{"id":1769,"date":"2000-10-14T03:17:08","date_gmt":"2000-10-13T23:17:08","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=1769"},"modified":"2010-10-17T04:57:31","modified_gmt":"2010-10-17T00:57:31","slug":"turk-dovl%c9%99tl%c9%99rinin-xarici-siyas%c9%99t-konturlari-v%c9%99-xarici-diplomatik-numay%c9%99nd%c9%99likl%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=1769","title":{"rendered":"T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin xarici siyas\u0259t konturlar\u0131 v\u0259 xarici diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259ri"},"content":{"rendered":"<p><strong>T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin xarici siyas\u0259tinin \u0259sas konturlar\u0131 v\u0259 bu siyas\u0259ti y\u00fcr\u00fcd\u0259n qurumlar, xaricd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259r \u2013 s\u0259firlik, konsulluq v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zl\u0259ri. Xarici diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259t istiqam\u0259tl\u0259ri v\u0259 yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259r<!--more--><\/strong><\/p>\n<p><strong>T\u00dcRK\u0130Y\u018f<\/strong><\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131 qurulu\u015fundan bug\u00fcn\u0259 kimi Mustafa Kamal Atat\u00fcrk\u00fcn &#8220;Yurdda Sulh, Cihanda Sulh&#8221; prinsipi \u0259sas\u0131nda s\u00fclhp\u0259rv\u0259r, h\u0259qiqi v\u0259 ard\u0131c\u0131l xarici siyas\u0259t y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015fd\u00fcr. T\u00fcrkiy\u0259 demokratik v\u0259 d\u00fcny\u0259vi siyasi sistemi, dinamik iqtisadiyyat\u0131 v\u0259 \u00e7a\u011fda\u015fl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u00f6z b\u00f6lg\u0259sind\u0259 v\u0259 \u0259traf\u0131nda t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 sabitlik t\u0259min ed\u0259n bir xarici siyas\u0259t y\u00fcr\u00fctm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>T\u00fcrk xarici siyas\u0259tinin ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259di h\u0259m T\u00fcrkiy\u0259d\u0259, h\u0259m d\u0259 \u0259traf\u0131nda s\u00fclh v\u0259 rifah \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015f, sabit, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa s\u00f6yk\u0259n\u0259n v\u0259 b\u0259\u015f\u0259ri t\u0259r\u0259qqini t\u0259min ed\u0259c\u0259k bir m\u00fchitin yarad\u0131lmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrk xarici siyas\u0259ti \u0259n\u0259n\u0259vi olaraq, \u00f6lk\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin t\u0259min edilm\u0259sini, milli maraqlar\u0131n tarixd\u0259n g\u0259l\u0259n v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 uzanan bir perspektiv i\u00e7ind\u0259 qorunub inki\u015faf etdirilm\u0259sini, inki\u015faf v\u0259 rifah \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi xarici resurslar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131, T\u00fcrkiy\u0259nin m\u00fcasir d\u00fcnya i\u00e7ind\u0259ki yerinin m\u00fchafiz\u0259sini v\u0259 g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sini h\u0259d\u0259fl\u0259mi\u015f, b\u00fct\u00fcn bu h\u0259d\u0259fl\u0259ri, ba\u015fda qon\u015fular olmaqla, b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 yax\u015f\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n t\u0259sisi, beyn\u0259lxalq s\u00fclh, sabitlik, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 rifaha t\u00f6hf\u0259 g\u00f6st\u0259rilm\u0259si yolu il\u0259 realla\u015fd\u0131rma\u011f\u0131 qar\u015f\u0131 m\u0259qs\u0259d kim qoymu\u015fdur.<\/p>\n<p>1990-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259lind\u0259 ya\u015fanma\u011fa ba\u015flayan s\u00fcr\u0259tli qlobal siyasi d\u0259yi\u015fm\u0259 d\u00fcnyada sabit s\u00fclh \u00fcmidini canland\u0131rm\u0131\u015f, ancaq g\u0259l\u0259c\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlikl\u0259ri v\u0259 yeni riskl\u0259ri d\u0259 \u00f6z\u00fc il\u0259 g\u0259tirmi\u015fdir. Terrorizm, k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lma t\u0259hl\u00fck\u0259si, transmilli cinay\u0259t \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rinin f\u0259aliyy\u0259ti v\u0259 qeyri-qanuni miqrasiya kimi probleml\u0259r qlobal s\u00fclh\u00fc getdikc\u0259 daha \u00e7ox t\u0259hdid edir. \u018ftraf m\u00fchitin v\u0259 iqlim tarazl\u0131qlar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131, yerli iqtisadi probleml\u0259rin q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 qlobal b\u00f6hranlara \u00e7evrilm\u0259si v\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n dair\u0259l\u0259rin c\u0259miyy\u0259tl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 m\u0259d\u0259ni qar\u015f\u0131durmalar\u0131 q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rmaq s\u0259yl\u0259ri t\u0259cili olaraq h\u0259ll olunmas\u0131 z\u0259ruri olan qlobal m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r olaraq ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin i\u00e7ind\u0259 oldu\u011fu bu k\u00f6vr\u0259k m\u00fchitd\u0259, demokratikl\u0259\u015fm\u0259, pl\u00fcralizm, davaml\u0131 inki\u015faf, humanitar inki\u015faf v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 anla\u015fma, uy\u011funla\u015fma v\u0259 tolerantl\u0131\u011f\u0131n t\u0259sisi kimi m\u00f6vzular \u0259h\u0259miyy\u0259t v\u0259 prioritet qazanm\u0131\u015f; probleml\u0259r\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcquq v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li \u00e7ox t\u0259r\u0259flilik anlay\u0131\u015flar\u0131 \u0259sas\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolu tapmaq ehtiyac\u0131 daha da diqq\u0259t\u0259 \u00e7arpma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Bu qlobal m\u00fchitd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 d\u00fcnyada v\u0259 yax\u0131n \u0259traf\u0131nda s\u00fclh\u00fcn qurulmas\u0131 v\u0259 qorunmas\u0131 il\u0259 sabitlik v\u0259 rifah\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 \u00e7ox \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc, h\u0259d\u0259f m\u0259rk\u0259zli, praqmatik, sa\u011flam fikirli v\u0259 insanc\u0131l bir xarici siyas\u0259t t\u0259tbiq edir. Bu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 transatlantik ba\u011flar\u0131na x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t verm\u0259kd\u0259, \u00fczv\u00fc oldu\u011fu NATO \u0130ttifaq\u0131n\u0131n beyn\u0259lxalq s\u00fclh v\u0259 sabitliyin qoruma\u011fa istiqam\u0259tli i\u015fl\u0259rind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak etm\u0259kd\u0259, inki\u015faf etmi\u015f \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rini g\u00fccl\u0259ndirm\u0259y\u0259 davam etm\u0259kd\u0259, AB \u00fczvl\u00fcy\u00fc istiqam\u0259tind\u0259 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 ir\u0259lil\u0259m\u0259kd\u0259, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 \u00f6z aralar\u0131ndak\u0131 probleml\u0259ri aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn k\u00f6m\u0259k\u00e7i olmaqda v\u0259 yeni a\u00e7\u0131l\u0131mlarla xarici siyas\u0259t sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti getdikc\u0259 artan g\u00fccl\u00fc bir profil \u00e7\u0259km\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259ni \u0259hat\u0259 ed\u0259n b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259n Orta \u015e\u0259rq v\u0259 Qafqaz s\u00fclh v\u0259 sabitlik \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6st\u0259ril\u0259n b\u00fct\u00fcn s\u0259yl\u0259r\u0259 baxmayaraq, h\u0259l\u0259 d\u0259 h\u0259r an alovlanacaq a\u011f\u0131r probleml\u0259r\u0259 malikdir. Balkanlarda is\u0259 v\u0259ziyy\u0259t k\u0259skinliyini qorumaqdad\u0131r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f f\u0259al v\u0259 \u00f6nl\u0259yici xarici siyas\u0259t anlay\u0131\u015f\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u00fcurlu bir se\u00e7im oldu\u011fu q\u0259d\u0259r, eyni zamanda regional probleml\u0259rin yaratd\u0131\u011f\u0131 bir z\u0259rur\u0259tdir.<\/p>\n<p>Bu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 \u00e7\u0259tin \u015f\u0259rtl\u0259r alt\u0131nda olanlara humanitar yard\u0131m, s\u00fclh\u00fc qoruma \u0259m\u0259liyyatlar\u0131nda i\u015ftirak, m\u00fcbahis\u0259l\u0259rin h\u0259lli il\u0259 qar\u015f\u0131durma sonras\u0131 uzla\u015fma v\u0259 yenid\u0259n konfiqurasiya c\u0259hdl\u0259rin\u0259 d\u0259st\u0259k kimi \u00fcns\u00fcrl\u0259ri d\u0259 ehtiva ed\u0259n geni\u015f bir \u015f\u0259kild\u0259 s\u00fclhp\u0259rv\u0259r, prinsipial v\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li bir xarici siyas\u0259t icra etm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259nin f\u0259rqli funksiya v\u0259 co\u011frafi \u0259hat\u0259 dair\u0259sin\u0259 malik bir \u00e7ox \u00f6nc\u00fcl beyn\u0259lxalq v\u0259 regional t\u0259\u015fkilatlarla \u00fczvl\u00fck, m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7ilik v\u0259 ya dialoq ortaql\u0131\u011f\u0131 yolu il\u0259 qurdu\u011fu t\u0259\u015fkilati \u0259laq\u0259l\u0259r, xarici siyas\u0259tinin \u00e7ox \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc x\u00fcsusiyy\u0259tini \u0259n yax\u015f\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 ortaya qoyur. AB-y\u0259 \u00fczvl\u00fck c\u0259hdl\u0259riyl\u0259 yana\u015f\u0131, T\u00fcrkiy\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131, Avropa \u015euras\u0131, \u015eimali Antlantik M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131 (NATO), \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 \u0130nki\u015faf T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130\u018f\u0130T), Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 (AT\u018fT), D\u00fcnya Ticar\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (DT\u00d6), \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u0130KT), Qara D\u0259niz \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 (QD\u0130\u018fT), \u0130qtisadi \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 (E\u0130T) kimi m\u00fcxt\u0259lif t\u0259\u015fkilatlara \u00fczvd\u00fcr. T\u00fcrkiy\u0259 h\u0259m\u00e7inin &#8220;Barselona Prosesi: Aral\u0131q d\u0259nizi \u00fc\u00e7\u00fcn Birlik&#8221; prosesind\u0259 d\u0259 yer almaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259tini, dilini v\u0259 s\u0259n\u0259tini d\u00fcnyada tan\u0131tmaq, T\u00fcrkiy\u0259 il\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259r aras\u0131nda ikit\u0259r\u0259fli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 t\u00f6hf\u0259 verm\u0259k v\u0259 T\u00fcrk v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n olduqlar\u0131 \u00f6lk\u0259y\u0259 uy\u011funla\u015fmas\u0131na k\u00f6m\u0259k\u00e7i olmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 T\u00fcrk M\u0259d\u0259niyy\u0259t