259\u015fkilat\u0131n ba\u015f katibliyi Ankarada yerl\u0259\u015fir, r\u0259smi dili is\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u0259sidir. \u00d6t\u0259n il (2009) Bak\u0131da ke\u00e7iril\u0259n toplant\u0131da T\u00dcRKSOY abreviaturas\u0131 Beyn\u0259lxalq T\u00fcrk M\u0259d\u0259niyy\u0259ti T\u0259\u015fkilat\u0131 kimi d\u0259yi\u015fdirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>T\u00dcRKPA<\/strong> &#8211;\u00a0T\u00fcrkdilli \u00d6lk\u0259l\u0259rin Parlament Assambleyasi 21 noyabr 2008-ci ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131n\u0131n \u0130stanbul \u015f\u0259h\u0259rinin &#8220;Dolmabax\u00e7a Saray\u0131&#8221;nda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131, Qazax\u0131stan Respublikas\u0131, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin parlament r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin imzalam\u0131\u015f oldu\u011fu sazi\u015fl\u0259 t\u0259sis olunmu\u015fdur. 29 sentyabr 2009-cu ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n paytaxt\u0131 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 T\u00fcrkdilli \u00d6lk\u0259l\u0259rin Parlament Assambleyas\u0131n\u0131n (T\u00dcRKPA) I plenar sessiyas\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Plenar sessiyada T\u00dcRKPA-n\u0131n reqlamenti, katibliyin \u0259sasnam\u0259si v\u0259 Bak\u0131 b\u0259yannam\u0259si, katibliyin daimi \u0259saslarla Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si bar\u0259d\u0259 q\u0259rar q\u0259bul edilmi\u015fdir. T\u00dcRKPA s\u0259drliyi rotasiya \u00fcsulu il\u0259 ingilis \u0259lifbas\u0131 \u00fczr\u0259 ild\u0259 bir d\u0259f\u0259 bir \u00f6lk\u0259d\u0259n dig\u0259rin\u0259 ke\u00e7m\u0259kd\u0259dir. T\u00dcRKPA katibliyi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n paytaxt\u0131 Bak\u0131 \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat stausuna malik olan bir qurumdur.<\/p>\n<p><strong>T\u00dcRKPA-n\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259ri:<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Parlamentl\u0259raras\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n keyfiyy\u0259tc\u0259 yeni m\u0259rh\u0259l\u0259si olan parlament diplomatiyas\u0131 vasit\u0259l\u0259rinin k\u00f6m\u0259yi il\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda siyasi dialoqun daha da inki\u015faf etdirilm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rm\u0259k;<\/p>\n<p>&#8211; Tarix, m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 dil ortaql\u0131\u011f\u0131na \u0259saslanaraq milli qanunvericilikl\u0259rin yax\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 parlamentl\u0259raras\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa dair dig\u0259r m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 f\u0259aliyy\u0259tin daha da intensivl\u0259\u015fdirilm\u0259si;<\/p>\n<p>&#8211; T\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259r v\u0259 dig\u0259r region \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 faydal\u0131 v\u0259 b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rm\u0259k;<\/p>\n<p>&#8211; T\u0259r\u0259fda\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rin qanunvericilikl\u0259rinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n m\u0259d\u0259ni irsin, tarix, inc\u0259s\u0259n\u0259t, \u0259d\u0259biyyat v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 t\u00fcrkdilli \u00f6lk\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn ortaq \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n d\u0259y\u0259rl\u0259rin qorunmas\u0131na v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f qanunvericilikl\u0259rinin uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r verm\u0259k;<\/p>\n<p>&#8211; T\u0259r\u0259fl\u0259r aras\u0131nda siyasi, sosial-iqtisadi, m\u0259d\u0259ni, humanitar, h\u00fcquqi v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf etdirilm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259rm\u0259k.<\/p>\n<p>T\u00fcrkdilli \u00d6lk\u0259l\u0259rin Parlament Assambleyas\u0131 m\u00fcst\u0259qillik, suverenlik, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc v\u0259 d\u00f6vl\u0259t s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin qorunmas\u0131, h\u00fcquq b\u0259rab\u0259rliyi, bir-birinin daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmamaq prinsipl\u0259rin\u0259 h\u00f6rm\u0259t b\u0259sl\u0259nilm\u0259si, zor i\u015fl\u0259tm\u0259kd\u0259n v\u0259 zor i\u015fl\u0259dil\u0259c\u0259yi il\u0259 h\u0259d\u0259l\u0259m\u0259kd\u0259n, iqtisadi v\u0259 h\u0259r hans\u0131 dig\u0259r t\u0259zyiq metodlar\u0131ndan imtina \u0259sas\u0131nda d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin siyasi v\u0259 iqtisadi t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si, t\u0259bii ehtiyyatlardan tam v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259 yolu il\u0259 xalqlar\u0131n rifah\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si, milli iqtisadiyyat\u0131n dinamik inki\u015faf etdirilm\u0259si, parlament diplomatiyas\u0131 sah\u0259sind\u0259 yeni u\u011furlara imza at\u0131lmas\u0131, region v\u0259 dig\u0259r beyn\u0259lxalq al\u0259min \u00fczv\u00fc olan \u00f6lk\u0259l\u0259rin parlamentl\u0259ri v\u0259 dig\u0259r beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar il\u0259 yeni \u0259laq\u0259l\u0259rin qurulmas\u0131 v\u0259 m\u00f6vcud \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf etdirilm\u0259sini \u0259sas m\u0259qs\u0259d olaraq se\u00e7mi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>T\u00dcRK\u0130Y\u018f<\/strong><\/p>\n<p>M\u00fcst\u0259qil T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 \u00f6z \u00e7\u0259kisi v\u0259 n\u00fcfuzuna g\u00f6r\u0259 se\u00e7il\u0259n T\u00fcrkiy\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259tinin beyn\u0259lxalq arenada tutdu\u011fu m\u00f6vqe d\u0259 xeyli b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Dig\u0259r T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n daha \u00e7ox beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlara \u00fczv olan T\u00fcrkiy\u0259 bununla eyni zamanda qlobal prosesl\u0259rd\u0259ki m\u00f6vqeyini ortaya qoymu\u015f olur.<\/p>\n<p>Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (BMT) Ba\u015f M\u0259clisinin 1963-ci il tarixli 1991 (XVIII), 1971-ci il tarixli 2847 (XXVI) v\u0259 1978-ci il tarixli 33\/138 sayl\u0131 q\u0259rarlar\u0131nda g\u00f6st\u0259ril\u0259n m\u0259qs\u0259dl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r i\u00e7ind\u0259 co\u011frafi qruplar t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259rd\u0259 1) Afrika \u00f6lk\u0259l\u0259ri, 2) Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri, 3) \u015e\u0259rqi Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259ri, 4) Lat\u0131n Amerika v\u0259 Karib \u00d6lk\u0259l\u0259ri v\u0259 5) Q\u0259rbi Avropa v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259r-WEOG olmaqla, c\u0259mi be\u015f co\u011frafi qrup m\u00f6vcuddur. T\u00fcrkiy\u0259 h\u0259m WEOG, h\u0259m d\u0259 Asiya Qrupunun f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 i\u015ftirak etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, se\u00e7kil\u0259r zaman\u0131 s\u0259sverm\u0259d\u0259 yaln\u0131z WEOG \u00fczv\u00fc olaraq t\u0259msil olunur.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 Ba\u015f M\u0259clisind\u0259 17 Oktyabr 2008-ci il tarixind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n se\u00e7kil\u0259rd\u0259 2009-2010-cu ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u00fczv\u00fc oldu\u011fu ill\u0259rd\u0259 f\u0259al \u00e7ox t\u0259r\u0259flilik il\u0259 beyn\u0259lxalq s\u00fclh v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259, terrorizm, narkotik qa\u00e7aqmal\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131qla m\u00fcbariz\u0259y\u0259, inki\u015fafa dair m\u00f6vzulara beyn\u0259lxalq c\u0259miyy\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n daha geni\u015f yer verilm\u0259sin\u0259, beyn\u0259lxalq h\u00fcquq \u0259sas\u0131nda formala\u015facaq bir beyn\u0259lxalq nizama nail olunmas\u0131na v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r aras\u0131 dialoqa \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u00f6hf\u0259sini verm\u0259yi qar\u015f\u0131s\u0131na m\u0259qs\u0259d qoymu\u015fdur.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 2009-ci ilin \u0259vv\u0259lind\u0259n indiy\u0259 kimi icra etdiyi BMT-nin T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n \u00fczvl\u00fcy\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 iyun ay\u0131nda \u015euran\u0131n d\u00f6vr\u00fc s\u0259drliyini y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f, BMT T\u015e \u00fczvl\u0259rinin \u0259lifba s\u0131ras\u0131na uy\u011fun olaraq, 01 \u0130yun 2009-cu il tarixind\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131ndan t\u0259hvil ald\u0131\u011f\u0131 bu v\u0259zif\u0259ni 01 \u0130yul 2009-cu il tarixind\u0259n etibar\u0259n Uqandaya t\u0259hvil vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 Avropa \u015euras\u0131n\u0131n qurucu \u00fczvl\u0259rind\u0259n olub, h\u0259m qurum il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259, h\u0259m d\u0259 qurumun Avropa co\u011frafiyas\u0131nda laz\u0131mi yeri tutmas\u0131nda \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynamaqdad\u0131r. A\u015e insan h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 qanunun aliliyi ba\u015fda olmaqla, m\u00fcdafi\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n ba\u015fqa, h\u0259r sah\u0259d\u0259 Avropan\u0131n \u0259n geni\u015f co\u011frafiyas\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 edir. H\u00f6kum\u0259tl\u0259ri, parlamentl\u0259ri, yerli r\u0259hb\u0259rlikl\u0259ri c\u0259miyy\u0259tin m\u0259d\u0259niyy\u0259t, t\u0259hsil, g\u0259nclik kimi sektorlar\u0131n\u0131 i\u00e7in\u0259 alacaq \u015f\u0259kild\u0259 geni\u015f bir demokratiya forumu t\u0259\u015fkil edir. T\u00fcrkiy\u0259 Avropa \u015euras\u0131n\u0131 h\u0259r sah\u0259d\u0259 oldu\u011fu kimi insan h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 qanunun aliliyi m\u00f6vzular\u0131nda da \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir dialoq platformas\u0131 olaraq g\u00f6rm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCAN<\/strong><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 v\u0259 BMT aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q Sovet \u0130ttifaq\u0131n\u0131n da\u011f\u0131lmas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259sind\u0259n d\u0259rhal sonra b\u0259rq\u0259rar olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 1992-ci ilin 2 mart tarixind\u0259 BMT-nin \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f v\u0259 1992-ci il may ay\u0131n\u0131n 6-da Az\u0259rbaycan\u0131n BMT n\u0259zdind\u0259 Daimi N\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. BMT il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n birinci g\u00fcn\u00fcnd\u0259n ba\u015flayaraq, Az\u0259rbaycan BMT platformas\u0131ndan beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin diqq\u0259tini Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 c\u0259lb etm\u0259y\u0259 v\u0259 BMT-nin potensial imkanlar\u0131ndan istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 s\u00fclh sazi\u015finin \u0259ld\u0259 olunmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1993-c\u00fc il \u0259rzind\u0259 BMT-nin T\u015e Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair 822, 853, 874, 884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259r q\u0259bul etmi\u015fdir. H\u0259r bir q\u0259tnam\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f v\u0259 dig\u0259r \u0259razil\u0259rinin Erm\u0259nistan\u0131n silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir. Bu q\u0259tnam\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yenid\u0259n t\u0259sdiq ed\u0259r\u0259k, d\u0259rhal at\u0259\u015fk\u0259s elan olunmas\u0131, h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyatlara son qoyulmas\u0131 v\u0259 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rin Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259l\u0259bl\u0259rini ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, m\u0259lum q\u0259tnam\u0259l\u0259rin m\u00fcdd\u0259alar\u0131 indiy\u0259 kimi yerin\u0259 yetirilm\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda humanitar v\u0259ziyy\u0259tin ciddi \u015f\u0259kild\u0259 pisl\u0259\u015fm\u0259si v\u0259 qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin say\u0131n\u0131n 1 milyondan ke\u00e7diyind\u0259n d\u0259rin narahatl\u0131q hissi ke\u00e7ir\u0259r\u0259k, BMT-nin Ba\u015f Assambleyas\u0131 1993-c\u00fc ild\u0259 ke\u00e7irdiyi 85-ci plenar iclas\u0131nda \u201cAz\u0259rbaycanda olan qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 beyn\u0259lxalq yard\u0131m\u0131n g\u00f6st\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d Q\u0259tnam\u0259 (A\/RES\/48\/114) q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1992-1996-c\u0131 ill\u0259r \u0259rzind\u0259 BMT-nin T\u015e-n\u0131n S\u0259dri v\u0259 BMT Ba\u015f Katibi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc, suverenliyini t\u0259sdiql\u0259y\u0259n v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259ll olunmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f AT\u018fT-in Minsk Qrupunun s\u0259yl\u0259rini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n m\u00fcnaqi\u015f\u0259 \u00fczr\u0259 bir s\u0131ra b\u0259yanatlarla \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin bir \u00e7ox x\u00fcsusi qurum v\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 f\u0259al v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. Onlar\u0131n s\u0131ras\u0131nda BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 (BMT\u0130P), BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131, BMT-nin U\u015faq Fondu, BMT-nin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131, S\u0259naye \u0130nki\u015faf T\u0259\u015fkilat\u0131, \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131, BMT-nin Qad\u0131nlar Fondu, Atom Enerjisi \u00fczr\u0259 Beyn\u0259lxalq Agentlik, N\u00fcv\u0259 S\u0131naqlar\u0131n\u0131n H\u0259rt\u0259r\u0259fli Qada\u011fan olunmas\u0131 haqq\u0131nda M\u00fcqavil\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 v\u0259 s. Qeyd etm\u0259k olar.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan v\u0259 BMT-nin U\u015faq Fondu (UN\u0130CEF) aras\u0131nda olan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn v\u0259 qa\u00e7q\u0131n u\u015faq v\u0259 yeniyetm\u0259l\u0259r aras\u0131nda v\u0259ziyy\u0259tin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 b\u0259rq\u0259rar olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan UN\u0130CEF-in \u0130cra Hey\u0259tinin 1995-1997, 1998-2000-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin x\u00fcsusi qurum v\u0259 orqanlar\u0131 il\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. Az\u0259rbaycan Qad\u0131nlar\u0131n statusu haqq\u0131nda Komissiyan\u0131n \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur (2000-2002). Az\u0259rbaycan h\u0259m\u00e7inin Komissiyan\u0131n \u201cH\u0259rbi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 girov g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f qad\u0131n v\u0259 u\u015faqlar\u0131n azad edilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d illik q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259sinin \u0259sas sponsorudur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin x\u00fcsusi qurumlar\u0131 qismind\u0259 BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 (BMT\u0130P) v\u0259 BMT-nin S\u0259naye \u0130nki\u015faf T\u0259\u015fkilat\u0131 (S\u0130N) il\u0259 x\u00fcsusi \u0259laq\u0259l\u0259r\u0259 malikdir. M\u00fcxt\u0259lif layih\u0259 v\u0259 proqramlar ya\u015fay\u0131\u015f standartlar\u0131n\u0131n y\u00fcks\u0259ldilm\u0259sin\u0259, iqtisadiyyat\u0131n struktur t\u0259nziml\u0259nm\u0259sinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p>X\u00fcsusil\u0259 d\u0259, BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n B\u0259rpa v\u0259 Yenid\u0259nqurma Agentliyinin (ARRA) v\u0259 \u0259razil\u0259rin Minalardan T\u0259mizl\u0259nm\u0259si \u00fczr\u0259 Milli Agentliyin (ANAMA) imkanlar\u0131n\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si v\u0259 onlar\u0131n maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si yolu il\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259d\u0259n sonrak\u0131 b\u0259rpa prosesin\u0259 b\u00f6y\u00fck yard\u0131m g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. BMT-nin \u0130nki\u015faf Proqram\u0131 ARRA-n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kl\u0259 D\u00fcnya Bank\u0131, BMT\u0130P, BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n i\u015fi \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131 (UNHCR), Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n (A\u0130) M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyin\u0259 Texniki Yard\u0131m\u0131 (TAC\u0130S) proqram\u0131 v\u0259 s. h\u0259yata ke\u00e7irir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u00f6z siyasi v\u0259 iqtisadi sistemini yenil\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259, \u00f6lk\u0259nin m\u00fcasir norma v\u0259 standartlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 inki\u015faf etm\u0259sini \u0259sas \u00fcst\u00fcnl\u00fck hesab edir. Bu prosesin m\u00fch\u00fcm t\u0259rkib hiss\u0259si kimi demokratik infrastrukturun g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, geni\u015f \u015f\u0259ffafl\u0131q, q\u0259rar q\u0259bulu v\u0259 siyasi m\u00fczakir\u0259l\u0259r prosesind\u0259 ictimaiyy\u0259tin inki\u015faf\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini qeyd etm\u0259k olar. Yeni i\u015f yerl\u0259rinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 v\u0259 iqtisadiyyat\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn BMT\u0130P h\u0259mi siyasi v\u0259 dig\u0259r m\u00fcvafiq t\u0259dbirl\u0259rin x\u00fcsusi sektorda effektiv inki\u015faf\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fcm\u0259sini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan H\u00f6kum\u0259tin\u0259 yard\u0131m edir. Struktur islahatlar\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn BMT\u0130P Az\u0259rbaycanda x\u00fcsusi sektorda proqram\u0131n icras\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar D\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir.<\/p>\n<p>Erm\u0259ni aqressiyas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycanda 1 milyon qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259r m\u00f6vcuddur. 1993-c\u00fc ild\u0259n b\u0259ri Az\u0259rbaycan d\u00f6vl\u0259ti BMT-nin Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n i\u015fi \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131 (UNHCR) il\u0259 birg\u0259 qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti davam etdirirl\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259hsil, elm v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin vacibliyini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, Az\u0259rbaycan BMT-nin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131 (YUNESKO) il\u0259 geni\u015f \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir v\u0259 bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 1994-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan Prezidentinin S\u0259r\u0259ncam\u0131na \u0259sas\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n YUNESKO n\u0259zdind\u0259 Milli Komissiyas\u0131 t\u0259sis edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif nazirlik v\u0259 qurumlar\u0131 BMT sistemind\u0259 olan m\u00fcvafiq qurumlarla s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirl\u0259r (m\u0259s: Az\u0259rbaycan S\u0259hiyy\u0259 Nazirliyi v\u0259 \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259ti narahat ed\u0259n m\u00fcxt\u0259lif m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r il\u0259 \u0259laq\u0259dar BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n q\u0259bul etdiyi q\u0259tnam\u0259l\u0259rin kosponsorudur. Milli n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti \u00f6z t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 b\u0259zi q\u0259tnam\u0259l\u0259ri ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcr. Bel\u0259likl\u0259, BMT-nin \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 Komissiyas\u0131n\u0131n (CHR) 58-60-c\u0131 sessiyalar\u0131nda Az\u0259rbaycan n\u00fcmay\u0259nd\u0259 hey\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f \u201c\u0130tkin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r\u201d adl\u0131 q\u0259tnam\u0259 layih\u0259si t\u0259klif edilmi\u015fdir. CHR t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f bu Q\u0259tnam\u0259nin m\u00fcdd\u0259alar\u0131 beyn\u0259lxalq humanitar h\u00fcquq normalar\u0131 \u0259sas\u0131nda q\u0259bul edilm\u0259kl\u0259, beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259tin diqq\u0259tini bu m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ltm\u0259k m\u0259qs\u0259dini g\u00fcdm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan BMT-nin m\u00fcvafiq orqan v\u0259 qurumlar\u0131na \u00f6z namiz\u0259dl\u0259rini ir\u0259li s\u00fcrm\u0259kl\u0259, bu orqanlara se\u00e7kil\u0259rd\u0259 aktiv i\u015ftirak edir. \u018fvv\u0259l qeyd edildiyi kimi, Az\u0259rbaycan UN\u0130CEF-in \u0130cra Hey\u0259tinin 1995-1997, 1998-2000-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259, Qad\u0131nlar\u0131n v\u0259ziyy\u0259ti haqq\u0131nda Komissiyan\u0131n 2000-2002-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 v\u0259 BMT-nin Davaml\u0131 \u0130nki\u015faf \u00fczr\u0259 Komissiyas\u0131n\u0131n 2002-2004-c\u00fc ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u00fczv\u00fc olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan 2003-2005-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn BMT-nin \u0130qtisadi v\u0259 Sosial \u015euras\u0131n\u0131n (ECOSOC) \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Son \u00fc\u00e7 ild\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n BMT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259r\u0259 verdiyi t\u00f6hf\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131nda, onun qlobal s\u0259viyy\u0259d\u0259 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 apar\u0131lan m\u00fcbariz\u0259d\u0259 f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 i\u015ftirak\u0131 x\u00fcsusil\u0259 qeyd edilm\u0259lidir. Bu bax\u0131mdan respublikam\u0131z BMT T\u015e-n\u0131n Terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 Komit\u0259si il\u0259 yax\u0131ndan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q ed\u0259r\u0259k, h\u0259min Komit\u0259y\u0259 Az\u0259rbaycanda terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259n t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda m\u00fcvafiq hesabatlar t\u0259qdim etmi\u015fdir (S\/2001\/1325, S\/2002\/1022, S\/2003\/1085).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fcn v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 qorunmas\u0131nda, davaml\u0131 inki\u015faf v\u0259 demokratikl\u0259\u015fdirm\u0259 prosesind\u0259 BMT-nin vacib rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul edir. Az\u0259rbaycan BMT-nin 21-ci \u0259srd\u0259 olacaq t\u0259hdid v\u0259 probleml\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 apara bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn BMT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 islahatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 ideyas\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 (AR) il\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131 (A\u0130) aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin h\u00fcquqi \u0259sas\u0131n\u0131 T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q Sazi\u015fi (T\u018fS) qoymu\u015fdur. Bu s\u0259n\u0259d 22 aprel 1996-c\u0131 ild\u0259 L\u00fcksemburq \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 imzalanm\u0131\u015f v\u0259 onu imzalam\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n ratifikasiya edildikd\u0259n sonra 1 iyul 1999-cu il tarixind\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015fdir.