M\u0259rk\u0259zl\u0259ri yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda Almaniya (Berlin, Frankfurt), \u0130ran (Tehran), \u0130raq (Ba\u011fdad), \u0130srail (Q\u00fcds), K\u00fcveyt (paytaxt K\u00fcveyt), Suriya (D\u0259m\u0259\u015fq, H\u0259l\u0259b), T\u00fcrkm\u0259nistan (A\u015fqabad), \u0130ordaniya (Amman) T\u00fcrk M\u0259d\u0259niyy\u0259t M\u0259rk\u0259zl\u0259ri f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>2007-ci ild\u0259 q\u00fcvv\u0259y\u0259 minmi\u015f Yunus Emre Fondu Qanunu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259ni, onun m\u0259d\u0259ni irsini, T\u00fcrk dilini, m\u0259d\u0259niyy\u0259tini v\u0259 s\u0259n\u0259tini tan\u0131tmaq, T\u00fcrkiy\u0259nin dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259r il\u0259 dostlu\u011funu inki\u015faf etdirm\u0259k, m\u0259d\u0259ni m\u00fcbadil\u0259sini art\u0131rmaq, bununla \u0259laq\u0259dar \u00f6lk\u0259 daxili v\u0259 xaricd\u0259ki m\u0259lumat v\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259ri d\u00fcnyan\u0131n istifad\u0259sin\u0259 verm\u0259k, T\u00fcrk dili, m\u0259d\u0259niyy\u0259ti v\u0259 s\u0259n\u0259ti sah\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259hsil almaq ist\u0259y\u0259nl\u0259r\u0259 xaricd\u0259 imkan yaratmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 t\u0259sis edil\u0259n Yunus Emre \u0130nstitutu t\u0259r\u0259find\u0259n xaricd\u0259 Yunus Emre T\u00fcrk M\u0259d\u0259niyy\u0259t M\u0259rk\u0259zl\u0259ri t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Bu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 2009-cu ild\u0259 Bosniya v\u0259 Hersoqovina (Sarayevo) v\u0259 Albaniyada (Tiran), \u00a02010-cu ild\u0259 is\u0259 Misir (Qahir\u0259), Makedoniya (Skopye) v\u0259 Qazax\u0131standa (Astana) bir Yunus Emre T\u00fcrk M\u0259d\u0259niyy\u0259t M\u0259rk\u0259zi qurulmu\u015f v\u0259 m\u0259d\u0259ni f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 T\u00fcrkc\u0259 d\u0259rsl\u0259r verilm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131n\u0131n xarici siyas\u0259ti uzun bir ke\u00e7mi\u015f\u0259 s\u00f6yk\u0259n\u0259n k\u00f6kl\u00fc Osmanl\u0131 diplomatiyas\u0131 \u0259n\u0259n\u0259si \u00fcst\u00fcnd\u0259 qurulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Osmanl\u0131 \u0130mperatorlu\u011funun \u0259srl\u0259r boyu geni\u015f bir co\u011frafiyada h\u00f6km s\u00fcrm\u0259sinin \u0259h\u0259miyy\u0259tli s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 g\u00fccl\u00fc diplomatiya \u0259n\u0259n\u0259sini t\u0259sirli bir vasit\u0259 olaraq istifad\u0259 etm\u0259sidir.<\/p>\n<p>XIX \u0259sr\u0259 q\u0259d\u0259r Osmanl\u0131 \u0130mperiyas\u0131n\u0131n xarici i\u015fl\u0259ri R\u0259is-\u00fcl K\u00fcttap\u0131n r\u0259hb\u0259rliyind\u0259 idar\u0259 edilm\u0259kd\u0259 idi. Ancaq R\u0259is-\u00fcl K\u00fcttap eyni zamanda d\u00f6vl\u0259t yaz\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 etm\u0259k v\u0259 d\u00f6vl\u0259tin \u0259sas qeydl\u0259rini tutmaq kimi ba\u015fqa v\u0259zif\u0259l\u0259ri d\u0259 boynuna g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. 1793-c\u00fc ild\u0259 III S\u0259lim d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ilk davaml\u0131 s\u0259firlik Londonda a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 Yusif Agah \u018ff\u0259ndi ilk davaml\u0131 Osmanl\u0131 s\u0259firi olaraq t\u0259yin edilmi\u015fdir. Bel\u0259c\u0259 Osmanl\u0131 D\u00f6vl\u0259ti d\u0259 davaml\u0131 t\u0259msil v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131l\u0131q \u0259saslar\u0131na s\u00f6yk\u0259n\u0259n diplomatiyan\u0131 t\u0259tbiq etm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n Osmanl\u0131 s\u0259firl\u0259ri ikit\u0259r\u0259fli \u0259laq\u0259l\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259n \u0259lav\u0259, t\u0259msil olunduqlar\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar \u00f6t\u00fcrm\u0259kl\u0259, \u0130mperatorlu\u011fun q\u0259rbl\u0259\u015fm\u0259 v\u0259 islahat prosesini s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirmi\u015f, d\u00f6vl\u0259td\u0259 m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259nin \u00f6nc\u00fcll\u0259ri olmu\u015flar.<\/p>\n<p>R\u0259is-\u00fcl K\u00fcttapl\u0131k sisteminin g\u00fcn\u00fcn diplomatik ehtiyaclar\u0131na v\u0259 \u015f\u0259rtl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq qurulmas\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 II Mahmud d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 T\u0259rc\u00fcm\u0259 Palatas\u0131 qurulmu\u015fdur. 1836-ci ild\u0259 is\u0259 Pad\u015fah xarici i\u015fl\u0259rin \u00e7ox artm\u0131\u015f v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259t qazanm\u0131\u015f olmas\u0131 s\u0259b\u0259biyl\u0259, R\u0259is-\u00fcl K\u00fcttapl\u0131k statusunu n\u0259zar\u0259t s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259ltmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Respublika d\u00f6vr\u00fc T\u00fcrkiy\u0259 xarici siyas\u0259tinin t\u0259m\u0259ll\u0259ri Milli M\u00fcbariz\u0259 ill\u0259rind\u0259 at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 23 Aprel 1920-ci ild\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 B\u00f6y\u00fck Mill\u0259t M\u0259clisinin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n d\u0259rhal ard\u0131ndan yarad\u0131lan ilk Milli H\u00f6kum\u0259tl\u0259 birlikd\u0259 &#8220;Xaric V\u0259kal\u0259ti&#8221; d\u0259 2 May 1920-ci il tarixind\u0259 r\u0259smi olaraq qurulmu\u015f v\u0259 ba\u015f\u0131na B\u0259kir Sami b\u0259y g\u0259tirilmi\u015fdir. Son d\u0259r\u0259c\u0259 m\u0259hdud imkanlarla qurulan Xaric V\u0259kal\u0259ti Milli M\u00fcbariz\u0259 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 xarici t\u0259maslar\u0131n artan s\u0131xl\u0131\u011f\u0131yla birlikd\u0259, b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0259tinlikl\u0259r\u0259 baxmayaraq, f\u0259dakar \u015f\u0259kild\u0259 v\u0259zif\u0259sini icar etmi\u015f v\u0259 Lozana ged\u0259n m\u00fcdd\u0259td\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli rol oynam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Respublikan\u0131n qurulmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Xaric V\u0259kal\u0259ti h\u0259m daxili, h\u0259m d\u0259 xarici f\u0259aliyy\u0259tini inki\u015faf etdirm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. 1927-ci ild\u0259 Xaric V\u0259kal\u0259ti t\u0259\u015fkilat\u0131na dair ilk \u0259hat\u0259li h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259m\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015f v\u0259 1154 sayl\u0131 Qanunla nazirliyin bug\u00fcnk\u00fc qurulu\u015funun t\u0259m\u0259ll\u0259ri at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131n\u0131n 1923-c\u00fc ild\u0259ki qurulu\u015fundan bu yana b\u00f6y\u00fck \u00f6nd\u0259r Atat\u00fcrk\u00fcn fikir v\u0259 prinsipl\u0259ri T\u00fcrk Xarici Siyas\u0259tinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 r\u0259hb\u0259r olmu\u015f, &#8220;Yurdda s\u00fclh, cahanda s\u00fclh&#8221; m\u0259s\u0259li T\u00fcrk Xarici Siyas\u0259tinin \u0259sas h\u0259d\u0259fini meydana g\u0259tirmi\u015fdir. Bu istiqam\u0259td\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 1930-cu ill\u0259rd\u0259n etibar\u0259n aktiv v\u0259 s\u00fclhsev\u0259r xarici siyas\u0259t izl\u0259yir.<\/p>\n<p>II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sind\u0259n sonra yaranan beyn\u0259lxalq m\u00fchit T\u00fcrk xarici siyas\u0259tini v\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n nazirliyin qurulu\u015f v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 formala\u015fd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. 1945-ci ild\u0259n sonra artan xarici iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259r v\u0259 beyn\u0259lxalq iqtisadi t\u0259\u015fkilatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131yla birlikd\u0259 bu sah\u0259d\u0259ki m\u0259nafel\u0259rin g\u00fcd\u00fclm\u0259si d\u0259 xarici i\u015fl\u0259r nazirliyin m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 daxil olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Eyni \u015f\u0259kild\u0259, 1945-ci ild\u0259n sonra ged\u0259r\u0259k yay\u0131lan beyn\u0259lxalq siyasi v\u0259 iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 t\u0259\u015fkilatlanma s\u0259yl\u0259rin\u0259 uy\u011fun olaraq, ikit\u0259r\u0259fli \u0259laq\u0259l\u0259rin t\u0259\u015fkili il\u0259 yana\u015f\u0131 T\u00fcrkiy\u0259 Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyinin funksiyalar\u0131 aras\u0131nda \u00e7oxt\u0259r\u0259fli siyasi v\u0259 iqtisadi i\u015fl\u0259r d\u0259 \u00f6n\u0259mli bir yer alm\u0131\u015fd\u0131r. \u00c7oxt\u0259r\u0259fli diplomatiya f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rinin v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n \u00e7oxalmas\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 daimi t\u0259msil\u00e7ilikl\u0259rin say\u0131 da art\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>II D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 ba\u011flanmaq m\u0259cburiyy\u0259tind\u0259 qalan xarici missiyalar\u0131n yenid\u0259n a\u00e7\u0131lmas\u0131 v\u0259 bunlara yeni missiyalar\u0131n v\u0259 daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rin d\u0259 \u0259lav\u0259 olunmas\u0131yla birlikd\u0259 1950-ci ill\u0259rd\u0259n etibar\u0259n T\u00fcrkiy\u0259nin xaricd\u0259ki t\u0259\u015fkilatlar\u0131 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 b\u00f6y\u00fcm\u00fc\u015fd\u00fcr.