<\/p>\n<p>T\u018fS \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq mexanizml\u0259r t\u0259min etm\u0259kl\u0259, AR il\u0259 A\u0130 aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 yeni t\u0259kan vermi\u015fdir. Bu Sazi\u015f siyasi dialoq, insan h\u00fcquqlar\u0131, ticar\u0259t, investisiya, iqtisadi, qanunverici, m\u0259d\u0259ni v\u0259 dig\u0259r \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q sah\u0259l\u0259rind\u0259 geni\u015fmiqyasl\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Onun \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n biri Az\u0259rbaycan qanunvericiliyinin A\u0130 qanunvericiliyin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>T\u018fS-\u0259 \u0259sas\u0259n, AR il\u0259 A\u0130 aras\u0131nda ikit\u0259r\u0259fli m\u00fct\u0259madi dialoqun apar\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131, \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q Komit\u0259si, Parlamentl\u0259raras\u0131 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q Komit\u0259si, Ticar\u0259t, iqtisadiyyat v\u0259 \u0259laq\u0259dar h\u00fcquqi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u00fczr\u0259 Alt-komit\u0259 v\u0259 Enerji, n\u0259qliyyat v\u0259 \u0259traf m\u00fchit m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 Alt-komit\u0259 kimi strukturlar yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir, \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q Komit\u0259si is\u0259 \u015euraya t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r verm\u0259kl\u0259 yard\u0131m edir. Ticar\u0259t, iqtisadi v\u0259 \u0259laq\u0259dar h\u00fcquqi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r, h\u0259m\u00e7inin Enerji, n\u0259qliyyat v\u0259 \u0259traf m\u00fchit m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 Alt-komit\u0259l\u0259r \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q Komit\u0259sinin n\u0259zdind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131 Avropa Qon\u015fuluq Siyas\u0259tin\u0259 (AQS) daxil etm\u0259k haqq\u0131nda A\u0130 \u015euras\u0131n\u0131n 14 iyun 2004-c\u00fc il tarixli q\u0259rar\u0131 ikit\u0259r\u0259fli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda ir\u0259liy\u0259 do\u011fru m\u00fch\u00fcm add\u0131m olmu\u015fdur. A\u0130 il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 daha y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li siyasi v\u0259 iqtisadi inteqrasiya v\u0259d ed\u0259n AQS ona daxil olan \u00f6lk\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf\u0131 bax\u0131m\u0131ndan yeni bir m\u0259rh\u0259l\u0259 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u2013 Avropa \u0130ttifaq\u0131 F\u0259aliyy\u0259t Plan\u0131 14 noyabr 2006-c\u0131 ilin tarixind\u0259 Br\u00fcsseld\u0259 AR-A\u0130 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131n\u0131n iclas\u0131 zaman\u0131 q\u0259bul edilmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, daha \u0259vv\u0259l T\u018fS il\u0259 t\u0259nziml\u0259n\u0259n AR\u2013A\u0130 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin g\u0259l\u0259c\u0259k inki\u015faf\u0131n\u0131n istiqam\u0259tl\u0259ri AQS \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 AR-A\u0130 F\u0259aliyy\u0259t Plan\u0131 il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>AR il\u0259 A\u0130 aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259rind\u0259n birini enerji dialoqu t\u0259\u015fkil edir. Bu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 7 noyabr 2006-c\u0131 il tarixind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin Br\u00fcssel\u0259 s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 imzalanm\u0131\u015f \u201cAvropa \u0130ttifaq\u0131 il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 aras\u0131nda enerji sah\u0259sind\u0259 strateji t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda Anla\u015fma Memorandumu\u201d AR v\u0259 A\u0130 aras\u0131nda enerji dialoqunun geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 yeni imkanlar yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bu Memorandumun \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259ri A\u0130-nin enerji t\u0259chizat\u0131n\u0131n diversifikasiyas\u0131 v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan\u0131n enerji infrastrukturunun inki\u015faf\u0131 v\u0259 m\u00fcasirl\u0259\u015fdirilm\u0259si, enerjid\u0259n s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259, enerjiy\u0259 q\u0259na\u0259t v\u0259 b\u0259rpa olunan enerji m\u0259nb\u0259l\u0259rinin istifad\u0259sidir.<\/p>\n<p>1991-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 m\u00fcst\u0259qillik qazand\u0131qdan sonra A\u0130 Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131na yard\u0131m g\u00f6st\u0259r\u0259n \u0259sas donorlardan biri olmu\u015fdur. Bu m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 A\u0130 il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r \u201cMDB \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 texniki yard\u0131m\u201d (TACIS), \u201cAvropa-Qafqaz-Asiya N\u0259qliyyat D\u0259hlizi\u201d (TRACECA), \u201cAvropaya neft v\u0259 qaz\u0131n n\u0259ql edilm\u0259si \u00fczr\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 proqram\u201d (INOGATE), \u201chumanitar yard\u0131m\u201d (ECHO) v\u0259 dig\u0259r proqramlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 inki\u015faf etdirilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u00abYeni \u0130p\u0259k Yolu\u00bb adland\u0131r\u0131lan TRACECA proqram\u0131 M\u0259rk\u0259zi Asiya, Qafqaz v\u0259 Avropa aras\u0131nda n\u0259qliyyat \u0259laq\u0259l\u0259rini inki\u015faf etdir\u0259n bir proqramd\u0131r. TRACECA (Avropa-Qafqaz-Asiya n\u0259qliyyat d\u0259hlizi) Br\u00fcsseld\u0259 3 may 1993-c\u00fc il tarixind\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f 8 t\u0259sis\u00e7i d\u00f6vl\u0259tin (5 M\u0259rk\u0259zi Asiya v\u0259 3 C\u0259nubi Qafqaz \u00f6lk\u0259l\u0259ri) ticar\u0259t v\u0259 n\u0259qliyyat nazirl\u0259rinin Konfrans\u0131nda t\u0259sis olunmu\u015fdur. Proqram\u0131n m\u0259qs\u0259di qeyd edil\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin siyasi v\u0259 iqtisadi m\u00fcst\u0259qilliyini d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kl\u0259 onlar\u0131n alternativ n\u0259qliyyat yollar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 Avropa v\u0259 d\u00fcnya bazarlar\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f qabiliyy\u0259tini y\u00fcks\u0259ltm\u0259k v\u0259 Avropadan Qara D\u0259niz v\u0259 Qafqaz vasit\u0259sil\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyaya v\u0259 \u0259ks istiqam\u0259td\u0259 \u0259n tez v\u0259 \u0259n ucuz n\u0259qliyyat d\u0259hlizinin yarad\u0131lmas\u0131ndan ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p>8 sentyabr 1998-ci ild\u0259 Bak\u0131da Az\u0259rbaycan v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan Prezidentl\u0259rinin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc v\u0259 A\u0130-nin TRACECA proqram\u0131n\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 \u201cTarixi \u0130p\u0259k Yolunun b\u0259rpas\u0131\u201d adl\u0131 Beyn\u0259lxalq Konfrans ke\u00e7irilmi\u015fdir. 32 \u00f6lk\u0259 v\u0259 12 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri bu konfransda i\u015ftirak etmi\u015fl\u0259r. Konfransda \u0259ld\u0259 edilmi\u015f \u0259n m\u00fch\u00fcm nailiyy\u0259t Az\u0259rbaycan, Erm\u0259nistan, G\u00fcrc\u00fcstan, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Tacikistan, \u00d6zb\u0259kistan, T\u00fcrkiy\u0259, Ukrayna, Moldova, Rum\u0131niya v\u0259 Bolqar\u0131stan\u0131n imzalad\u0131\u011f\u0131 \u201cAvropa-Qafqaz-Asiya D\u0259hlizinin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn beyn\u0259lxalq n\u0259qliyyat \u00fczr\u0259 \u018fsas \u00c7oxt\u0259r\u0259fli Sazi\u015f\u201d (\u018fsas Sazi\u015f) v\u0259 onun Texniki \u018flav\u0259l\u0259ri olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>INOGATE (Avropaya d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 neft v\u0259 qaz\u0131n ixrac\u0131) A\u0130-nin yeni m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 maliyy\u0259 d\u0259st\u0259yi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u0259sas regional t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259rd\u0259n biridir. 1999-cu ilin iyul ay\u0131nda 15 d\u00f6vl\u0259tin (Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 da daxil olmaqla) i\u015ftirak\u0131 il\u0259 imzalanan d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 neft v\u0259 qaz ixrac\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 Sazi\u015fi INOGATE-in h\u00fcquqi b\u00fcn\u00f6vr\u0259sini t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p>INOGATE \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n texniki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa \u0259lav\u0259 olaraq, A\u0130 z\u0259ngin t\u0259bii ehtiyatlara v\u0259 strateji co\u011frafi \u0259raziy\u0259 malik olan \u015e\u0259rqi Avropa, Qafqaz v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin enerji t\u0259minat\u0131n\u0131 v\u0259 tranzit potensial\u0131n\u0131 s\u0259m\u0259r\u0259li istifad\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259lmi\u015f f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 AQS-a daxil olan \u00f6lk\u0259l\u0259r daxil olmaqla b\u00fct\u00fcn maraql\u0131 t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131n d\u0259st\u0259yi il\u0259 enerji \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 prosesini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kd\u0259dir. Bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u201cBak\u0131 Prosesi\u201d t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. \u201cBak\u0131 Prosesi\u201d (v\u0259 ya Bak\u0131 T\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc) 13 noyabr 2004-c\u00fc ild\u0259 Bak\u0131da Enerji Nazirlikl\u0259rinin Konfrans\u0131nda A\u0130, Qara D\u0259niz v\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259niz h\u00f6vz\u0259si \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda enerji sah\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131yan siyasi dialoq \u015f\u0259klind\u0259 ba\u015flad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan AT\u018fM-in (1 yanvar 1995-ci ild\u0259n AT\u018fT) \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 1992-ci ilin 30 yanvar\u0131nda q\u0259bul olunmu\u015fdur. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, AT\u018fM Az\u0259rbaycan\u0131n daxil oldu\u011fu ilk Avropa t\u0259\u015fkilat\u0131 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1992-ci ilin fevral ay\u0131ndan ba\u015flayaraq Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si AT\u018fM-in prinsipl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq \u00fczv olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin daha \u00e7ox diqq\u0259t obyektin\u0259 \u00e7evrildi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 fevral ay\u0131n\u0131n ortalar\u0131nda AT\u018fM-in ilk x\u00fcsusi missiyas\u0131 Az\u0259rbaycanda oldu.<\/p>\n<p>Fevral\u0131n 27-28-d\u0259 AT\u018fM-in Y\u00fcks\u0259k V\u0259zif\u0259li \u015e\u0259xsl\u0259r Komit\u0259sinin (YV\u015eK) iclas\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 olaraq Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259r apar\u0131ld\u0131. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131na m\u0259nsub olunmas\u0131n\u0131 t\u0259sdiq ed\u0259n s\u0259n\u0259dd\u0259, s\u0259rh\u0259dl\u0259rin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259m\u0259si \u015f\u0259rti il\u0259, m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259llin\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f \u00f6z \u0259ksini tapd\u0131.<\/p>\n<p>1992-ci ilin mart ay\u0131n\u0131n 24-d\u0259 AT\u018fM-in Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirl\u0259ri \u015euras\u0131n\u0131n (X\u0130N\u015e) birinci \u0259lav\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fda v\u0259ziyy\u0259t m\u00fczakir\u0259 olundu. G\u00f6r\u00fc\u015fd\u0259 AT\u018fM-in Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sin\u0259 dair Minsk konfrans\u0131n\u0131n \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda q\u0259rar q\u0259bul edildi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan ilk d\u0259f\u0259 olaraq 1992-ci ilin iyulun 8-10-da Helsinkid\u0259 ke\u00e7iril\u0259n AT\u018fM-in Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131nda i\u015ftirak etmi\u015f, onun s\u0259n\u0259dl\u0259rini imzalam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>20 dekabr 1993-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan AT\u018fM-in Paris Xartiyas\u0131na qo\u015fulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>5-6 dekabr 1994-c\u00fc ild\u0259 AT\u018fM-in Budape\u015ft Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131 ke\u00e7irilmi\u015fdir. Budape\u015ft sammitinin n\u0259tic\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n AT\u018fM 1 yanvar 1995-ci ild\u0259n yeni Avropan\u0131n sivilizasiyal\u0131 birg\u0259ya\u015fay\u0131\u015f qaydalar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n, s\u00fclh\u00fcn, demokratiyan\u0131n v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259n, \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 faydal\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q prinsipl\u0259rini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n, \u00f6z\u00fcn\u00fcidar\u0259 mexanizml\u0259ri olan \u00fcmumavropa t\u0259\u015fkilat\u0131na &#8211; AT\u018fT-\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Budape\u015ft Sammitind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq AT\u018fT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Avropa t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rind\u0259 i\u015ftirak ed\u0259 bil\u0259c\u0259k s\u00fclhm\u0259raml\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259li \u0259razil\u0259r\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si q\u0259rara al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r AT\u018fT r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda olan ilk s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u00e7oxmill\u0259tli h\u0259rbi hiss\u0259nin Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f b\u00f6lg\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilm\u0259si haqq\u0131nda raz\u0131l\u0131q eld\u0259 etmi\u015fl\u0259r. Bundan ba\u015fqa Budape\u015ftd\u0259 Minsk prosesi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259ms\u0259drlik institutu t\u0259sis olunmu\u015fdur. Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sin\u0259 dair Budape\u015ft sammitinin i\u015finin konkret yekunu olaraq \u201cDa\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar AT\u018fT-in f\u0259aliyy\u0259tinin intensivl\u0259\u015fdirilm\u0259si\u201d adl\u0131 q\u0259tnam\u0259nin q\u0259bulu t\u0259\u015fkil etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Budape\u015ft Sammitinin n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n 20 dekabr 1994-c\u00fc ild\u0259 Vyanada Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259si \u00fczr\u0259 AT\u018fT-in \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259yin etdiyi h\u0259rbi n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rd\u0259n ibar\u0259t olan Y\u00fcks\u0259k S\u0259viyy\u0259li Planla\u015fd\u0131rma Qrupu (YSPQ) t\u0259sis olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Minsk prosesinin h\u0259ms\u0259drlik institutu t\u0259sis olunark\u0259n, ona \u0259vv\u0259l Finlandiya il\u0259 Rusiya, sonra is\u0259 1995-97-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 \u0130sve\u00e7 il\u0259 Rusiya ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>28 avqust 1995-ci ild\u0259 AT\u018fT-in F\u0259aliyy\u0259td\u0259 olan S\u0259drinin AT\u018fT-in Minsk Konfrans\u0131n\u0131n m\u00fczakir\u0259sind\u0259 olan m\u00fcnaqi\u015f\u0259 \u00fczr\u0259 \u015e\u0259xsi N\u00fcmay\u0259nd\u0259si v\u0259zif\u0259si t\u0259sis olunmu\u015fdur. 1 yanvar 1997-ci ild\u0259n bu v\u0259zif\u0259ni S\u0259fir Anjey Kaspr\u015f\u0131k (Pol\u015fa) icra edir.<\/p>\n<p>1996-c\u0131 il 2-3 dekabr tarixl\u0259rind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n AT\u018fT-in Lissabon sammitind\u0259 54 i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n Avropada XXI \u0259srd\u0259 \u00fcmumi v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik modeli adl\u0131 B\u0259yannam\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir. B\u0259yannam\u0259d\u0259 \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 y\u00f6n\u0259l\u0259n t\u0259hdidl\u0259r qeyd edilmi\u015f v\u0259 bu t\u0259hdidl\u0259ri aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n vacibliyi x\u00fcsusi vur\u011fulanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Lissabon Zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259llin\u0259 dair AT\u018fT-in i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n (Erm\u0259nistandan ba\u015fqa) a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 prinsipl\u0259r\u0259 raz\u0131l\u0131q verilmi\u015fdir:<\/p>\n<p>1. Erm\u0259nistan Respublikas\u0131n\u0131n v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc;<\/p>\n<p>2. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011fa Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 \u0259n y\u00fcks\u0259k \u00f6z\u00fcn\u00fcidar\u0259etm\u0259 statusun verilm\u0259si;<\/p>\n<p>3. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259halisinin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259minat\u0131.<\/p>\n<p>1 yanvar 1997-ci ild\u0259n AT\u018fT-in Minsk Prosesin\u0259 H\u0259ms\u0259drl\u0259r qismind\u0259 AB\u015e, Rusiya v\u0259 Fransa ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q edirl\u0259r.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda Minsk qrupunun H\u0259ms\u0259drl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:<\/p>\n<p>* Stiv Man (AB\u015e)<\/p>\n<p>* Anri Jakolen (Fransa)<\/p>\n<p>* Yuriy Merzlyakov (Rusiya)<\/p>\n<p>Haz\u0131rda Minsk Qrupu a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259rkib\u0259 malikdir (AT\u018fT-in r\u0259smi sayt\u0131nda olan m\u0259lumata \u0259sas\u0259n):<\/p>\n<p>1. AB\u015e<\/p>\n<p>2. Almaniya<\/p>\n<p>3. Az\u0259rbaycan<\/p>\n<p>4. Belarus<\/p>\n<p>5. Erm\u0259nistan<\/p>\n<p>6. \u0130sve\u00e7<\/p>\n<p>7. \u0130taliya<\/p>\n<p>8. Niderland Krall\u0131\u011f\u0131<\/p>\n<p>9. Portuqaliya<\/p>\n<p>10. Rusiya<\/p>\n<p>11. T\u00fcrkiy\u0259<\/p>\n<p>12. Finlandiya<\/p>\n<p>13. Fransa<\/p>\n<p>1997-1998-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin h\u0259llin\u0259 dair Minsk Qrupunun H\u0259ms\u0259drl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u00fc\u00e7 t\u0259klif t\u0259rtib edilmi\u015fdir. \u0130lk iki t\u0259klif Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259find\u0259n, son t\u0259klif is\u0259 Az\u0259rbaycan t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilm\u0259mi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>18-19 noyabr 1999-cu ild\u0259 \u0130stanbulda ke\u00e7iril\u0259n AT\u018fT-in \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rinin D\u00f6vl\u0259t v\u0259 H\u00f6kum\u0259t Ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti Zirv\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnd\u0259 i\u015ftirak ed\u0259n Az\u0259rbaycan \u0130stanbul B\u0259yannam\u0259sin\u0259 v\u0259 Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi Xartiyas\u0131na qo\u015fulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanla AT\u018fT-in Demokratik T\u0259sisatlar v\u0259 \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 B\u00fcrosu (DT\u0130HB) aras\u0131nda s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri \u0259ld\u0259 olunmu\u015fdur. 1998-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq DT\u0130HB Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n H\u00f6kum\u0259ti il\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q aparm\u0131\u015f v\u0259 apar\u0131lan birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q n\u0259tic\u0259sind\u0259 demokratikl\u0259\u015fdirm\u0259, qanun aliliyi, qanunvericiliyin, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 se\u00e7ki qanunvericiliyinin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si, miqrasiya, gender b\u0259rab\u0259rliyi v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 bir \u00e7ox layih\u0259l\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irir. DT\u0130HB Az\u0259rbaycanda ke\u00e7irilmi\u015f prezident, parlament v\u0259 b\u0259l\u0259diyy\u0259 se\u00e7kil\u0259rind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edir.<\/p>\n<p>AT\u018fT-in M\u0259tbuat Azadl\u0131\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 N\u00fcmay\u0259nd\u0259si il\u0259 d\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n x\u00fcsusi \u00f6n\u0259m verilir. 2001-ci ilin dekabr\u0131nda AT\u018fT-in M\u0259tbuat Azadl\u0131\u011f\u0131 \u00fczr\u0259 N\u00fcmay\u0259nd\u0259sinin Ofisi v\u0259 AR-in X\u0130N-in birg\u0259 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc \u0259sas\u0131nda Az\u0259rbaycan\u0131n g\u0259nc jurnalistl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn ke\u00e7irilmi\u015f \u201cAz\u0259rbaycanda M\u0259tbuat Azadl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 M\u0259suliyy\u0259tinin \u0130nki\u015faf\u0131\u201d m\u00f6vzusunda seminar\u0131n Ofisl\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n d\u0259rinl\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 Jurnalistikada davran\u0131\u015f m\u0259c\u0259ll\u0259si, h\u0259m\u00e7inin dig\u0259r m\u00fcvafiq m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin m\u00fczakir\u0259si bax\u0131m\u0131ndan vacib \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>AT\u018fT-in tam-h\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc oldu\u011fundan Az\u0259rbaycan AT\u018fT-in Milli Azl\u0131qlar \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131n\u0131n Ofisi il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin Milli Azl\u0131qlar \u00fczr\u0259 Ali Komissar\u0131n\u0131n mandat\u0131na (mandata uy\u011fun olaraq, Komissar\u0131n Ofisi ad\u0259t\u0259n milli z\u0259mind\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 oca\u011f\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 ehtimal olunan b\u00f6lg\u0259l\u0259rl\u0259 geni\u015f f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir), eyni zamanda \u00f6lk\u0259mizin milli azl\u0131qlar\u0131n h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si sah\u0259sind\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyi nailiyy\u0259tl\u0259r\u0259 v\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi t\u0259dbirl\u0259r\u0259 baxmayaraq, Ali Komissar\u0131n\u0131n Ofisi il\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q h\u0259l\u0259 arzu olunan s\u0259viyy\u0259d\u0259 deyil v\u0259 m\u00fcnt\u0259z\u0259m qaydada h\u0259yata ke\u00e7irilmir.<\/p>\n<p>300-d\u0259n \u00e7ox deputatdan ibar\u0259t olan AT\u018fT-in Parlament Assambleyas\u0131 (PA) il\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Milli M\u0259clisi aras\u0131nda s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259ri qurulmu\u015fdur. AT\u018fT-in PA-da t\u0259msil olunan Az\u0259rbaycandan olan deputatlar h\u0259r il PA-n\u0131n iclaslar\u0131nda i\u015ftirak edirl\u0259r.<\/p>\n<p>AT\u018fT-in Bak\u0131da Ofisinin yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda 16 noyabr 1999-cu ild\u0259 AT\u018fT-in Daimi \u015euras\u0131n\u0131n 318 sayl\u0131 q\u0259rar\u0131 q\u0259bul olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>AT\u018fT-in Daimi \u015euras\u0131n\u0131n 318 sayl\u0131 q\u0259rar\u0131n\u0131n q\u0259bulundan sonra 1999-cu ilin noyabr\u0131n 25-d\u0259 imzalanm\u0131\u015f Qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 Anla\u015fma Memorandumu AT\u018fT v\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa yeni t\u0259kan vermi\u015fdir.<\/p>\n<p>18 iyul 2000-ci ild\u0259 AT\u018fT-in Bak\u0131dak\u0131 Ofisinin r\u0259smi a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 ba\u015f tutmu\u015fdur.<\/p>\n<p>AT\u018fT-l\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda s\u0259m\u0259r\u0259li \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00f6lk\u0259miz \u00fc\u00e7\u00fcn vacib \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb etdiyind\u0259n, x\u00fcsusi olaraq bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 Az\u0259rbaycanda AT\u018fT-in Dostlar\u0131 Qrupu yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>24 yanvar 1992-ci il &#8211; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Parlamenti \u201cx\u00fcsusi d\u0259v\u0259t edilmi\u015f qonaq\u201d statusu almaq \u00fc\u00e7\u00fcn Avropa \u015euras\u0131na m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>10 noyabr 1994-c\u00fc il &#8211; Avropa \u015euras\u0131 Parlament Assambleyas\u0131 Az\u0259rbaycan-Erm\u0259nistan c\u0259bh\u0259sind\u0259 at\u0259\u015fk\u0259sin \u0259ld\u0259 edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259mnunluq hissl\u0259rinin ifad\u0259 olundu\u011fu 1047 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259 q\u0259bul etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>3 fevral 1995-ci il &#8211; A\u015ePA B\u00fcrosu 1994-c\u00fc ild\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f v\u0259 \u00fc\u00e7 C\u0259nubi Qafqaz d\u00f6vl\u0259tinin Avropa \u015euras\u0131na \u00fczv q\u0259bul edilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcraci\u0259t h\u00fcququnu n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan 1247 sayl\u0131 t\u00f6vsiy\u0259y\u0259 uy\u011fun olaraq Az\u0259rbaycan\u0131n \u201cx\u00fcsusi d\u0259v\u0259t edilmi\u015f qonaq\u201d statusu almaq bar\u0259d\u0259 m\u00fcraci\u0259tinin n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irilm\u0259si t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>17- 18 mart 1996-c\u0131 il &#8211; Avropa \u015euras\u0131n\u0131n Demokratiya u\u011frunda Venesiya Komissiyas\u0131n\u0131n iclas\u0131nda Az\u0259rbaycan bu komissiyaya \u00fczv q\u0259bul edilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan MDB d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda NATO-nun S\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q (SNT) proqram\u0131na qo\u015fulan ilk t\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259ndir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidenti Heyd\u0259r \u018fliyev 4 may 1994-c\u00fc ild\u0259 NATO-nun m\u0259nzil q\u0259rargah\u0131na s\u0259f\u0259ri zaman\u0131 SNT-y\u0259 qo\u015fulmaq haqq\u0131nda SNT \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259 S\u0259n\u0259dini imzalam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>NATO il\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q sah\u0259l\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycan SNT T\u0259qdimat s\u0259n\u0259dini haz\u0131rlayaraq 1996-c\u0131 ilin aprelind\u0259 Alyansa t\u0259qdim etmi\u015fdir. \u0130kit\u0259r\u0259fli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa h\u0259rbi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q, h\u0259rbi modernizasiya, silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 demokratik n\u0259zar\u0259t, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 siyasi m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r, s\u00fclhm\u0259raml\u0131 \u0259m\u0259liyyatlar, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sektorunun islahat\u0131, m\u00fclki-f\u00f6vq\u0259lad\u0259 planla\u015fd\u0131rma, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 \u0259laq\u0259dar elmi, iqtisadi v\u0259 \u0259traf m\u00fchit \u00fczr\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q kimi sah\u0259l\u0259r daxil olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1996-c\u0131 ild\u0259n etibar\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259qdimat s\u0259n\u0259di v\u0259 NATO-nun T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u0130\u015f\u00e7i Proqram\u0131 \u0259sas\u0131nda \u00f6lk\u0259nin m\u00fclki v\u0259 h\u0259rbi n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin qat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259t v\u0259 t\u0259dbirl\u0259rin daxil oldu\u011fu illik F\u0259rdi T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q Proqram\u0131 (FTP) t\u0259rtib olunmu\u015fdur. H\u0259r il FTP-\u0131n \u0259hat\u0259 dair\u0259sini geni\u015fl\u0259ndir\u0259n Az\u0259rbaycan 2008-ci ild\u0259 200-d\u0259n art\u0131q NATO\/SNT t\u0259dbirl\u0259rind\u0259 i\u015ftirak etmi\u015f, 2009-cu ild\u0259 bu i\u015ftirak\u0131 bir q\u0259d\u0259r d\u0259 art\u0131rmaq niyy\u0259tind\u0259dir.<\/p>\n<p>2006-c\u0131 ild\u0259 SNT \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131lan v\u0259sait 300 000 AB\u015e dollar\u0131ndan 850 000 AB\u015e dollar\u0131na q\u0259d\u0259r art\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 2007-c ild\u0259 bu r\u0259q\u0259m 1.8 milyon AB\u015e dollar\u0131na q\u0259d\u0259r art\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 2008 v\u0259 2009-cu ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn ayr\u0131lan m\u0259bl\u0259\u011f eyni olmu\u015fdur-t\u0259xmin\u0259n 2 milyon AB\u015e dollar\u0131.<\/p>\n<p>1997-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan MDB d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda ilkin d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n olaraq, Planla\u015fd\u0131rma v\u0259 Analiz Prosesin\u0259 (PAP) qo\u015fulmu\u015fdur. PAP il\u0259 \u0259laq\u0259dar olan t\u0259dbirl\u0259r \u0259m\u0259liyyatlar \u00fc\u00e7\u00fcn NATO-nun m\u00fcdafi\u0259 planla\u015fd\u0131rma sistemin\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n daha da yax\u0131nla\u015fmas\u0131 m\u0259qs\u0259dini da\u015f\u0131y\u0131r. O vaxtdan etibar\u0259n iki illik sikl \u0259sas\u0131nda Az\u0259rbaycan Silahl\u0131 Q\u00fcvv\u0259l\u0259ri \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 artan sayda T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q M\u0259qs\u0259dl\u0259ri (TM) adland\u0131r\u0131lan m\u0259qs\u0259dl\u0259r g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. TM NATO-nun h\u0259rbi-siyasi, h\u0259rbi, t\u0259lim v\u0259 texniki standartlar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutmaqla, NATO q\u00fcvv\u0259l\u0259ri il\u0259 h\u0259rbi operativ uyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u0259ld\u0259 edilm\u0259sin\u0259 istiqam\u0259tl\u0259nmi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>Demokratiya v\u0259 \u0130qtisadi \u0130nki\u015faf namin\u0259 T\u0259\u015fkilat-GUAM Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstan, Moldova Respublikas\u0131 v\u0259 Ukrayna t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sis edilmi\u015f beyn\u0259lxalq regional t\u0259\u015fkilatd\u0131r. \u0130lk \u00f6nc\u0259 GUAM Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131, G\u00fcrc\u00fcstan, Moldova Respublikas\u0131 v\u0259 Ukrayna Prezidentl\u0259rinin 10 oktyabr 2007-ci ild\u0259 Strasburqda Birg\u0259 Komm\u00fcnike imzalamaqla bu d\u00f6rd d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin birliyi kimi f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. K\u00f6mm\u00fcniked\u0259 Prezidentl\u0259r suverenlik, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc, s\u0259rh\u0259dl\u0259rin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131, demokratiya, h\u00fcququn aliliyi v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131na h\u00f6rm\u0259t prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda Avropada sabitliyin v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 d\u00f6rdt\u0259r\u0259fli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf el\u0259tdirilm\u0259sinin vacibliyinin vur\u011fulam\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>7 iyun 2001-ci ild\u0259 Yalta t\u0259\u015fkil olunmu\u015f GUAM-\u0131n ilk Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131 onun beyn\u0259lxalq struktur kimi formala\u015fmas\u0131 v\u0259 institusionalla\u015fmas\u0131nda b\u00f6y\u00fck rol oynam\u0131\u015fd\u0131r. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lari t\u0259r\u0259find\u0259n imzalanm\u0131\u015f GUAM-\u0131n Yalta Xartiyas\u0131 i\u015ftirak\u00e7\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n m\u0259qs\u0259dl\u0259rini, prinsipl\u0259rini v\u0259 istiqam\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>22 may 2005-ci il tarixind\u0259 GUAM-\u0131n Ki\u015fineuda ke\u00e7irilmi\u015f Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131 \u00fczv-d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin demokratik c\u0259miyy\u0259t, Avropaya inteqrasiya, iqtisadi inki\u015faf, regionda sabitlik v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 dair vahid bax\u0131\u015flar\u0131n\u0131 n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdir. D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 GUAM \u0259sas\u0131nda beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 z\u0259rur\u0259tin\u0259 dair birg\u0259 m\u00f6vqed\u0259n \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fl\u0259r v\u0259 bununla \u0259laq\u0259dar GUAM Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirl\u0259ri \u015euras\u0131na m\u00fcvafiq q\u0259rar vermi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n bu q\u0259rar\u0131 22-23 may 2006-c\u0131 il tarixind\u0259 GUAM-\u0131n Kiyev Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131 zaman\u0131 h\u0259yata ke\u00e7mi\u015fdir. Bel\u0259 ki, 1997-ci ild\u0259n m\u00f6vcud olmu\u015f birlik \u0259sas\u0131nda Demokratiya v\u0259 \u0130qtisadi inki\u015faf namin\u0259 T\u0259\u015fkilat \u2013 GUAM t\u0259sis olunmu\u015fdur. Kiyev Zirv\u0259 Toplant\u0131s\u0131nda Prezidentl\u0259r GUAM-\u0131n Nizamnam\u0259sini q\u0259bul etmi\u015fl\u0259r. GUAM-\u0131n Nizamnam\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259 demokratik d\u0259y\u0259rl\u0259rin b\u0259rq\u0259rar olunmas\u0131, davaml\u0131 inki\u015faf\u0131n t\u0259minat\u0131, beyn\u0259lxalq v\u0259 regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, Avropaya inteqrasiya, \u00fczv-d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin iqtisadi, humanitar v\u0259 sosial sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131n ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259dl\u0259rini t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p><strong>\u00d6ZB\u018fK\u0130STAN<\/strong><\/p>\n<p>01 sentaybr 1991-ci il tarixind\u0259 \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini \u0259ld\u0259 ed\u0259n \u00d6zb\u0259kistan m\u0259hz bu m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259n ba\u015flayaraq xarici siyas\u0259t strategiyas\u0131nda m\u00fch\u00fcn bir istiqam\u0259ti t\u0259\u015fkil ed\u0259n beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlarla f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri qurma\u011fa ba\u015flad\u0131. Haz\u0131rda \u00d6zb\u0259kistan 100-d\u0259n art\u0131q beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan \u00a0universal xarakterli t\u0259\u015fkilat olan\u00a0BMT-y\u0259\u00a002 mart 1992-ci il tarixind\u0259 \u00fczv se\u00e7ilmi\u015fdir. S\u00f6z\u00fcged\u0259n t\u0259\u015fkilatla \u00f6lk\u0259nin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin \u0259sas\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 istiqam\u0259tl\u0259r t\u0259\u015fkil edir:<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 m\u00fcasir qlobal t\u0259hdidl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259;<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lmamas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q;<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u018ffqan\u0131stan\u0131n haz\u0131rk\u0131 d\u00f6n\u0259md\u0259 \u00fczl\u0259\u015fdiyi probleml\u0259rin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q;<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 qlobal ekoloji probleml\u0259rin h\u0259ll olunmas\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Aral h\u00f6vz\u0259sind\u0259 m\u00fcmk\u00fcn ekoloji f\u0259lak\u0259tl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn profilaktik i\u015f;<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 sosial v\u0259 iqtisadi, el\u0259c\u0259 d\u0259 insan h\u00fcq\u00fcq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 daha da geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si.<\/p>\n<p>\u00d6lk\u0259 BMT-nin terrorla m\u00fccadil\u0259sind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak etm\u0259kl\u0259 13 konvensiyaya qo\u015fulub v\u0259 eyni zamanda d\u00fcnya ictimaiyy\u0259tinin bu sah\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin daha da \u00a0m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn bir s\u0131ra t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259r ir\u0259li s\u00fcr\u00fcb. Bundan \u0259lav\u0259, regionda narkotikl\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259sini dayand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn BMT v\u0259 onun ixtisasla\u015fm\u0131\u015f qurumlar\u0131 il\u0259 birg\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q da apar\u0131l\u0131r. Bu q\u0259bild\u0259n \u00f6lk\u0259nin \u0259n t\u0259qdir\u0259layiq f\u0259aliyy\u0259ti M\u0259rk\u0259zi Asiya regionunda narkotikl\u0259rin v\u0259 psixotrop madd\u0259l\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259si il\u0259 birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparmaq m\u0259qs\u0259di il\u0259 \u0130nformasiya Koordinasiya M\u0259rk\u0259zinin yarad\u0131lmas\u0131 olmu\u015fur.<\/p>\n<p>\u018ffqan\u0131stanla ba\u011fl\u0131 is\u0259 iki t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn m\u00fc\u0259llifidir: \u00d6lk\u0259y\u0259 silah \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn embarqonun t\u0259tbiq edilm\u0259si v\u0259 \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u201c6+3\u201d format\u0131nda dostlar v\u0259 qon\u015fular qrupunun yarad\u0131mas\u0131 olmu\u015fdur. Burada \u201c6\u201d r\u0259q\u0259mi qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, \u201c3\u201d r\u0259q\u0259mi is\u0259 dostlar\u0131 (Rusiya, AB\u015e v\u0259 NATO) \u0259ks etdirir.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan d\u00fcnyada \u201cn\u00fcv\u0259 b\u00f6hranlar\u0131\u201dn\u0131n bir daha ba\u015f verm\u0259m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn MAQATE il\u0259 d\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir ki, bu da \u00f6lk\u0259y\u0259 n\u00fcv\u0259 sah\u0259sind\u0259 bir s\u0131ra s\u00fclhm\u0259raml\u0131 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lav\u0259 dividentl\u0259r verir.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan 26 fevral 1992-ci ild\u0259 AT\u018fT-in\u00a0\u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdir. T\u0259\u015fkilat v\u0259 \u00f6lk\u0259 aras\u0131ndak\u0131 2006-c\u0131 ild\u0259 AT\u018fT layih\u0259l\u0259rinin koordinasiya m\u0259rk\u0259zinin yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda memarandum imzalanm\u0131\u015fd\u0131r ki, s\u00f6z\u00fcged\u0259n s\u0259n\u0259d \u00f6lk\u0259d\u0259 buna q\u0259d\u0259r m\u00f6vcud olmu\u015f AT\u018fT-in Da\u015fk\u0259nd ofisini transformasiya etm\u0259kl\u0259 onun f\u0259aliyy\u0259t dair\u0259sini v\u0259 imkanlar\u0131n\u0131 daha da geni\u015fl\u0259ndirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>1992-ci ilin sentyabr ay\u0131ndan etibar\u0259n \u00d6zb\u0259kistan D\u00fcnya Bank\u0131n\u0131n\u00a0tam h\u00fcquqlu \u00fczv\u00fc se\u00e7ilmi\u015fdir ki, bu da \u00f6lk\u0259y\u0259 Bretten-Vuds sistemin\u0259 daxil olan b\u00fct\u00fcn maliyy\u0259 qurumlar\u0131na \u00fczv olma\u011fa imkan verir. Hal-haz\u0131rda \u00f6lk\u0259 \u0259halisinin h\u0259yat s\u0259viyy\u0259sinin yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u00dcm\u00fcmd\u00fcnya Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131n\u0131n x\u0259tti il\u0259 2008-2011-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn maliyy\u0259 strategiyas\u0131 q\u00fcvv\u0259d\u0259dir.