<\/p>\n<p>1970-ci ill\u0259rl\u0259 birlikd\u0259 T\u00fcrkiy\u0259nin xarici t\u0259\u015fkilatlar\u0131ndak\u0131 v\u0259zif\u0259li m\u0259murlar\u0131 v\u0259 ail\u0259 \u00fczvl\u0259rini h\u0259d\u0259f alan planl\u0131 v\u0259 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil Erm\u0259ni terroru ya\u015fanm\u0131\u015fd\u0131r. Erm\u0259ni terror t\u0259\u015fkilat\u0131 ASALA-n\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irdiyi sui-q\u0259sdl\u0259rin say\u0131, Yunan\u0131standa f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n 17 noyabr terror t\u0259\u015fkilat\u0131na h\u0259d\u0259f olan T\u00fcrk diplomat v\u0259 t\u0259msil\u00e7il\u0259r d\u0259 \u0259lav\u0259 edildikd\u0259, xarici i\u015fl\u0259r \u015f\u0259hidl\u0259rinin say\u0131 5-i s\u0259fir olmaqla 39-a \u00e7atmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>1924-c\u00fc ild\u0259 39 xarici n\u00fcmay\u0259nd\u0259liy\u0259 sahib olan T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131 bug\u00fcn xaricd\u0259 185 missiya t\u0259msil edilm\u0259kd\u0259dir. Bu xarici missiyalar\u0131n 107-i s\u0259firlik, 11-i daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259lik v\u0259 67 d\u0259n\u0259si ba\u015f konsulluqdur. \u00d6lk\u0259nin Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi m\u0259rk\u0259zd\u0259 v\u0259 xarici t\u0259msil\u00e7ilikl\u0259rind\u0259 985 diplomat\u0131yla f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014<\/p>\n<p><strong>AZ\u018fRBAYCAN<\/strong><\/p>\n<p>Minillikl\u0259r boyu d\u00fcnya siyas\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutmu\u015f diplomatiyam\u0131z\u0131n tarixind\u0259 XX \u0259srd\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq xalq\u0131m\u0131z\u0131n D\u00d6VL\u018fT M\u0130LL\u018fT\u0130N\u018f \u00e7evrildiyi 1918-1920-ci ill\u0259r Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti d\u00f6vr\u00fc x\u00fcsusi \u00f6n\u0259m da\u015f\u0131y\u0131r. Bu ill\u0259rd\u0259 qurulan Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi (X\u0130N) d\u00f6vl\u0259timizin m\u00fcst\u0259qil xarici siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259r\u0259k tariximiz\u0259 q\u0131z\u0131l h\u0259rfl\u0259rl\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. C\u00fcmhuriyy\u0259t d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan diplomatiya idar\u0259sinin ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 olmu\u015f M\u0259mm\u0259dh\u0259s\u0259n Hacinski, \u018flim\u0259rdan b\u0259y Top\u00e7uba\u015fov, F\u0259t\u0259li xan Xoyski, M\u0259mm\u0259dyusif C\u0259f\u0259rov b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259ri v\u0259 diplomatlar kimi tarixd\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 layiqli m\u00f6vqe qazanm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>1920-ci ilin aprelind\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin bol\u015fevik Rusiyas\u0131n\u0131n t\u0259cav\u00fcz\u00fcn\u0259 m\u0259ruz qalmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 V\u0259t\u0259nimiz i\u015f\u011fal edildikd\u0259n v\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyimiz itirildikd\u0259n sonra Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyi l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k yerind\u0259 Az\u0259rbaycan SSR Xalq Xarici \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131 (XX\u0130K) yarad\u0131ld\u0131. El\u0259 bir ciddi s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259rin olmamas\u0131na baxmayaraq, Xalq Xarici \u0130\u015fl\u0259r Komissarl\u0131\u011f\u0131 1920-1922-ci ill\u0259rd\u0259 xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n s\u0259viyy\u0259li ikit\u0259r\u0259fli \u0259laq\u0259l\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdir. Sovet hakimiyy\u0259tinin ilk ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n xalq xarici i\u015fl\u0259r komissarlar\u0131 N\u0259riman N\u0259rimanov v\u0259 Mirz\u0259davud H\u00fcseynov olmu\u015flar. Lakin tezlikl\u0259 XX\u0130K l\u0259\u011fv edildi. SSR\u0130 yarad\u0131ld\u0131qdan sonra Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcst\u0259qil xarici siyas\u0259ti tamamil\u0259 dayand\u0131r\u0131ld\u0131. Yaln\u0131z ikinci d\u00fcnya m\u00fcharib\u0259sinin sonlar\u0131na yax\u0131n yaranm\u0131\u015f beyn\u0259lxalq \u015f\u0259raitd\u0259 sovet h\u00f6kum\u0259ti \u00f6z maraqlar\u0131na uy\u011fun olaraq 1944-c\u00fc ild\u0259 Az\u0259rbaycan SSR XX\u0130K-i b\u0259rpa etdi. 1946-c\u0131 ild\u0259n XX\u0130K Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirliyin\u0259 \u00e7evrildi. Lakin X\u0130N yen\u0259 d\u0259 ciddi s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259ri olmayan qurum idi. Bu d\u00f6vrd\u0259n ba\u015flayaraq Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259ti idar\u0259sin\u0259 Mahmud \u018fliyev, Tahir\u0259 Tahirova, Elmira Qafarova, H\u00fcseyna\u011fa Sad\u0131qov (h\u0259m d\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyinin yeddi ay\u0131nda) ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etmi\u015fl\u0259r. B\u00fct\u00fcn m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 ziddiyy\u0259tli c\u0259h\u0259tl\u0259rin\u0259 baxmayaraq, he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz, tariximizin maraql\u0131 t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n olan sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t vasit\u0259si il\u0259 \u00f6lk\u0259nin beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259 bu v\u0259 ya ba\u015fqa d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdir. 50-ci ill\u0259rin ortalar\u0131ndan etibar\u0259n canlanma\u011fa ba\u015flayan beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259r \u0259vv\u0259lki ill\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 70-80-ci ill\u0259rd\u0259 xeyli geni\u015f olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Uzun ill\u0259r boyu m\u00fcxt\u0259lif formalarda sovet rejimin\u0259 qar\u015f\u0131 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 80-ci ill\u0259rin sonu &#8211; 90-c\u0131 ill\u0259rin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 yaranm\u0131\u015f \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait n\u0259tic\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan xalq\u0131 XX \u0259srd\u0259 ikinci d\u0259f\u0259 d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa ed\u0259r\u0259k ikit\u0259r\u0259fli v\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259r qurma\u011fa ba\u015flad\u0131. D\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyimiz d\u00fcnyan\u0131n \u0259ks\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n tan\u0131nd\u0131 v\u0259 diplomatik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r quruldu. Az\u0259rbaycan beyn\u0259lxalq v\u0259 regional t\u0259\u015fkilatlar\u0131n \u00fczv\u00fc v\u0259 ya yarad\u0131c\u0131lar\u0131ndan biri oldu. M\u00fcst\u0259qillik ill\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259ri Tofiq Qas\u0131mov, H\u0259s\u0259n H\u0259s\u0259nov, Tofiq Z\u00fclf\u00fcqarov v\u0259 Vilay\u0259t Quliyev oldular.<\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259t istiqam\u0259tl\u0259ri v\u0259 strateji se\u00e7iml\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 t\u0259siredici amill\u0259rl\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fir:<\/strong><\/p>\n<p><strong>Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fc<\/strong> \u2013 H\u0259rbi i\u015f\u011fal, etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259, bir milyona yax\u0131n az\u0259rbaycanl\u0131 qa\u00e7q\u0131n v\u0259 m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcn\u00fcn h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n kobudcas\u0131na pozulmas\u0131, \u00f6lk\u0259nin b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sind\u0259 tarixi v\u0259 m\u0259d\u0259ni irsimizin erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n da\u011f\u0131d\u0131lmas\u0131 faktlar\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fcnd\u0259 c\u0259ml\u0259\u015fdir\u0259n Erm\u0259nistan\u0131n Az\u0259rbaycana qar\u015f\u0131 t\u0259cav\u00fcz\u00fc \u00f6lk\u0259mizin t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u00fchitinin \u0259sas t\u0259yinedici amili olaraq qal\u0131r v\u0259 bu da \u00f6z n\u00f6vb\u0259sind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 xarici siyas\u0259tinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131nda \u0259sas rol oynay\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Qlobal prosesl\u0259r<\/strong> &#8211; Az\u0259rbaycan \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini b\u0259rpa etm\u0259si il\u0259 eyni vaxtda beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r sistemi k\u00f6kl\u00fc sur\u0259td\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 son iyirmi il \u0259rzind\u0259 c\u0259r\u0259yan ed\u0259n hadis\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, sistem mahiyy\u0259tc\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 r\u0259qab\u0259tlidir. D\u00f6vl\u0259tl\u0259r m\u00fcxt\u0259lif v\u0259 b\u0259z\u0259n d\u0259 m\u00fcbahis\u0259li xarici siyas\u0259t m\u0259qs\u0259dl\u0259ri g\u00fcd\u00fcrl\u0259r. \u201c\u0130kiq\u00fctbl\u00fcl\u00fck\u201d v\u0259 \u201c\u00e7oxq\u00fctbl\u00fcl\u00fck\u201d konsepsiyalar\u0131n\u0131n toqqu\u015fmas\u0131nda t\u0259zah\u00fcr ed\u0259n \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fcnya nizam\u0131na dair ziddiyy\u0259tli t\u0259s\u0259vv\u00fcrl\u0259r d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif yerl\u0259rind\u0259 siyasi v\u0259 iqtisadi n\u00fcfuz u\u011frunda r\u0259qab\u0259ti canland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Davaml\u0131 olaca\u011f\u0131 t\u0259qdird\u0259 bu r\u0259qab\u0259t qlobal v\u0259 regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u00fchitin\u0259 m\u0259nfi t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p><strong>Strateji co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259<\/strong> &#8211; Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259si bir \u00e7ox m\u0259nada strateji \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. Yaranmaqda olan \u015e\u0259rq-Q\u0259rb v\u0259 \u015eimal-C\u0259nub n\u0259qliyyat v\u0259 enerji d\u0259hlizi \u00fcz\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck ticar\u0259t yollar\u0131n\u0131n k\u0259si\u015fm\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259si \u00f6lk\u0259y\u0259 enerji v\u0259 infrastruktur m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli imkan verir. \u00d6lk\u0259nin bel\u0259 bir m\u0259rk\u0259z\u0259 \u00e7evrilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259si kimi \u00fcst\u00fcnl\u00fckd\u0259n tam istifad\u0259 edilm\u0259si vacib \u015f\u0259rtdir.<\/p>\n<p><strong>Z\u0259ngin t\u0259bii ehtiyatlar<\/strong> \u2013 Az\u0259rbaycan\u0131n z\u0259ngin t\u0259bii s\u0259rv\u0259tl\u0259r\u0259 malik olmas\u0131 n\u0259inki \u00f6lk\u0259nin \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259sin\u0259 v\u0259 xalq\u0131n rifah\u0131na xidm\u0259t edir, eyni zamanda bu fakt respublikan\u0131n milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin, siyasi m\u00fcst\u0259qilliyinin v\u0259 suverenliyinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm amildir. X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin z\u0259ngin karbohidrogen ehtiyatlar\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259nilm\u0259si v\u0259 d\u00fcnya bazarlar\u0131na n\u0259qli sonradan Az\u0259rbaycan\u0131n enerji strategiyas\u0131 adland\u0131r\u0131lan siyas\u0259tin \u0259sas elementin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. Bu strategiya Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tinin t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 t\u0259hdidl\u0259r v\u0259 riskl\u0259r<\/strong> \u2013 Beyn\u0259lxalq arenada qeyri-d\u00f6vl\u0259t aktorlar\u0131 olan beyn\u0259lxalq terror\u00e7u qrupla\u015fmalar, h\u0259rbi separat\u00e7\u0131 h\u0259r\u0259katlar, etnik v\u0259 dini ekstremizm, m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131q \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259ri, habel\u0259 qeyri-qanuni miqrasiya, narkotik madd\u0259l\u0259r v\u0259 insan alveri, k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131, vacib enerji v\u0259 n\u0259qliyyat infrastrukturunda sabotaj riski v\u0259 son ill\u0259rin fenomeni olan kiber h\u00fccumlar qlobal v\u0259 regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u00fchitin\u0259 ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n amill\u0259rdir.