<\/p>\n<p>1995-ci ild\u0259n \u00f6lk\u0259 Asiya \u0130nki\u015faf\u00a0 Bank\u0131n\u0131n\u00a0\u00fczv\u00fcn\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir ki, haz\u0131rk\u0131 d\u00f6vrd\u0259 \u00f6lk\u0259 15 \u0259n b\u00f6y\u00fck regional s\u0259hmdarlar s\u0131ras\u0131na daxildir, maliyy\u0259 d\u00f6vriyy\u0259sinin h\u0259cmi is\u0259 1 milyard dollardan art\u0131qd\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdiyi ilk d\u00f6vrl\u0259rd\u0259n ba\u015flayaraq Avropa il\u0259 f\u0259al m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fcn xarici siyas\u0259t prioritetl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda b\u0259yan etmi\u015fdir. Avropaya daxil olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r h\u0259m ikit\u0259r\u0259fli \u015f\u0259kild\u0259, h\u0259m d\u0259 t\u0259\u015fkilatlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Bu m\u0259nada Avrpopa \u015euras\u0131\u00a0il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r \u00f6n plana \u00e7\u0131x\u0131r. M\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259sinin \u0259sas\u0131n\u0131 01 iyul 1999-cu il tarixind\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015f Dostluq v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda Raz\u0131la\u015fma t\u0259\u015fkil edir. \u00d6lk\u0259 inki\u015faf x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin Avropa standartlar\u0131 s\u0259viyy\u0259sin\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 m\u00fct\u0259madi olaraq dialoq rejimind\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r saxlay\u0131r.<\/p>\n<p>NATO\u00a0il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin \u0259sas\u0131 is\u0259 13 iyul 1994-c\u00fc ild\u0259 imzalanm\u0131\u015f \u201cS\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q\u201d proqram\u0131 v\u0259 1996-c\u0131 ild\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f f\u0259rdi proqram t\u0259\u015fkil edir. S\u00f6z\u00fcged\u0259n layih\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259sas diqq\u0259t h\u0259rbi kadrlar\u0131n bilik v\u0259 bacar\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259, m\u00fcdafi\u0259 siyas\u0259tinin i\u015fl\u0259nilm\u0259sin\u0259, terrorla m\u00fcbariz\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>\u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda deklarasiya quruma \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n 15 iyun 2001-ci il tarixind\u0259 imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259\u015fkilat Asiya regionunda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 \u0259min-amanl\u0131\u011f\u0131n saxlan\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm instituta \u00e7evrilmi\u015fdir. \u00d6zb\u0259kistan \u015e\u018fT-in Xartiyas\u0131 il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f b\u00fct\u00fcn t\u0259dbirl\u0259rd\u0259 i\u015ftirak edir. T\u0259\u015fkilatda i\u015ftirak\u0131n \u0259sas cizgil\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fc terror, separatizm v\u0259 ekstremizm sah\u0259sind\u0259 birg\u0259 v\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda, iqtisadi anlamda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin \u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259y\u0259 qald\u0131r\u0131lmas\u0131nda, m\u0259d\u0259ni-k\u00fctl\u0259vi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259sind\u0259 g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>MDB\u00a0il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r t\u0259\u015fkilat\u0131n nizamnam\u0259si il\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 aktiv xarakter da\u015f\u0131y\u0131r. T\u0259\u015fkilat\u0131n yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ilk g\u00fcnl\u0259rd\u0259n ba\u015flayaraq \u00d6zb\u0259kistan iqtisadi inteqrasiyan\u0131n d\u0259rinl\u0259\u015fdirilm\u0259sinin, \u00f6lk\u0259l\u0259r aras\u0131nda t\u0259s\u0259rr\u00fcfat m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin siyasil\u0259\u015fdirilm\u0259sinin \u0259leyhin\u0259 \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. \u00d6lk\u0259 t\u0259\u015fkilat \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 d\u0259 bir s\u0131ra layih\u0259l\u0259rin t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskar\u0131 qismind\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f edir. Siyasi sah\u0259d\u0259 anla\u015fmalar\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sinin v\u0259 onlar\u0131n t\u0259cr\u00fcb\u0259d\u0259 t\u0259tbiqinin f\u0259al t\u0259r\u0259fdarlar\u0131ndand\u0131r.<\/p>\n<p>04 yanvar 1993-c\u00fc ild\u0259 Da\u015fk\u0259ndd\u0259 Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Tacikistan, T\u00fcrkm\u0259nistan v\u0259 \u00d6zb\u0259kistan\u0131n d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u0131\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Aral g\u00f6l\u00fcn\u00fcn m\u00fcdafi\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn beyn\u0259lxalq fond yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Fondun yarad\u0131lmas\u0131nda \u0259sas m\u0259qs\u0259d ekoloji v\u0259 elmi-t\u0259tqiqat sah\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259rin apar\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn maliyy\u0259nin ayr\u0131lmas\u0131 v\u0259 m\u00fcmk\u00fcn f\u0259lak\u0259tl\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131ndan ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p><strong>QAZAXISTAN<\/strong><\/p>\n<p>Qazax\u0131stan \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini elan etdiyi ilk anlardan ba\u015flayaraq BMT-nin f\u0259aliyy\u0259t prosesind\u0259 aktiv rola can atan \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n olmu\u015f, eyni zamanda BMT il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00f6z xarici siyas\u0259t prioritetl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda \u00f6n plana \u00e7\u0259kmi\u015fdir. Bununla, Qazax\u0131stan beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 \u00f6z strateji planlar\u0131n\u0131 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 qlobal s\u00fclh\u0259 t\u00f6hf\u0259 verm\u0259kl\u0259 d\u00fcnyan\u0131n apar\u0131c\u0131 q\u00fcdr\u0259tli d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n biri olma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan universal xarakterli t\u0259\u015fkilat olan BMT-y\u0259 02 mart 1992-ci il tarixind\u0259 \u00fczv se\u00e7ilmi\u015fdir. S\u00f6z\u00fcged\u0259n t\u0259\u015fkilatla \u00f6lk\u0259nin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin \u0259sas\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 istiqam\u0259tl\u0259r t\u0259\u015fkil edir:<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 dig\u0259r regional t\u0259\u015fkilatlarla birg\u0259 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259;<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 narkotikl\u0259rin v\u0259 psixotrop madd\u0259l\u0259rin qanunsuz d\u00f6vriyy\u0259siyl\u0259 ba\u011fl\u0131 birg\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q;<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0dini ekstremizmin minumum s\u0259viyy\u0259y\u0259 endirilm\u0259si;<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Q\u0130\u00c7S\/H\u0130V il\u0259 m\u00fcbariz\u0259;<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0qeyri-leqal miqrasiya il\u0259 m\u00fcbariz\u0259.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan il\u0259 BMT aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin y\u00fcks\u0259k g\u00f6st\u0259ricil\u0259rind\u0259n biri BMT ba\u015f katibinin Qazax\u0131stana 2002-ci ild\u0259 2 g\u00fcnl\u00fck s\u0259f\u0259ri g\u00f6st\u0259ril\u0259 bil\u0259r. Bu s\u0259f\u0259r \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n yeni perspektivl\u0259rini ortaya qoymu\u015fdur.<\/p>\n<p>Asiya qit\u0259sind\u0259ki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n yeni v\u0259 keyfiyy\u0259tli mexanizmini yaratma\u011fa y\u00f6n\u0259l\u0259n Asiyada \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 G\u00fcv\u0259n Art\u0131r\u0131c\u0131 T\u0259dbirl\u0259r Konfrans\u0131 (C\u0130CA) n\u00fcv\u0259 silah\u0131na sahib olmaqdan bird\u0259f\u0259lik imtina, m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r v\u0259 sivilizasiyalar aras\u0131 dialoqun geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si &#8211; BMT nizamnam\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq d\u00f6vl\u0259tin apard\u0131\u011f\u0131 siyas\u0259tin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. D\u00f6vl\u0259t s\u00fclhm\u0259raml\u0131 alyans\u0131n daxilind\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n qaynar n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259 dig\u0259r m\u00fctt\u0259fiql\u0259riyl\u0259 f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259kd\u0259dir. H\u0259tta Qazax\u0131stan s\u00fclhm\u0259raml\u0131 batalyonu (Kazbat) t\u0259\u015fkil edilmi\u015f, daha sonra briqada s\u0259viyy\u0259sin\u0259 q\u0259d\u0259r inki\u015faf etdirilmi\u015fdir (Kazbriq).<\/p>\n<p>BMT il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin yeni m\u0259rh\u0259l\u0259sini t\u0259\u015fkilat il\u0259 d\u00f6vl\u0259t aras\u0131nda, \u0259sas\u0259n Beyn\u0259lxalq \u0130nki\u015faf Fondunun birba\u015fa x\u0259tti il\u0259 2010-2015-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f proqram t\u0259\u015fkil edir. S\u00f6z\u00fcged\u0259n proqram\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 \u0259sas m\u0259qs\u0259d yoxsullu\u011fun v\u0259 i\u015fsizliyin s\u0259viyy\u0259sinin azald\u0131lmas\u0131, ana v\u0259 u\u015faq \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn minimuma endirilm\u0259si v\u0259 davaml\u0131 inki\u015faf\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259n ibar\u0259tdir. Bug\u00fcn Qazax\u0131stan BMT-nin b\u00fct\u00fcn ixtisasla\u015fm\u0131\u015f qurumlar\u0131n\u0131n\u00a0\u00fczv\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p>1992-ci ilin yanvar\u0131nda Qazax\u0131stan AT\u018fT-\u0259 \u00fczv olmu\u015f v\u0259 1999-cu ild\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n Qazax\u0131standa n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Qazax\u0131stan\u0131n s\u00f6z\u00fcged\u0259n t\u0259\u015fkilata \u00fczv olmas\u0131 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc Avropa d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin\u0259 m\u0259xsusdur ki, bunun da \u0259sasl\u0131 s\u0259b\u0259bl\u0259ri vard\u0131r. \u018fn ba\u015fl\u0131cas\u0131 ondan ibar\u0259tdir ki, SSR\u0130-nin s\u00fcqutundan sonra MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri qabar\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 ortaya \u00e7\u0131xma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015f\u0131d\u0131r v\u0259 Qazax\u0131stan\u0131n da bu prosesd\u0259ki rolu dan\u0131lmazd\u0131r. Haz\u0131rk\u0131 d\u00f6n\u0259md\u0259 Qazax\u0131stan\u0131n AT\u018fT-d\u0259ki rolu kifay\u0259t d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Bunun bariz n\u00fcmun\u0259si is\u0259 Qazax\u0131stan\u0131n xarici i\u015fl\u0259r nazirinin hal-haz\u0131rda AT\u018fT-\u0259 s\u0259drlik etm\u0259sidir.<\/p>\n<p>\u0130slam d\u00fcnyas\u0131 il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r d\u0259 Qazax\u0131stan\u0131n prioritetl\u0259ri s\u0131ras\u0131ndad\u0131r. D\u00f6vl\u0259t \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131na\u00a01995-ci ild\u0259 \u00fczv olmu\u015fdur. T\u0259\u015fkilat \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u0259n f\u0259al \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u0130slam \u0130nki\u015faf Bank\u0131 il\u0259 apar\u0131l\u0131r. Bel\u0259 ki, bank Qazax\u0131standa bir s\u0131ra infrastruktur layih\u0259l\u0259rinin dir\u00e7\u0259ldilm\u0259sind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edir. Bundan \u0259lav\u0259, t\u0259\u015fkilat \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t abid\u0259l\u0259rinin b\u0259rpa edilm\u0259si, elm v\u0259 t\u0259hsil sah\u0259sind\u0259 m\u00fcbadil\u0259l\u0259r d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir. \u00d6lk\u0259 \u0130KT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 dinl\u0259raras\u0131 dialoqun daha da inki\u015faf etdirilm\u0259sinin t\u0259\u015f\u0259b\u00fcskar\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan\u0131n Avropa \u0130ttifaq\u0131\u00a0il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri 02 fevral 1993-c\u00fc ild\u0259 qurulmu\u015fdur. T\u0259\u015fkilat il\u0259 bu \u00f6lk\u0259 aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r \u0259sas\u0259n ticar\u0259t v\u0259 iqtisadi sferalar\u0131 \u0259hat\u0259 edir. Art\u0131q d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ildir ki, A\u0130 Qazax\u0131stan\u0131n bir n\u00f6mr\u0259li ticari t\u0259r\u0259fda\u015f\u0131d\u0131r. H\u0259tta bu m\u0259nada A\u0130 Rusiya v\u0259 \u00c7ini d\u0259 qabaqlay\u0131r. Eyni zamanda Qazax\u0131stan Avropan\u0131n \u0259n etibarl\u0131 enerji t\u0259minat\u00e7\u0131lar\u0131ndan biridir, bu s\u0131rada Qazax\u0131stan\u0131n yeri OPEK-i n\u0259z\u0259r\u0259 almamaq \u015f\u0259rti il\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcd\u00fcr. Son ill\u0259rd\u0259 Qazax\u0131stan\u0131n Avropa \u0130ttifaq\u0131na daxil olan d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n ist\u0259yi onun \u00dcmumd\u00fcnya Ticar\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131na daxil olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259st\u0259yin g\u00f6st\u0259rilm\u0259si, g\u00f6mr\u00fck prosedurlar\u0131n\u0131n sad\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 viza rejimind\u0259ki islahatlardan ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p><strong>T\u00dcRKM\u018fN\u0130STAN<\/strong><\/p>\n<p>27 oktyabr 1991-ci ild\u0259 \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini elan ed\u0259n T\u00fcrkm\u0259nistan xarici siyas\u0259t cizgil\u0259rind\u0259 sezildiyi kimi \u00e7oxt\u0259r\u0259fli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 d\u0259 t\u0259mkin n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259kd\u0259dir. Dig\u0259r m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259r kimi 1992-ci ilin mart\u0131nda BMT-y\u0259 \u00fczv se\u00e7il\u0259n T\u00fcrkm\u0259nistan d\u00f6vl\u0259tinin suverenliyi dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nmas\u0131ndan sonra \u00f6lk\u0259 s\u00f6z\u00fcged\u0259n t\u0259\u015fkilatda f\u0259rqli siyas\u0259t n\u00fcmayi\u015f etdir\u0259r\u0259k 12 dekabr 1995-ci ild\u0259 BMT-nin Ba\u015f M\u0259clisind\u0259 \u201cT\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n Daimi T\u0259r\u0259fsizliyi Haqq\u0131nda Qanun\u201dun ratifikasiya olunnmas\u0131na nail olur. Bu qanuna \u0259sas\u0259n, d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri T\u00fcrkm\u0259nistana qar\u015f\u0131 h\u0259r hans\u0131 bir g\u00fcc t\u0259tbiq v\u0259 t\u0259hdid etm\u0259m\u0259kd\u0259 v\u0259 ya T\u00fcrkm\u0259nistandak\u0131 s\u00fclh\u00fc poza bil\u0259c\u0259k h\u0259r hans\u0131 bir f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259m\u0259kd\u0259 borcludurlar. Bundan \u0259lav\u0259, d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmamaq, T\u00fcrkm\u0259nistana qar\u015f\u0131 edil\u0259n siyasi xarakterli t\u0259zyiql\u0259ri d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259m\u0259k v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131 h\u0259r hans\u0131 bir h\u0259rbi bloka daxil olma\u011fa m\u0259cbur etm\u0259m\u0259k bar\u0259d\u0259 \u00f6hd\u0259lik g\u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r. D\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri T\u00fcrkm\u0259nistan \u0259razisin\u0259 xarici h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin v\u0259 ya h\u0259rbi hey\u0259tin daxil olmas\u0131n\u0131 v\u0259 bu torpaqlar \u00fcz\u0259rind\u0259 h\u0259rbi bazalar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0259ng\u0259ll\u0259m\u0259yi d\u0259 \u00f6hd\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r. M\u0259hz he\u00e7 bir h\u0259rbi bloka qo\u015fulmamaq q\u0259rar\u0131ndan \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k, T\u00fcrkm\u0259nistan n\u0259 NATO-nun \u015e\u0259rq\u0259 do\u011fru ir\u0259lil\u0259m\u0259k c\u0259hdl\u0259rini h\u0259d\u0259fl\u0259y\u0259n proqramlara qo\u015fulmu\u015f, n\u0259 d\u0259 Kollektiv T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv olmu\u015fdur. MDB il\u0259 d\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u0259saf\u0259li davran\u0131\u015f n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arpacaq q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Bel\u0259 ki, T\u00fcrkm\u0259nistan 2005-ci ild\u0259n MDB-d\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i kimi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir v\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczvl\u0259ri s\u0131ras\u0131na daxil deyil. Eyni t\u0259mkin \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131\u00a0v\u0259 AT\u018fT-\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 d\u0259 hiss olunur. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, \u00fczv oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlarla m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r \u0259sas\u0259n iqtisadi v\u0259 sosial xarakter da\u015f\u0131maqdad\u0131r. \u00d6lk\u0259 insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 qalxan t\u0259\u015fkilatlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131r. Bu m\u0259nada Avropa \u015euras\u0131 il\u0259 d\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r he\u00e7 \u00fcr\u0259ka\u00e7an deyil.<\/p>\n<p><strong>QIR\u011eIZISTAN<\/strong><\/p>\n<p>31 Avqust 1991-ci ild\u0259 m\u00fcst\u0259qilliy\u0259 qovu\u015fan Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan 1992-ci ild\u0259n etibar\u0259n Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdur. El\u0259 h\u0259min il Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan YUNESKO-ya da \u00fczv q\u0259bul olunur. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan MDB m\u0259kan\u0131nda ilk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259ndir ki, D\u00fcnya Ticar\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdur. Respublika Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondu, Asiya \u0130nki\u015faf \u00a0Bank\u0131 v\u0259 D\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 d\u0259 beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r yarada bilib. T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259min olunmas\u0131, insan haqlar\u0131na riay\u0259t olunmas\u0131, ekoloji probleml\u0259rin h\u0259lli v\u0259 iqtisadi inki\u015faf m\u0259hz AT\u018fT-l\u0259 qurulmu\u015f s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n xarici siyas\u0259tinin \u0259sas prinsipl\u0259ri bunlard\u0131r: MDB v\u0259 d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259rin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si, neytrall\u0131q n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259k, h\u0259rbi birlik v\u0259 bloklarda i\u015ftirak etm\u0259m\u0259k, mill\u0259tl\u0259r aras\u0131 konfliktl\u0259r\u0259 yol verilm\u0259m\u0259si v\u0259 buc\u00fcr konfliktl\u0259rin s\u00fclh yolu il\u0259 aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131, d\u00f6vl\u0259t s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si, el\u0259c\u0259 d\u0259 regional m\u00f6vqel\u0259rin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, \u00f6lk\u0259nin m\u00fcsb\u0259t imicinin yarad\u0131lmas\u0131, d\u00fcnya bazar\u0131nda r\u0259qab\u0259t\u0259 d\u00f6z\u00fcml\u00fcl\u00fcy\u00fcn art\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 s.<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan kollektiv t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m verm\u0259kd\u0259dir. D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin regional birliyi Avrasiya \u0130qtisadi Birliyi, Kollektiv T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131 v\u0259 \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm elementl\u0259rd\u0259n biridir. Qloballa\u015fman\u0131n imkanlar\u0131ndan maksimum d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 istifad\u0259 olunmas\u0131, beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259td\u0259 \u00f6lk\u0259nin m\u00f6vqel\u0259rinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si, xarici investisiyalar\u0131n c\u0259lb edilm\u0259si, milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259min edilm\u0259si \u2013 b\u00fct\u00fcn bunlar Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259r hesab edilir. Avrasiya \u0130qtisadi Birliyi v\u0259 \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 mal v\u0259 xidm\u0259tl\u0259rin \u00fcmumi bazar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n xarici iqtisadi f\u0259aliyy\u0259td\u0259 v\u0259 ixracat\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259nin uzunm\u00fcdd\u0259tli maraqlar\u0131n\u0131 t\u0259min edir. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n xarici siyas\u0259tinin \u0259sas prioritetl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 silahs\u0131zlanma, terrorizm v\u0259 narkotrafikl\u0259 m\u00fcbariz\u0259dir. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan n\u00fcv\u0259 silah\u0131ndan azad bir zonad\u0131r.<\/p>\n<p>Bug\u00fcn Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan 70-d\u0259n art\u0131q beyn\u0259lxalq t\u0259\u015flilat\u0131n \u00fczv\u00fcd\u00fcr. Son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u00f6lk\u0259 \u0259razisind\u0259 qeyri-stabil iqtisadi v\u0259 siyasi v\u0259ziyy\u0259t beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n bu \u00f6lk\u0259d\u0259 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rinin daha da geni\u015fl\u0259nm\u0259sini lab\u00fcl edir.<\/p>\n<p><strong><br \/>\n<\/strong><\/p>\n<hr size=\"1\" \/><strong>1) Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong> 1945-ci ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat. Hal-haz\u0131rda 192 \u00f6lk\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fcd\u00fcr. M\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n yaln\u0131z Vatikan BMT-nin \u00fczv\u00fc deyil. Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 \u0130kinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra, beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131, mill\u0259tl\u0259r aras\u0131nda dostluq \u0259laq\u0259l\u0259rinin inki\u015faf\u0131 v\u0259 sosial t\u0259r\u0259qiyy\u0259 yard\u0131m, insan h\u0259yat\u0131n\u0131n v\u0259 h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259si s\u0259viyy\u0259sinin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u00dczv-\u00f6lk\u0259l\u0259r \u00f6z aralar\u0131nda BMT-nin Nizamnam\u0259sinin &#8211; onlar\u0131n d\u00fcnya birliyinin \u00fczvl\u0259ri kimi h\u00fcquq v\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdir\u0259n beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259nin prinsipl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259nirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>2) Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong> 3 &#8211; 7 iyul 1973-c\u00fc il tarixl\u0259rind\u0259 Helsinkid\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259rinin m\u00fc\u015favir\u0259si il\u0259 ba\u015flam\u0131\u015f prosesin davam\u0131 olaraq yaranm\u0131\u015f regional t\u0259\u015fkilat. 30 iyul &#8211; 1 avqust 1975-ci il tarixind\u0259 yenid\u0259n Helsinkid\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f m\u00fc\u015favir\u0259d\u0259 Avropan\u0131n 33 d\u00f6vl\u0259tinin, AB\u015e v\u0259 Kanadan\u0131n d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t r\u0259hb\u0259rl\u0259ri Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fc\u015favir\u0259sinin Yekun akt\u0131n\u0131 (Helsinki m\u00fcqavil\u0259si) imzalam\u0131\u015flar. T\u0259\u015fkilat 1995-ci il yanvar\u0131n 1-d\u0259k Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q M\u00fc\u015favir\u0259si (AT\u018fM) adlanm\u0131\u015fd\u0131r. Haz\u0131rda 56 \u00fczv v\u0259 11 t\u0259r\u0259fda\u015f d\u00f6vl\u0259tl\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck regional t\u0259\u015fkilat\u0131d\u0131r. AT\u018fT &#8220;soyuq m\u00fcharib\u0259&#8221;nin qurtarmas\u0131ndan sonra \u00fcmumavropa t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sistemini formala\u015fd\u0131ran, yeni Avropan\u0131n siyasi v\u0259 iqtisadi h\u0259yat\u0131n\u0131n sivil birg\u0259ya\u015fay\u0131\u015f qaydalar\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259n, d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri r\u0259qiblik v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259 relsind\u0259n \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u0259nafe istiqam\u0259tl\u0259rin\u0259 y\u00f6n\u0259ld\u0259n bir t\u0259\u015fkilat funksiyas\u0131n\u0131 icra edir.<\/p>\n<p><strong>3) D\u00fcnya Bank\u0131<\/strong> 1 iyul 1944-c\u00fc ild\u0259 Bretton-Vuds konfrans\u0131nda t\u0259sis olunmu\u015fdur. Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (BMT) ixtisasla\u015fm\u0131\u015f qurumlar\u0131ndan biridir. Bank yarad\u0131lark\u0259n ilkin m\u0259qs\u0259di II D\u00fcnya M\u00fcharib\u0259sind\u0259 da\u011f\u0131nt\u0131lara m\u0259ruz qalm\u0131\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 yenid\u0259nqurma i\u015fl\u0259rinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si v\u0259 maliyy\u0259l\u0259\u015fdirilm\u0259si olmu\u015fdur. Bank\u0131 f\u0259aliyy\u0259tinin \u0259sas istiqam\u0259ti iqtisadi ke\u00e7id d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 olan inki\u015faf etm\u0259kd\u0259 olan \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 yoxsul \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 kreditl\u0259r vasit\u0259sil\u0259 yard\u0131m etm\u0259k v\u0259 yoxsullu\u011fun s\u0259viyy\u0259sini azaltmaq, h\u0259m\u00e7inin \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259kdir. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259ri realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bir \u00e7ox qurumlar yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r: Beyn\u0259lxalq Yenid\u0259nqurma v\u0259 \u0130nki\u015faf Bank\u0131 (BY\u0130B), Beyn\u0259lxalq \u0130nki\u015faf Assosiasiyas\u0131 (B\u0130A), Beyn\u0259lxalq Maliyy\u0259 Korporasiyas\u0131 (BMK), \u0130nvestisiya T\u0259minat\u0131 \u00fczr\u0259 \u00c7oxt\u0259r\u0259fli Agentlik (\u0130T\u00c7A), \u0130nvestisiya M\u00fcbahis\u0259l\u0259rinin H\u0259lli \u00fczr\u0259 Beyn\u0259lxalq M\u0259rk\u0259z (\u0130MHBM)<\/p>\n<p><strong>4) Asiya \u0130nki\u015faf Bank\u0131<\/strong> \u2014 beyn\u0259lxalq maliyy\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131 olub, 1966-c\u0131 ild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259qs\u0259di Asiyada v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 iqtisadiyyat\u0131n inki\u015faf\u0131na yard\u0131m g\u00f6st\u0259rm\u0259kdir. Ba\u015f ofisi Filippind\u0259 (Manila) yerl\u0259\u015fir. 2005-ci ild\u0259n A\u0130B-in prezidenti Xaroxiko Kurodad\u0131r.<\/p>\n<p><strong>5)\u00a0Avropa \u015euras\u0131<\/strong> &#8211; Avropan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259n vacib q\u0259rarlar \u015eura t\u0259r\u0259find\u0259n verilir. \u015eura bundan ba\u015fqa, Avropa Parlamenti il\u0259 birlikd\u0259 Avropa Birliyinin illik b\u00fcdc\u0259sini t\u0259sbit edir v\u0259 AB ad\u0131na beyn\u0259lxalq anla\u015fmalar imzalay\u0131r. Ortaq xarici siyas\u0259tl\u0259rin v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u00f6vzular\u0131 qar\u015f\u0131s\u0131nda al\u0131nacaq q\u0259rarlar\u0131n \u0259sas x\u0259tl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. \u015eura ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 h\u0259r \u00dczv D\u00f6vl\u0259t alt\u0131 ayl\u0131q m\u00fcdd\u0259t\u0259 s\u0131rayla \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. \u00dczv D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin Birlik n\u0259zdind\u0259ki S\u0259firl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan Daimi T\u0259msil\u00e7il\u0259r Komit\u0259si (Coreper) \u015euran\u0131n i\u015fl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan haz\u0131rl\u0131qlar\u0131 el\u0259yir v\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n haz\u0131rl\u0131qlar\u0131 etm\u0259k v\u0259 ya x\u00fcsusi m\u00f6vzular\u0131 ara\u015fd\u0131rmaqla v\u0259zif\u0259l\u0259ndirilmi\u015f komit\u0259l\u0259r t\u0259\u015fkil ed\u0259r\u0259k \u015euran\u0131n t\u0259limatlar\u0131n\u0131 yerin\u0259 yetirir. Ortaq xarici siyas\u0259t v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik siyas\u0259ti il\u0259 \u0259dal\u0259t v\u0259 daxili i\u015fl\u0259r sah\u0259l\u0259rind\u0259 Anla\u015fmada \u015euraya bu m\u00f6vzuda \u0259ksin\u0259 q\u0259rar alma haqq\u0131 verilm\u0259diyi hallarda s\u0259s birliyi m\u0259cburidir.<\/p>\n<p><strong>6) \u015eimali Atlantika M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong> (NATO)\u00a0&#8211; 4 aprel 1949-cu ild\u0259 qurulmu\u015f h\u0259rbi ittifaq. NATO &#8211; s\u00fclh\u00fcn qorunmas\u0131n\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259sini siyasi h\u0259mr\u0259ylik yolu il\u0259 t\u0259min ed\u0259n v\u0259 \u00fczvl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259lmi\u015f ist\u0259nil\u0259n aqressiya formalar\u0131n\u0131n d\u0259f edilm\u0259sini, laz\u0131m g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 h\u0259rbi g\u00fccd\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259sini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutan m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin alyans\u0131d\u0131r. 1949-cu il aprelin 4-d\u0259 Va\u015finqtonda 12 d\u00f6vl\u0259tin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 \u015eimali Atlantika m\u00fcqavil\u0259si imzaland\u0131. Bununla da m\u00fcasir beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynayan NATO yarad\u0131ld\u0131. \u018fsas\u0259n AB\u015e-\u0131n i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n t\u0259\u015fkil olunan bu blok \u00f6t\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini \u015f\u0259rq\u0259 do\u011fru geni\u015fl\u0259ndirib. Bel\u0259 ki, Pol\u015fa, Macar\u0131stan, \u00c7exiya, Bolqar\u0131stan, Rum\u0131nya, Slovakiya, Sloveniya ,Albaniya, Xorvatiya v\u0259 Baltik \u00f6lk\u0259l\u0259rini t\u0259rkibin\u0259 al\u0131b. Qeyd ed\u0259k ki,haz\u0131rda m\u0259nzil q\u0259rargah\u0131 Br\u00fcsseld\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n alyansa 26 \u00f6lk\u0259 daxildir.<\/p>\n<p><strong>7) M\u00fcst\u0259qil D\u00f6vl\u0259tl\u0259r Birliyi<\/strong> &#8211; \u0130lkin d\u00f6vrd\u0259 3 d\u00f6vl\u0259t- Rusiya, Ukrayna, Belorusiya t\u0259r\u0259find\u0259n qurulmu\u015fdur. MDB-nin qurulmas\u0131 haqq\u0131nda ilkin raz\u0131l\u0131q 1991-ci il dekabr\u0131n 8-d\u0259 q\u0259bul edilmi\u015fdir. Bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259r SSR\u0130-nin da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131n (SSR\u0130 faktiki olaraq 25 dekabr 1991-ci il Qorba\u00e7ovun istefas\u0131ndan sonra da\u011f\u0131ld\u0131) lab\u00fcdl\u00fcy\u00fcn\u00fc anlay\u0131r v\u0259 \u00f6z aralar\u0131nda sonralar siyasi, iqtisadi, m\u0259d\u0259ni \u0259laq\u0259l\u0259ri geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu qurumu t\u0259\u015fkil etdil\u0259r. H\u0259m\u00e7inin MDB SSR\u0130-nin &#8220;m\u0259d\u0259ni da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131&#8221;, onun m\u00fclkl\u0259rinin ke\u00e7mi\u015f \u0130ttifaq \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda payla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259\u015fkil edilmi\u015fdi. Daha sonralar Az\u0259rbaycan, Erm\u0259nistan, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Moldaviya, Tacikistan, T\u00fcrkm\u0259nistan, \u00d6zb\u0259kistan 21 dekabr 1991-ci ild\u0259 Alma-Atada Rusiya, Ukrayna v\u0259 Belarusiya il\u0259 birlikd\u0259 MDB-y\u0259 qo\u015fulmaq haqq\u0131nda raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259ldil\u0259r. 1993-c\u00fc ilin oktyabr\u0131nda MDB-y\u0259 \u00fczv q\u0259bul edil\u0259n G\u00fcrc\u00fcstan 2008-ci ilin avgust ay\u0131nda Rus ordusunun G\u00fcrc\u00fcstana daxil olmas\u0131ndan sonra h\u0259min qurumun \u00fczvl\u00fcy\u00fcnd\u0259n \u00e7\u0131xd\u0131.<\/p>\n<p><strong>8 )<\/strong> Beyn\u0259lxalq \u018fm\u0259k T\u0259\u015fkilat\u0131 (B\u018fT), BMT-nin \u018frzaq v\u0259 K\u0259nd T\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (FAO), Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259rin T\u0259hsil, Elm v\u0259 M\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 (YUNESKO), \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u00dcST), D\u00fcnya Bank\u0131 (DB), Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondu (BVF), Beyn\u0259lxaiq M\u00fclki Aviasiya T\u0259\u015fkilat\u0131 (ICAO), Narkotikl\u0259r v\u0259 Cinay\u0259tkarl\u0131q \u00fczr\u0259 \u0130dar\u0259 (UNODC), \u00dcmumd\u00fcnya Po\u00e7t \u0130ttifaq\u0131 (\u00dcP\u0130), Beyn\u0259lxalq Telekommunikasiya \u0130ttifaq\u0131 (BT\u0130)<\/p>\n<p>\u00dcmumd\u00fcnya Meteorologiya T\u0259\u015fkilat\u0131 (WMO), Beyn\u0259lxa\u0434q D\u0259niz T\u0259\u015fkilat\u0131 (IMO), Beyn\u0259lxalq intellektual M\u00fclkiyy\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131 (WIPO), Beyn\u0259lxalq K\u0259nd T\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131n\u0131n \u0130nki\u015faf\u0131 Fondu (IFAD), S\u0259naye inki\u015faf\u0131 \u00fczr\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259rin T\u0259\u015fkilat\u0131 (YUN\u0130DO), Qa\u00e7q\u0131nlar\u0131n i\u015fi \u00fczr\u0259 ali Komissarl\u0131q (UNCHR), Atom Enerjisi \u00fczr\u0259 Beyn\u0259lxalq Agentlik (MAQATE; (BMT-nin himay\u0259si alt\u0131nda muxtar idar\u0259)<\/p>\n<p><strong>9) \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong> 1969-cu ild\u0259 Rabatda (M\u0259rake\u015f) m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259rinin d\u00f6vl\u0259t v\u0259 h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n konfrans\u0131nda yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 60-a yax\u0131n d\u00f6vl\u0259ti \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdirir. B\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259rin m\u00fcs\u0259lman icmalar\u0131n\u0131n, habel\u0259 bir s\u0131ra beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri \u0130KT yan\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusuna malikdirl\u0259r. \u0130KT Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 il\u0259 s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. 1975-ci ild\u0259n b\u0259ri BMT yan\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusu alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p><strong>10) Avropa \u0130ttifaq\u0131<\/strong> &#8211; 2009-cu il tarixin\u0259 27 d\u00f6vl\u0259ti birl\u0259\u015fdir\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u00fcst\u00fc v\u0259 eyni zamanda d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 iqtisadi v\u0259 siyasi t\u0259\u015fkilat. Formal olaraq 1 noyabr 1993-c\u00fc ild\u0259 Maastrix sazi\u015fi il\u0259 t\u0259sis edilmi\u015f birliyin uzun tarix\u00e7\u0259si var. Bel\u0259 ki, 18 aprel 1951-ci ild\u0259 Bel\u00e7ika, Almaniya, Fransa, Niderland, L\u00fcksemburq v\u0259 \u0130taliya t\u0259r\u0259find\u0259n Avropa K\u00f6m\u00fcr v\u0259 Polad Birliyinin (AKPB) yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 bug\u00fcnk\u00fc A\u0130-nin t\u0259m\u0259li qoyulub. T\u0259\u015fkilat\u0131n m\u0259nzil q\u0259rargah\u0131 Br\u00fcsseld\u0259 yerl\u0259\u015fir.<\/p>\n<p><strong>11)\u00a0\u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131<\/strong> <strong>(\u0130\u018fT)<\/strong> 1985-ci ild\u0259 \u0130ran, Pakistan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131l\u0131b. Qurum \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirl\u0259ri \u015euras\u0131ndan ibar\u0259tdir. \u015eura t\u0259\u015fkilat\u0131n f\u0259aliyy\u0259t siyas\u0259tini, Regional Planla\u015fd\u0131rma \u015euras\u0131n\u0131, M\u00fcavinl\u0259r \u015euras\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. M\u0259nzil-q\u0259rargah\u0131 Tehranda yerl\u0259\u015f\u0259n M\u00fcavinl\u0259r \u015euras\u0131 \u0130\u018fT \u00f6lk\u0259l\u0259ri s\u0259firl\u0259rind\u0259n ibar\u0259tdir. \u0130\u018fT-in k\u0259nd t\u0259s\u0259rr\u00fcfat\u0131 sah\u0259si; s\u0259naye \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131; n\u0259qliyyat v\u0259 rabit\u0259; infrastruktur v\u0259 ictimai i\u015fl\u0259r; elm, t\u0259hsil v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t; energetika; narkotik madd\u0259l\u0259rin yay\u0131lmamas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00fczr\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n 8 texniki komit\u0259si var. Komit\u0259l\u0259r ild\u0259 bir d\u0259f\u0259 toplan\u0131r. \u0130\u018fT Nazirl\u0259r \u015euras\u0131 da \u0259n az\u0131 ild\u0259 bir d\u0259f\u0259 y\u0131\u011f\u0131ncaq ke\u00e7irir.\u00a01993-c\u00fc ild\u0259 BMT Ba\u015f Assambleyas\u0131n\u0131n 48-ci sessiyas\u0131nda \u0130\u018fT BMT-d\u0259, 1994-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 \u0130slam T\u0259\u015fkilat\u0131 Konfrans\u0131nda m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusu al\u0131b.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>D\u00fcnyan\u0131n n\u00fcfuzlu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131nda t\u0259msil olunan T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, onlar\u0131n h\u0259min t\u0259\u015fkilatlardak\u0131 m\u00f6vqeyi v\u0259 t\u0259sir imkanlar\u0131. T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n t\u0259rkibind\u0259 birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259t imkanlar\u0131<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-1834","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pedaqoji-faliyyt"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1834","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1834"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1834\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1834"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1834"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1834"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}