<\/p>\n<p><strong>M\u0259suliyy\u0259t v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsusluq<\/strong> \u2013 Az\u0259rbaycan tarixi \u0259sas etibaril\u0259 m\u00fcxt\u0259lif regional g\u00fccl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259r v\u0259 real m\u00fcst\u0259qillik u\u011frunda ged\u0259n davaml\u0131 m\u00fcbariz\u0259 tarixind\u0259n ibar\u0259tdir. Bu \u201cirs\u201d ki\u00e7ik \u00f6lk\u0259l\u0259rin suverenliyi v\u0259 h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 t\u0259min ed\u0259 bil\u0259c\u0259k beyn\u0259lxalq mexanizml\u0259rin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 t\u00f6hf\u0259 verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n beyn\u0259lxalq birliyin f\u0259al v\u0259 m\u0259suliyy\u0259tli \u00fczv\u00fc olmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir. M\u0259suliyy\u0259tin k\u00f6kl\u0259ri Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259r zaman m\u00fcxt\u0259lif dini etiqada, d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u0259, etnik qruplara aid insanlar\u0131n birg\u0259 ya\u015famas\u0131 v\u0259 tolerantl\u0131q kimi s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycan d\u0259rin tarixi k\u00f6kl\u0259r\u0259 malik, h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 etnik v\u0259 dini d\u00f6z\u00fcml\u00fcl\u00fck bax\u0131m\u0131ndan nadir d\u00fcny\u0259vi m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259sidir. Az\u0259rbaycan 1918-ci ild\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u015e\u0259rqind\u0259 ilk demokratik respublika elan edilmi\u015fdir. \u018fsrl\u0259r boyu burada m\u00fcs\u0259lman, xristian v\u0259 y\u0259hudil\u0259r bir-biri il\u0259 dinc yana\u015f\u0131 ya\u015fam\u0131\u015flar. M\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r aras\u0131nda k\u00f6rp\u00fc rolunu oynayan Az\u0259rbaycan beyn\u0259lxalq birliyin m\u0259nafeyi namin\u0259 bu d\u0259y\u0259rl\u0259ri t\u0259\u015fviq etm\u0259k m\u0259suliyy\u0259tini hiss edir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259r sistemin\u0259 c\u0259lb olunan b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 onlar\u0131n \u0259razi b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fc, h\u0259rbi g\u00fcc\u00fc v\u0259 iqtisadi potensial\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin suveren b\u0259rab\u0259rliyi prinsipin\u0259 \u0259saslanan m\u00fcst\u0259qil xarici siyas\u0259t h\u0259yata ke\u00e7irir. \u015e\u0259ffafl\u0131q v\u0259 \u00f6nc\u0259d\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tini s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndir\u0259n \u0259sas x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rdir. Az\u0259rbaycan b\u00fct\u00fcn \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 dostluq v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 s\u0259m\u0259r\u0259li ikit\u0259r\u0259fli v\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli \u0259laq\u0259l\u0259rini inki\u015faf etdirm\u0259kl\u0259 \u00f6z regionunda v\u0259 onun s\u0259rh\u0259dl\u0259rind\u0259n k\u0259narda s\u00fclh i\u00e7ind\u0259 birg\u0259 ya\u015fama v\u0259 mehriban qon\u015fulu\u011fu t\u0259\u015fviq etm\u0259kd\u0259 \u00e7ox maraql\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6lk\u0259miz m\u00f6vcud beyn\u0259lxalq t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sisteminin t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131 olan beyn\u0259lxalq h\u00fcququn norma v\u0259 prinsipl\u0259rin\u0259 \u0259saslanan xarici siyas\u0259t h\u0259yata ke\u00e7irir. B\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin suverenliyi, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc v\u0259 daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmamaq Az\u0259rbaycan\u0131n ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259sas prinsipl\u0259rdir. Az\u0259rbaycan\u0131n \u00f6lk\u0259nin milli maraqlar\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131na v\u0259 onun qlobal v\u0259 regional m\u00f6vqeyinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259l\u0259n xarici siyas\u0259t prioritetl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r: Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn b\u0259rpas\u0131. \u2013 Erm\u0259nistan-Az\u0259rbaycan, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin nizamlanmas\u0131 \u00f6lk\u0259mizin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi il\u0259 ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131q do\u011furan t\u0259xir\u0259sal\u0131nmaz m\u0259s\u0259l\u0259 v\u0259 xarici siyas\u0259timizin bir n\u00f6mr\u0259li prioriteti hesab olunur. M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259lli il\u0259 ba\u011fl\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00f6vqeyi dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259n d\u0259yi\u015fm\u0259z olaraq qal\u0131r. Biz m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259lli \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin i\u015f\u011fal olunmu\u015f Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131, bu \u0259razil\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n pozulmu\u015f suveren h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n b\u0259rpas\u0131, m\u0259cburi k\u00f6\u00e7k\u00fcnl\u0259rin \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131na qaytar\u0131lmas\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionunda \u00f6lk\u0259nin h\u0259rt\u0259r\u0259fli iqtisadi inki\u015faf\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 kommunikasiyalar\u0131n b\u0259rpas\u0131 v\u0259 sosial-iqtisadi inki\u015faf \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259rtl\u0259rin m\u00fc\u0259yy\u0259n olunmas\u0131, qanuni v\u0259 demokratik proses \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f regionunda Az\u0259rbaycan v\u0259 erm\u0259ni icmalar\u0131n\u0131n dinc yana\u015f\u0131 ya\u015famas\u0131n\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n t\u0259rkibind\u0259 muxtariyy\u0259tini t\u0259min ed\u0259c\u0259k statusun m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259sind\u0259n ba\u015fqa bir yol g\u00f6rm\u00fcr\u00fck. Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n \u00f6z m\u00fcq\u0259dd\u0259rat\u0131n\u0131 t\u0259yin etm\u0259si yaln\u0131z etnik t\u0259mizl\u0259m\u0259y\u0259 m\u0259ruz qalm\u0131\u015f az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n \u00f6z do\u011fma yurdlar\u0131na qaytar\u0131lmas\u0131ndan sonra v\u0259 yaln\u0131z Az\u0259rbaycan\u0131n t\u0259rkibind\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Az\u0259rbaycan he\u00e7 bir zaman \u00f6z \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc m\u00fczakir\u0259 obyektin\u0259 \u00e7evirm\u0259y\u0259c\u0259kdir. M\u00fcnaqi\u015f\u0259nin h\u0259llinin h\u00fcquqi v\u0259 siyasi \u0259saslar\u0131 BMT-nin Nizamnam\u0259si, Helsinki Yekun Akt\u0131, BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n 822, 853, 874 v\u0259 884 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259l\u0259ri, BMT Ba\u015f M\u0259clisinin 2008-ci ild\u0259 q\u0259bul etdiyi A\/RES\/62\/243 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259si, habel\u0259 AT\u018fT v\u0259 Avropa \u015euras\u0131n\u0131n m\u00fcvafiq s\u0259n\u0259dl\u0259ri v\u0259 q\u0259rarlar\u0131nda \u0259ks olunan beyn\u0259lxalq h\u00fcququn norma v\u0259 prinsipl\u0259rin\u0259 s\u00f6yk\u0259nir. B\u00fct\u00fcn bu s\u0259n\u0259dl\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n suverenliyi, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc v\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131nan s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259yir. Bundan \u0259lav\u0259, Strasburq\/Kehl sammitind\u0259 NATO Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f m\u00fcnaqi\u015f\u0259sinin Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259ll olunmas\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f s\u0259yl\u0259ri bir daha d\u0259st\u0259kl\u0259mi\u015fdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin s\u00fclh yolu il\u0259 nizamlanmas\u0131na sadiqdir v\u0259 m\u00fcnaqi\u015f\u0259nin beyn\u0259lxalq h\u00fcququn norma v\u0259 prinsipl\u0259rin\u0259 uy\u011fun \u0259dal\u0259tli v\u0259 davaml\u0131 h\u0259llinin d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn s\u0259yl\u0259rin s\u0259f\u0259rb\u0259r olunmas\u0131 m\u0259qs\u0259di il\u0259 \u00f6z t\u0259r\u0259fda\u015flar\u0131, beyn\u0259lxalq v\u0259 regional t\u0259\u015fkilatlarla apar\u0131lan i\u015fi davam ed\u0259c\u0259kdir. Buna baxmayaraq, s\u00fclh prosesinin u\u011furla n\u0259tic\u0259l\u0259nm\u0259si Erm\u0259nistan t\u0259r\u0259finin eynil\u0259 bu proses\u0259 sadiqliyind\u0259n v\u0259 konstruktiv yana\u015fmas\u0131ndan, h\u0259m\u00e7inin beyn\u0259lxalq birliyin, AT\u018fT-in b\u00fct\u00fcn \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 Minsk qrupunda t\u0259msil olunan v\u0259 h\u0259ms\u0259drlik ed\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin f\u0259al t\u00f6hf\u0259sind\u0259n as\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Beyn\u0259lxalq s\u00fclh v\u0259 sabitliyin t\u0259<\/strong><strong>\u015f<\/strong><strong>viqi<\/strong> \u2013 \u0130st\u0259r \u0259n\u0259n\u0259vi, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 yeni t\u0259hl\u00fck\u0259 v\u0259 probleml\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131 f\u0259al beyn\u0259lxalq s\u0259yl\u0259r hesab\u0131na al\u0131na bil\u0259r v\u0259 onlar\u0131n birt\u0259r\u0259fli qaydada aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn deyildir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan beyn\u0259lxalq terrorizm v\u0259 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli v\u0259 ikit\u0259r\u0259fli \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa f\u0259al c\u0259lb olunmu\u015fdur. Terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 dair b\u00fct\u00fcn beyn\u0259lxalq s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 qo\u015fulan Az\u0259rbaycan bu sah\u0259y\u0259 dair daim m\u0259lumat m\u00fcbadil\u0259si h\u0259yata ke\u00e7irir v\u0259 m\u00fcvafiq m\u0259ruz\u0259l\u0259r haz\u0131rlay\u0131r. Bizim s\u00fclhm\u0259raml\u0131lar Kosovo, \u0130raq v\u0259 \u018ffqan\u0131standa beyn\u0259lxalq birliyin dig\u0259r \u00fczvl\u0259rind\u0259n olan \u0259sg\u0259rl\u0259rl\u0259 \u00e7iyin-\u00e7iyin\u0259 xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rmi\u015fl\u0259r. Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 \u015firk\u0259tl\u0259rinin \u018ffqan\u0131stana yard\u0131m\u0131 v\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin b\u0259rpas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u0259yl\u0259ri ehtiyac i\u00e7ind\u0259 ya\u015fayan \u0259hali \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 imkanlar yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan ist\u0259r \u201cK\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lmamas\u0131 haqq\u0131nda Sazi\u015f\u201d, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 ixraca n\u0259zar\u0259t v\u0259 s\u0259rh\u0259d t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi t\u0259dbirl\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lmamas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Az\u0259rbaycan k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lmamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 beyn\u0259lxalq rejimin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 t\u0259r\u0259fdard\u0131r v\u0259 m\u00fcvafiq n\u0259zar\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00fcnya birliyi v\u0259 m\u00fcvafiq t\u0259\u015fkilatlarla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 davam etdir\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p>Transmilli cinay\u0259tkarl\u0131q v\u0259 insan alverin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 region \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 BMT, AT\u018fT v\u0259 dig\u0259r beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n g\u00fcnd\u0259liyind\u0259 duran m\u0259s\u0259l\u0259dir.<\/p>\n<p>C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 sabitlikl\u0259 \u00fcmumilikd\u0259 qlobal t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik aras\u0131nda \u0259laq\u0259nin m\u00f6vcudlu\u011fu m\u0259lum m\u0259s\u0259l\u0259dir. C\u0259nubi Qafqazdak\u0131 uzad\u0131lm\u0131\u015f m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rin regiondak\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 v\u0259 sabitliy\u0259 z\u0259rb\u0259 vurmas\u0131, region \u00f6lk\u0259l\u0259rinin iqtisadi v\u0259 siyasi inki\u015faf\u0131na mane\u0259 yaratmas\u0131 v\u0259 regiondak\u0131 real \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n region \u00f6lk\u0259l\u0259ri v\u0259 geni\u015f anlamda beyn\u0259lxalq birlik \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi narahatl\u0131q k\u0259sb edir.<\/p>\n<p><strong>S\u0259m\u0259r\u0259li \u00e7oxt\u0259r\u0259fli beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r sisteminin t\u0259<\/strong><strong>\u015f<\/strong><strong>viqi<\/strong> \u2013 Beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fcn \u0259n yax\u015f\u0131 halda s\u0259m\u0259r\u0259li \u00e7oxt\u0259r\u0259fli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r sistemi vasit\u0259sil\u0259 \u0259ld\u0259 edilm\u0259sin\u0259 \u0259min olaraq, Az\u0259rbaycan b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada v\u0259 regionumuzda beyn\u0259lxalq s\u00fclh v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259min edilm\u0259sind\u0259 BMT-nin rolunun vacibliyini q\u0259bul edir. BMT-nin Nizamnam\u0259sind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapan beyn\u0259lxalq h\u00fcququn norma v\u0259 prinsipl\u0259ri m\u00f6vcud beyn\u0259lxalq t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sisteminin t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Az\u0259rbaycan XXI \u0259srin probleml\u0259rin\u0259 v\u0259 t\u0259hdidl\u0259rin\u0259 daha s\u0259m\u0259r\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 cavab verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn beyn\u0259lxalq h\u00fcquq sisteminin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 q\u0259bul edilmi\u015f q\u0259rarlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si d\u0259 daxil olmaqla, BMT-nin operativ imkanlar\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259l\u0259n islahatlar\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yir.<\/p>\n<p>AT\u018fT il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutur. AT\u018fT-in Helsinki Yekun Akt\u0131 v\u0259 dig\u0259r s\u0259n\u0259dl\u0259r bu t\u0259\u015fkilata \u00fczv olan \u00f6lk\u0259l\u0259r aras\u0131nda m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri t\u0259nziml\u0259y\u0259n norma v\u0259 prinsipl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n edir v\u0259 kollektiv t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin saxlan\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas yarad\u0131r. BMT kimi, AT\u018fT-in d\u0259 f\u0259aliyy\u0259tinin onun b\u00fct\u00fcn s\u0259n\u0259dl\u0259rin\u0259 v\u0259 mexanizml\u0259rin\u0259 \u0259saslanm\u0131\u015f \u0259m\u0259li n\u0259tic\u0259l\u0259r vasit\u0259sil\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259liliyinin art\u0131r\u0131lmas\u0131na ehtiyac vard\u0131r.<\/p>\n<p>Eyni zamanda, milli maraqlar\u0131m\u0131z\u0131n t\u0259min olunmas\u0131, daxili siyasi v\u0259 institusional islahatlar\u0131n s\u0259m\u0259r\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si, h\u0259m\u00e7inin Az\u0259rbaycan qanunvericiliyinin Avropan\u0131n norma v\u0259 standartlar\u0131na uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rd\u0259n Avropa \u015euras\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q vacibdir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan regional \u00e7oxt\u0259r\u0259fli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ox vacib hesab edir v\u0259 GUAM-\u0131n \u0259sas yarad\u0131c\u0131s\u0131 kimi biz regionda daha mehriban v\u0259 daha sabit m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 nail olunmas\u0131na \u00f6z t\u00f6hf\u0259mizi veririk.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n h\u0259m Q\u0259rb, h\u0259m d\u0259 \u015e\u0259rq m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 m\u0259xsus olmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 nadir x\u00fcsusiyy\u0259ti dini m\u0259lumats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 d\u00f6z\u00fcms\u00fczl\u00fcy\u00fcn aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn dinl\u0259raras\u0131 dialoqda m\u00fch\u00fcm rol oynamaq \u00fc\u00e7\u00fcn imkanlar yarad\u0131r. 2007-ci ild\u0259 \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n Xarici \u0130\u015fl\u0259r Nazirl\u0259ri \u015euras\u0131n\u0131n s\u0259dri kimi Az\u0259rbaycan \u0130slam Konfrans\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n strukturlar\u0131n\u0131n v\u0259 funksiyalar\u0131n\u0131n daha da g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 Avropa t\u0259\u015fkilatlar\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q mexanizml\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 s\u0259yl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan sivilizasiyalar aras\u0131ndak\u0131 dialoqda f\u0259al i\u015ftirak edir v\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 t\u00f6hf\u0259 ver\u0259n ilk \u00f6lk\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131nda olmu\u015fdur. T\u0259qdir\u0259layiq hal kimi qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, \u00f6lk\u0259mizin bu istiqam\u0259td\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti Az\u0259rbaycan\u0131n birinci xan\u0131m\u0131 Mehriban \u018fliyevan\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir. Habel\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 tan\u0131nm\u0131\u015f elmi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n v\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Bak\u0131da m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259raras\u0131 dialoqa dair \u00fc\u00e7 m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m beyn\u0259lxalq t\u0259dbir t\u0259\u015fkil olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p><strong>Qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 faydal\u0131 ikit\u0259r\u0259fli \u0259laq\u0259l\u0259rin inki\u015faf\u0131<\/strong> \u2013 Az\u0259rbaycan regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 regionda s\u00fclh\u00fcn v\u0259 sabitliyin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm amil hesab edir v\u0259 yuxar\u0131da qeyd edilmi\u015f s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 Erm\u0259nistan istisna olmaqla b\u00fct\u00fcn yax\u0131n qon\u015fular\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 faydal\u0131 dostluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri qurmu\u015fdur. Qon\u015fu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rin daha da inki\u015faf\u0131 h\u0259llini g\u00f6zl\u0259y\u0259n regional probleml\u0259rin qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 sur\u0259td\u0259 q\u0259bul olunan \u015f\u0259kild\u0259 nizamlanmas\u0131 variant\u0131n\u0131n tap\u0131lmas\u0131na imkan yaradacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 aras\u0131nda \u00fc\u00e7t\u0259r\u0259fli strateji t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 d\u0259rinl\u0259\u015f\u0259n \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q regionda sabitliyin g\u00f6st\u0259ricisin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir. Rusiya il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r strateji t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q s\u0259viyy\u0259sin\u0259 y\u00fcks\u0259lmi\u015fdir v\u0259 bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259si davam edir. Az\u0259rbaycan \u0130ranla m\u00fct\u0259r\u0259qqi v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 istiqam\u0259tl\u0259nmi\u015f dialoq apar\u0131r, habel\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizi il\u0259 Avropa regionu aras\u0131nda k\u00f6rp\u00fc yaratmaq m\u0259qs\u0259di il\u0259 Orta Asiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini inki\u015faf etdirir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan strateji t\u0259r\u0259fda\u015f\u0131 olan AB\u015e il\u0259 qlobal probleml\u0259r v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparmaq m\u0259qs\u0259di il\u0259 ikit\u0259r\u0259fli v\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. Az\u0259rbaycan AB\u015e-\u0131n r\u0259hb\u0259rlik etdiyi antiterror koalisiyas\u0131n\u0131n \u00fczv\u00fcd\u00fcr, beyn\u0259lxalq birliyin terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259sini h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259st\u0259kl\u0259yir v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 bir s\u0131ra \u0259h\u0259miyy\u0259tli add\u0131mlar at\u0131r. Biz AB\u015e-la, habel\u0259 iqtisadi, enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi v\u0259 demokratik inki\u015faf\u0131n t\u0259\u015fviqi sah\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 i\u015f apar\u0131r\u0131q.<\/p>\n<p>Co\u011frafi bax\u0131mdan Q\u0259rb il\u0259 \u015e\u0259rqin k\u0259si\u015fm\u0259sind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Az\u0259rbaycan Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n mal v\u0259 xidm\u0259tl\u0259rin b\u00f6y\u00fcy\u0259n Asiya bazarlar\u0131na v\u0259 \u0259ksin\u0259 da\u015f\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bii ke\u00e7id imkan\u0131n\u0131 t\u0259min edir. Bu m\u0259nada Orta \u015e\u0259rq v\u0259 Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 vacib yer tutur. Yaranmaqda olan siyasi g\u00fcc m\u0259rk\u0259zl\u0259ri v\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 artan iqtisadiyyatlara malik bu regionlar iqtisadi, telekommunikasiya v\u0259 dig\u0259r sah\u0259l\u0259rd\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 faydal\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn perspektivl\u0259r a\u00e7\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Avropa v\u0259 Avratlantik strukturlara inteqrasiya<\/strong> \u2013 Az\u0259rbaycan Avropa v\u0259 Avratlantik birliyin d\u0259y\u0259rl\u0259ri il\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcr, \u00e7oxt\u0259r\u0259fli Transatlantik t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 proqramlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdir\u0259r\u0259k Avropa qit\u0259sind\u0259 v\u0259 onun s\u0259rh\u0259dl\u0259rind\u0259n k\u0259narda t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 sabitliy\u0259 t\u00f6hf\u0259 verir. Az\u0259rbaycan 1994-c\u00fc ild\u0259 NATO-nun \u201cS\u00fclh namin\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q\u201d Proqram\u0131na qo\u015fulan ilk \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n biri olmu\u015fdur v\u0259 Avratlantik T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131 v\u0259 dig\u0259r vasit\u0259l\u0259rl\u0259 NATO il\u0259 m\u00fcmk\u00fcn t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q mexanizml\u0259rind\u0259n tam \u015f\u0259kild\u0259 b\u0259hr\u0259l\u0259nir. Az\u0259rbaycan F\u0259rdi T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131n F\u0259aliyy\u0259ti Plan\u0131n\u0131n (FTFP) birinci m\u0259rh\u0259l\u0259sini u\u011furla ba\u015fa vurmu\u015fdur v\u0259 FTFP-in ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259sinin icras\u0131na ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r ki, bu da n\u00f6vb\u0259ti ill\u0259rd\u0259 NATO-Az\u0259rbaycan m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini istiqam\u0259tl\u0259ndir\u0259c\u0259kdir. Az\u0259rbaycan\u0131n A\u0130 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u00f6lk\u0259nin t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik ehtiyaclar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259n k\u0259nara \u00e7\u0131xaraq iqtisadi, siyasi v\u0259 sosial sah\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 geni\u015fl\u0259nir. Avropa Qon\u015fuluq Siyas\u0259ti \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 2006-c\u0131 ild\u0259 q\u0259bul olunmu\u015f A\u0130-Az\u0259rbaycan F\u0259aliyy\u0259t Plan\u0131 Az\u0259rbaycan v\u0259 A\u0130 aras\u0131nda siyasi dialoqu g\u00fccl\u0259ndirir, siyasi, iqtisadi v\u0259 institusional islahatlar sah\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 inki\u015faf etdirir, \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n keyfiyy\u0259tc\u0259 yeni s\u0259viyy\u0259y\u0259 qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259saslar yarad\u0131r. A\u0130-Az\u0259rbaycan F\u0259aliyy\u0259t Plan\u0131n\u0131n yerin\u0259 yetirilm\u0259si A\u0130 il\u0259 Az\u0259rbaycan aras\u0131nda qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 siyasi v\u0259 iqtisadi as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n daha da m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259c\u0259kdir. Biz A\u0130-nin \u015e\u0259rq T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131 T\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcn\u00fc alq\u0131\u015flay\u0131r v\u0259 biz bunun A\u0130 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndir\u0259c\u0259yin\u0259 \u00fcmid edirik.<\/p>\n<p><strong>Davaml\u0131 inki\u015faf v\u0259 Avropan\u0131n enerji v\u0259 n\u0259qliyyat d\u0259hlizinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si<\/strong> &#8211; Neft v\u0259 qaz k\u0259m\u0259rl\u0259rinin, dig\u0259r m\u00fcvafiq infrastrukturun tikintisi d\u0259 daxil olmaqla, Az\u0259rbaycan\u0131n neft sektorunun inki\u015faf\u0131 art\u0131q \u00f6lk\u0259nin iqtisadi y\u00fcks\u0259li\u015fin\u0259 t\u00f6hf\u0259 vermi\u015f, regional v\u0259 qlobal \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lav\u0259 imkanlar yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Bak\u0131-Supsa, Bak\u0131-Tbilisi-Ceyhan neft k\u0259m\u0259rl\u0259ri v\u0259 C\u0259nubi Qafqaz qaz k\u0259m\u0259ri kimi regional infrastruktur layih\u0259l\u0259rinin u\u011furla h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259n bu \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q C\u0259nubi Qafqaz regionunun \u0259h\u0259miyy\u0259tini art\u0131rm\u0131\u015f, Avropa v\u0259 qlobal enerji t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 t\u00f6hf\u0259 vermi\u015f v\u0259 Avropa \u00fc\u00e7\u00fcn yeni, h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259tli enerji m\u0259nb\u0259l\u0259rinin \u0259sas\u0131n\u0131 qoymu\u015fdur. Az\u0259rbaycan\u0131n karbohidrogen ehtiyatlar\u0131 strateji co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259 il\u0259 birlikd\u0259 \u00f6lk\u0259ni \u0259h\u0259miyy\u0259tli enerji m\u0259nb\u0259yin\u0259 v\u0259 beyn\u0259lxalq enerji t\u0259chizat\u0131 sisteminin vacib t\u0259rkib hiss\u0259sin\u0259 \u00e7evirir. Yaln\u0131z enerji istehsal\u00e7\u0131s\u0131 v\u0259 ixrac\u00e7\u0131s\u0131 kimi deyil, eyni zamanda, vacib tranzit \u00f6lk\u0259si kimi Az\u0259rbaycan\u0131n regionun m\u0259rk\u0259zi oyun\u00e7usu v\u0259 beyn\u0259lxalq arenada \u0259h\u0259miyy\u0259tli aktor olaraq imkanlar\u0131 getdikc\u0259 art\u0131r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan\u0131n co\u011frafi yerl\u0259\u015fm\u0259si \u00f6lk\u0259nin d\u00fcnya bazarlar\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u015fax\u0259l\u0259ndirm\u0259k imkan\u0131 verir. C\u0259nubi Qafqaz regionu \u0259razisind\u0259n beyn\u0259lxalq n\u0259qliyyat v\u0259 kommunikasiya d\u0259hlizl\u0259rinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n tranzit imkanlar\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si \u00f6lk\u0259 iqtisadiyyat\u0131n\u0131n \u015fax\u0259l\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 qeyri-neft sektorunun inki\u015faf\u0131 strategiyas\u0131n\u0131n vacib elementidir. Bu m\u0259nada, Az\u0259rbaycan Avropa-Qafqaz-Asiya N\u0259qliyyat D\u0259hlizi (TRASECA) layih\u0259si, habel\u0259 \u015eimal-C\u0259nub n\u0259qliyyat d\u0259hlizinin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 f\u0259al c\u0259lb olunmu\u015fdur. Habel\u0259, Az\u0259rbaycan T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 G\u00fcrc\u00fcstanla geostrateji \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb ed\u0259n Bak\u0131-Tbilisi-Qars d\u0259mir yolu x\u0259ttinin qurulmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. Bu x\u0259ttin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si v\u0259 g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn vacib add\u0131m olacaq, eyni zamanda, qlobal t\u0259sirl\u0259r\u0259 malik yeni regional imkanlar yaradacaqd\u0131r.<\/p>\n<p>Bazarlar v\u0259 xarici s\u0259rmay\u0259l\u0259rin r\u0259qab\u0259ti, fiskal v\u0259 monetar siyas\u0259tl\u0259rin \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259si m\u0259qs\u0259di il\u0259 m\u00f6vcud beyn\u0259lxalq kommersiya \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rini c\u0259lb etm\u0259k z\u0259rur\u0259ti il\u0259 s\u0259ciyy\u0259l\u0259n\u0259n beyn\u0259lxalq m\u00fchit f\u0259al xarici iqtisadi siyas\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini t\u0259l\u0259b edir. Az\u0259rbaycan iqtisadiyyat\u0131n qeyri-neft sektorlar\u0131na xarici s\u0259rmay\u0259l\u0259rin c\u0259lb edilm\u0259si, \u00f6lk\u0259d\u0259 istehsal olunan mallar\u0131n beyn\u0259lxalq bazarlara mane\u0259siz ke\u00e7idinin t\u0259min olunmas\u0131, ticar\u0259t, s\u0259rmay\u0259 qoyulu\u015fu v\u0259 iqtisadi y\u00fcks\u0259li\u015fin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si vasit\u0259sil\u0259 davaml\u0131 iqtisadi inki\u015fafa t\u00f6hf\u0259 verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn regiondak\u0131 v\u0259 ondan k\u0259narda yerl\u0259\u015f\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda maraql\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n iqtisadi inki\u015faf f\u0259ls\u0259f\u0259si \u00e7ox sad\u0259dir \u2013 qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259rin \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259si qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 fayda g\u0259tirir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan xarici \u0259laq\u0259l\u0259rinin co\u011frafiyas\u0131n\u0131 \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 geni\u015fl\u0259ndirmi\u015f, beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 daha \u00e7ox n\u0259z\u0259r\u0259\u00e7arpan v\u0259 h\u00f6rm\u0259t edil\u0259n \u00f6lk\u0259y\u0259 \u00e7evrilmi\u015f v\u0259 xarici siyas\u0259t m\u0259qs\u0259dl\u0259rini daha da t\u0259kmill\u0259\u015fdirmi\u015fdir. Avstraliya istisna olmaqla, bizim bu g\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn qit\u0259l\u0259rind\u0259 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rimiz vard\u0131r. \u0130kit\u0259r\u0259fli s\u0259n\u0259dl\u0259rin imzalanmas\u0131, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li s\u0259f\u0259rl\u0259r, beyn\u0259lxalq konfrans v\u0259 d\u00fcnya forumlar\u0131nda i\u015ftirak bizim g\u00fcnd\u0259lik diplomatik h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n ayr\u0131lmaz hiss\u0259sin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>M\u00fcst\u0259qilliyimizin b\u0259rpa olunmas\u0131ndan ke\u00e7\u0259n 20 il \u0259rzind\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259t strategiyas\u0131n\u0131n u\u011furlu olmas\u0131n\u0131n s\u00fcbutu ondan ibar\u0259tdir ki, bu d\u00f6vr \u0259rzind\u0259 \u00f6lk\u0259miz daim d\u0259yi\u015f\u0259n beyn\u0259lxalq m\u00fchit\u0259 uy\u011funla\u015fmaqla yana\u015f\u0131, eyni zamanda regional lider\u0259 \u00e7evrilm\u0259y\u0259 nail olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Milli maraqlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si, m\u00fcst\u0259qilliyin v\u0259 suverenliyin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fcn b\u0259rpas\u0131na istiqam\u0259tl\u0259nmi\u015f f\u0259al xarici siyas\u0259t strategiyas\u0131, habel\u0259 \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus v\u0259 b\u0259z\u0259n ziddiyy\u0259tli siyas\u0259t y\u00fcr\u00fcd\u0259n regional v\u0259 regiondan k\u0259narda olan aktorlarla modus vivendi-nin tap\u0131lmas\u0131na imkan yaradan elastiklik aras\u0131nda m\u00fcr\u0259kk\u0259b balans Az\u0259rbaycan\u0131n xarici siyas\u0259tinin s\u0259ciyy\u0259vi x\u00fcsusiyy\u0259tidir.<\/p>\n<p>Hal-haz\u0131rda Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n 54 xarici \u00f6lk\u0259d\u0259 s\u0259firliyi, 11 konsullu\u011fu v\u0259 5 daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014<\/p>\n<p><strong>\u00d6ZB\u018fK\u0130STAN<\/strong><\/p>\n<p>31 avqust 1991-ci il \u00d6zb\u0259kistan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin r\u0259sm\u0259n elan edildiyi g\u00fcn kimi \u00f6lk\u0259nin beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259t\u0259 tam inteqrasiyas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015flan\u011f\u0131c n\u00f6qt\u0259si oldu. M\u00fcst\u0259qilliyin\u0259 qovu\u015fan \u00d6zb\u0259kistan yenid\u0259n \u00f6z xarici siyas\u0259tini y\u00fcr\u00fctm\u0259k imkan\u0131 \u0259ld\u0259 etdi. Lap \u0259vv\u0259ld\u0259n bu siyas\u0259tin t\u0259m\u0259lind\u0259 bir s\u0131ra prinsipl\u0259r dururdu: \u00f6lk\u0259nin milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik prioriteti, beyn\u0259lxalq h\u00fcquq normalar\u0131, dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmamaq, b\u00fct\u00fcn m\u00fcbahis\u0259li m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin s\u00fclh yolu il\u0259 h\u0259ll olunmas\u0131, \u00f6z milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik maraqlar\u0131n\u0131 \u00fcst\u00fcn tutmaqla b\u00fct\u00fcn d\u00fcny\u0259vi maraqlarla hesabla\u015fmaq, he\u00e7 bir b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin t\u0259siri alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u0259m\u0259k, tam etibarl\u0131q \u0259sas\u0131nda ikit\u0259r\u0259fli v\u0259 \u00e7ox t\u0259r\u0259fli xarici \u0259laq\u0259l\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf etdirilm\u0259si, beyn\u0259lxalq iqtisadi v\u0259 maliyy\u0259 t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n intensivl\u0259\u015fdirilm\u0259si.<\/p>\n<p>Bug\u00fcn \u00d6zb\u0259kistan d\u00fcnyan\u0131n 120-d\u0259n \u00e7ox \u00f6lk\u0259 il\u0259 diplomatik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qurmu\u015fdur. Paytaxt Da\u015fk\u0259nt \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 42 xarici \u00f6lk\u0259 s\u0259firliyi, 1 ba\u015f konsulluq, 9 f\u0259xri konsulluq, 10 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat n\u00fcmay\u0259nd\u0259si, 5 beyn\u0259lxalq maliyy\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi v\u0259 diplomatik statusa malik 3 ticar\u0259t n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>Bununla yana\u015f\u0131, \u00d6zb\u0259kistan\u0131n xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 v\u0259 n\u00fcfuzlu beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilarda 46 diplomatik v\u0259 konsulluq n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan Respublikas\u0131 100-d\u0259n \u00e7ox beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00fczv\u00fcd\u00fcr. Onlar\u0131n aras\u0131nda BMT, MDB, \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131, Kollektiv T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik haqq\u0131nda M\u00fcqavil\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 da var. Abropa Birliyi v\u0259 NATO il\u0259 s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q inki\u015faf etdirilir.<\/p>\n<p>M\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u0259laq\u0259l\u0259rin b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlu m\u00fctt\u0259fiqlik v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 h\u00f6rm\u0259t prinsipl\u0259ri \u0259sas\u0131nda qurulmas\u0131 \u00d6zb\u0259kistana imkan verir ki, qlobal m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 u\u011furla inteqrasiya etsin, beyn\u0259lxalq siyasi, iqtisadi, elmi-texniki v\u0259 m\u0259d\u0259ni \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qlarda aktiv i\u015ftirak ed\u0259 bilsin.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 m\u00fch\u00fcm prioritet qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259r, x\u00fcsus\u0259n region d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rin qurulmas\u0131 v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n yarad\u0131lmas\u0131d\u0131r. Sonradan regional \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n d\u0259rinl\u0259\u015fm\u0259si M\u0259rk\u0259zi Asiyada s\u00fclh\u00fcn b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131, stabillik v\u0259 \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259nin m\u00fch\u00fcm \u015f\u0259rtidir.<\/p>\n<p>Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259ri, Asiya-Sakit Okean regionu, C\u0259nub-\u015e\u0259rqi v\u0259 C\u0259nubi Asiya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini dinamik v\u0259 ard\u0131c\u0131l \u015f\u0259kild\u0259 ink\u015faf etdir\u0259n \u00d6zb\u0259kistan h\u0259min m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 yeni m\u0259zmun verm\u0259y\u0259 can at\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan v\u0259 Avropa Birliyi aras\u0131nda 1996-c\u0131 ild\u0259 imzalanm\u0131\u015f m\u00fctt\u0259fiqlik v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q bar\u0259d\u0259 M\u00fcqavil\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n Avropa Birliyi il\u0259 siyasi dialoq, ticari-iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni-humanitar \u0259laq\u0259l\u0259r inki\u015faf edir v\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nir.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan\u0131n \u015eimali v\u0259 C\u0259nubi Amerika \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 AB\u015e-la \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 geni\u015fl\u0259nm\u0259kd\u0259dir. \u00d6zb\u0259kistan v\u0259 AB\u015e qlobal t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 &#8211; narkotikl\u0259rin qeyri-qanuni d\u00f6vriyy\u0259si, k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u018ffqan\u0131standa s\u00fclh\u00fcn v\u0259 sabitliyin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 aktiv \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259kd\u0259dirl\u0259r.<\/p>\n<p>M\u00fcst\u0259qillik qazanmas\u0131yla \u00d6zb\u0259kistan m\u0259n\u0259vi, dini v\u0259 ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259 bax\u0131mdan \u00f6z\u00fcn\u0259 yax\u0131n olan Asiyada, Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rqd\u0259ki m\u00fcs\u0259lman sivilizasiyalarla birba\u015fa \u0259laq\u0259l\u0259r qurmaq imkan\u0131 \u0259ld\u0259 etdi. \u00d6zb\u0259kistan\u0131n bu \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 siyasi, iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni-humanitar \u0259laq\u0259l\u0259r qurmas\u0131 m\u00fcsb\u0259t istiqam\u0259td\u0259 c\u0259r\u0259yan edir.<\/p>\n<p>Dig\u0259r m\u00fch\u00fcm istiqam\u0259t MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 inki\u015faf etdiril\u0259n m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rdir. MDB \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 t\u0259r\u0259fl\u0259r h\u0259m \u00fcmumi, h\u0259m d\u0259 f\u0259rdi milli maraqlar\u0131n t\u0259min edilm\u0131si \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z m\u00f6vqel\u0259rini uzala\u015fd\u0131ra bilirl\u0259r.<\/p>\n<p>\u00d6zb\u0259kistan\u0131n xarici siyas\u0259tinin prioritet sah\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 regional v\u0259 qlobal m\u00fcst\u0259vid\u0259 s\u00fclh v\u0259 stabilliyin qurunub saxlan\u0131lmas\u0131 namin\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qd\u0131r. T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin b\u00f6l\u00fcnm\u0259zliyinin baza prinsipin\u0259 \u0259saslanan \u00d6zb\u0259kistan beyn\u0259lxalq v\u0259 regional stabillik v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259min olunmas\u0131nda BMT v\u0259 dig\u0259r beyn\u0259lxalq strukturlar\u0131n rolunun aktivl\u0259\u015fdirilm\u0259sinin t\u0259r\u0259fdar\u0131 olmu\u015f v\u0259 indi d\u0259 bunu d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>Son ill\u0259r M\u0259rk\u0259zi Asiya, b\u00fct\u00fcn dig\u0259r d\u00fcnya ictimaiyy\u0259ti kimi, beyn\u0259lxalq terror qrupla\u015fmalar\u0131n\u0131n, narkomafiyan\u0131n, m\u00fcxt\u0259lif ekstremist q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin cinay\u0259tkar \u0259m\u0259ll\u0259ri il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, \u00d6zb\u0259kistan\u0131n xarici siyas\u0259tinin \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259ri h\u0259m regional, h\u0259m d\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259ki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q t\u0259\u015fkil etm\u0259kd\u0259dir. Buna konkret n\u00fcmun\u0259 \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar.<\/p>\n<p>\u018ffqan\u0131standak\u0131 anti-terror \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 zaman\u0131 bu \u00f6lk\u0259d\u0259ki regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin f\u0259sadlar\u0131 xeyli azalm\u0131\u015f v\u0259 M\u0259rk\u0259zi Asiyada stabilliyinin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 sah\u0259sind\u0259 m\u00fcsb\u0259t ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r\u0259 nail olunmu\u015fdur. \u018ffqan\u0131stan r\u0259hb\u0259rliyini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u00d6zb\u0259kistan q\u0131sa zaman \u0259rzind\u0259 \u0259fqan xalq\u0131n\u0131n s\u00fclh \u015f\u0259raitind\u0259 ya\u015faya bilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn ikit\u0259r\u0259fli v\u0259 \u00e7oxt\u0259r\u0259fli f\u0259aliyy\u0259tini davam etdirm\u0259kd\u0259dir. \u018ffqan\u0131stan\u0131 M\u0259rk\u0259zi Asiya \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 T\u0259\u015fkilat\u0131na (MA\u018fT) m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i qismind\u0259 d\u0259 d\u0259v\u0259t etm\u0259kl\u0259, \u00d6zb\u0259kistan M\u0259rk\u0259zi Asiyadak\u0131 regional prosesl\u0259rd\u0259 sa\u011flam \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n yarad\u0131lmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu, he\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, \u018ffqan\u0131stan\u0131n m\u00fcharib\u0259d\u0259n sonrak\u0131 d\u00f6vrd\u0259 m\u00fcsb\u0259t inki\u015fafa nail olmas\u0131na yard\u0131m ed\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014<\/p>\n<p><strong>QAZAXISTAN<\/strong><\/p>\n<p>Avrasiyan\u0131n tam g\u00f6b\u0259yind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Qazax\u0131stan Respublikas\u0131 xarici d\u00fcnya il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 \u00e7ox t\u0259r\u0259flilik strategiyas\u0131n\u0131 izl\u0259yir v\u0259 \u00f6lk\u0259 m\u0259nf\u0259\u0259tl\u0259ri t\u0259kc\u0259 geopolitik faktorlarla m\u0259hdudla\u015fm\u0131r. Prezident Nursultan Nazarbayevin d\u0259 dediyi kimi: \u201cQazax\u0131stan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yi &#8211; Asiya il\u0259 Avropada, \u015e\u0259rq il\u0259 Q\u0259rbd\u0259dir\u201d. Qazax diplomatiyas\u0131n\u0131n \u00f6t\u0259n 13 illik m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 \u0259ld\u0259 etdiyi \u0259n \u00f6n\u0259mli u\u011furu &#8211; m\u00fcst\u0259qil Qazax\u0131stan\u0131n \u0259traf\u0131nda \u201ct\u0259hl\u00fck\u0259sizlik qu\u015fa\u011f\u0131\u201dn\u0131 yaratmaqla b\u0259rab\u0259r Rusiya, \u00c7in, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, \u00d6zb\u0259kistan v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan kimi \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 mehriban qon\u015fuluq, dostluq v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259rinin in\u015fa edilm\u0259sidir. Asiya qit\u0259sind\u0259ki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n yeni v\u0259 keyfiyy\u0259tli mexanizmini yaratma\u011fa y\u00f6n\u0259l\u0259n Asiyada \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 G\u00fcv\u0259n Art\u0131r\u0131c\u0131 T\u0259dbirl\u0259r Konfrans\u0131 (C\u0130CA) fikri Qazax\u0131stan prezidenti Nursultan Nazarbayev t\u0259r\u0259find\u0259n ilk d\u0259f\u0259 1992-ci ild\u0259 BMT-nin Ba\u015f Assambleyas\u0131nda ortaya at\u0131lm\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>\u0130ndiki vaxtda bu Konfrans\u0131n 17 \u00fczv \u00f6lk\u0259si var: \u018ffqan\u0131stan, Az\u0259rbaycan, Hindistan, \u0130srail, \u0130ran, Qazax\u0131stan, \u00c7in, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Misir, Monqolustan, Pakistan, Rusiya, F\u0259l\u0259stin, Tacikistan, T\u00fcrkiy\u0259, Tayland, \u00d6zb\u0259kistan. AB\u015e, Avstraliya, Vyetnam, C\u0259nubi Koreya, Ukrayna, Yaponiya is\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i statusuna malikdirl\u0259r. 4 \u0130yun 2002-ci il tarixind\u0259 Almat\u0131da realla\u015fan ilk Zirv\u0259y\u0259 Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, \u00c7in Xalq Respublikas\u0131n\u0131n ke\u00e7mi\u015f ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 Jiang Zemin, Hindistan ba\u015f naziri Atal B. Vadjpai, Pakistan Prezidenti P\u0259rviz M\u00fc\u015f\u0259rr\u0259f, T\u00fcrkiy\u0259 prezidenti \u018fhm\u0259d Necd\u0259t Sez\u0259r, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan prezidenti Askar Akayev, Tacikistan Prezidenti Emomali Rahmonov, Monqolustan Prezidenti Natsagiin Bagabandi, \u0130ran prezidenti m\u00fcavini M. Aref v\u0259 dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259rin y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259li r\u0259hb\u0259rl\u0259ri, h\u0259m\u00e7inin BMT, AT\u018fT, \u018fr\u0259b \u00d6lk\u0259l\u0259ri Birliyi kimi beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlar\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 i\u015ftirak etmi\u015fdi.<\/p>\n<p>Zirv\u0259y\u0259 qat\u0131lanlar bu t\u0259\u015fkilat\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259ri v\u0259 qanunlar\u0131n\u0131, qit\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131ndak\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 sabitlik v\u0259ziyy\u0259tini ifad\u0259 ed\u0259n Almat\u0131 Raz\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131, h\u0259m\u00e7inin beyn\u0259lxalq terrorla m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r aras\u0131 dialoq C\u0130CA Deklarasiyas\u0131n\u0131 imzalam\u0131\u015flar.<\/p>\n<p>Zirv\u0259 zaman\u0131 imzalanan s\u0259n\u0259dl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131mas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq, Almat\u0131 \u015f\u0259h\u0259ri &#8220;Asiya Helsinki&#8217;si&#8221; dey\u0259 xat\u0131rlanma\u011fa ba\u015fland\u0131. 1975-ci il Helsinkid\u0259 realla\u015fan konfrans zaman\u0131 Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259ri ilk d\u0259f\u0259 beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r prinsipl\u0259rini insan h\u00fcquqlar\u0131 prinsipl\u0259ri il\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, Avropadak\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda akt imzalam\u0131\u015flar. Bu m\u0259zmunda C\u0130CA il\u0259 AT\u018fT-n m\u00fcqayis\u0259 ed\u0259rk\u0259n, bir ba\u015fqa t\u0259r\u0259fd\u0259n Avropadak\u0131 v\u0259ziyy\u0259tin Asiyaya n\u0259z\u0259r\u0259n tamamil\u0259 f\u0259rqli oldu\u011funu n\u0259z\u0259rd\u0259 saxlamaq laz\u0131md\u0131r. Avropa Birliyin\u0259 \u00fczv olan \u0259sas \u00f6lk\u0259l\u0259rin iqtisadi v\u0259 siyasi m\u00f6vqel\u0259ri eyni s\u0259viyy\u0259d\u0259dir, Avropa xalqlar\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rinin d\u0259 \u00e7ox b\u0259nz\u0259rlik da\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumdur. C\u0130CA is\u0259 \u00f6z inki\u015faf\u0131 v\u0259 xarici siyas\u0259tind\u0259 istiqam\u0259tl\u0259ri bax\u0131m\u0131ndan f\u0259rqli yollar izl\u0259y\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259ri eyni \u00e7\u0259tir alt\u0131na y\u0131\u011fmaqdad\u0131r. Z\u0259ngin v\u0259 yoxsul \u00f6lk\u0259l\u0259rin qon\u015fu olmas\u0131, torpaq v\u0259 mill\u0259tl\u0259r aras\u0131 anla\u015f\u0131lmazl\u0131qlar, k\u00f6kd\u0259n dindar d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259r &#8211; bunlar Asiya qit\u0259sind\u0259ki \u00f6lk\u0259l\u0259rin h\u0259llini g\u00f6zl\u0259dikl\u0259ri \u0259sas v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rdir. N\u0259tic\u0259d\u0259 C\u0130CA prosesinin g\u0259l\u0259c\u0259k perspektivi \u00e7ox geni\u015fdir. Qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, 2002-ci ilin Sentyabr ay\u0131nda Almat\u0131da &#8220;C\u0130CA: inki\u015faf \u00fcf\u00fcql\u0259ri&#8221; m\u00f6vzusunda beyn\u0259lxalq elmi-praktik konfrans t\u0259\u015fkil edildi, bu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 i\u015ftirak\u00e7\u0131lar inam art\u0131r\u0131c\u0131 t\u0259dbirl\u0259r haqq\u0131nda fikir al\u0131\u015f-veri\u015fi etdil\u0259r. 22 Oktyabr 2004-c\u00fc il tarixind\u0259 Almat\u0131da C\u0130CA Nazirl\u0259r Sammiti realla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Y\u0131\u011f\u0131nca\u011fa T\u00fcrkiy\u0259, \u018ffqan\u0131stan, Az\u0259rbaycan, \u00c7in, Hindistan, F\u0259l\u0259stin, \u0130ran, \u0130srail, Pakistan, Rusiya, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Monqolustan, \u00d6zb\u0259kistan, Tacikistan, Tailand \u00f6lk\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n xarici i\u015fl\u0259r nazirl\u0259ri, d\u00f6vl\u0259t nazirl\u0259ri, nazir m\u00fcavinl\u0259ri qo\u015fuldular. \u0130ndoneziya, Yaponiya, Koreya, Malayziya, AB\u015e, Vyetnam, Ukrayna, Filippin, Sinqapur, S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131 Krall\u0131\u011f\u0131, \u015eri Lanka v\u0259 BMT, AT\u018fT, AB kimi beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilat n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri y\u0131\u011f\u0131ncaqda m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7i v\u0259 qonaq olaraq i\u015ftirak etdil\u0259r. BMT-nin ba\u015f katibi Kofi Annan\u0131n mesaj\u0131 BMT-nin ba\u015f katibinin x\u00fcsusi n\u00fcmay\u0259nd\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n oxundu. Q\u0259bul edil\u0259n \u201cG\u00fcv\u0259n Art\u0131r\u0131c\u0131 T\u0259dbirl\u0259r Kataloqu\u201d, \u201cC\u0130CA F\u0259aliyy\u0259t Qaydalar\u0131\u201d v\u0259 C\u0130CA Nazirl\u0259r Zirv\u0259sind\u0259n sonra n\u00fcmayi\u015f olunan m\u0259ruz\u0259 y\u0131\u011f\u0131nca\u011f\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tini ortaya qoydu. Bu, C\u0130CA Konfrans\u0131na \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rinin m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n apar\u0131lan iki illik i\u015fl\u0259rin n\u0259tic\u0259sind\u0259 realla\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n prezidenti Nursultan Nazarbayevin 2002-ci ilin Dekabr ay\u0131nda Moskvada prezident Vladimir Putin il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc zaman\u0131 2003-ci ilin Rusiyada &#8220;Qazax\u0131stan ili&#8221; olaraq elan edil\u0259c\u0259yini bildirm\u0259si iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rin s\u0259viyy\u0259sini a\u00e7\u0131qca g\u00f6z \u00f6n\u00fcn\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131. 2003-ci il Qazax\u0131stan-Rusiya m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin m\u00fc\u015fahid\u0259 edildiyi yeni bir d\u00f6vr\u00fcn ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 olmu\u015fdur. \u0130lk olaraq, Qazax\u0131stan \u0259razisind\u0259 olan &#8220;Baykonur&#8221; kosmos stansiyas\u0131n\u0131n ortaq istifad\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259si k\u00f6kl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259ll edildi; ikincisi, iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131ndak\u0131 s\u0259rh\u0259d delimitasiyas\u0131 h\u0259ll edildi; \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 enerji sah\u0259sind\u0259ki \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda \u0259h\u0259miyy\u0259tli u\u011furlar \u0259ld\u0259 edildi.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan xarici siyas\u0259tinin Avrasiya istiqam\u0259tind\u0259 is\u0259 \u015e\u0259rq qon\u015fusu, eyni zamanda d\u00fcnyan\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n biri say\u0131lan \u00c7in il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r daim aktuall\u0131\u011f\u0131n\u0131 qorumaqdad\u0131r. \u0130lk olaraq, iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131nda ucsuz-bucaqs\u0131z s\u0259rh\u0259dl\u0259rin m\u00f6vcud olmas\u0131, ikincisi \u00c7inin Qazax\u0131stan \u00fc\u00e7\u00fcn Asiya-Atlantika okean\u0131 b\u00f6lg\u0259sin\u0259 \u00e7atacaq m\u00fcnasib &#8220;p\u0259nc\u0259r\u0259&#8221; oldu\u011fu m\u0259lumdur. Bundan ba\u015fqa, \u00f6lk\u0259d\u0259 1 milyondan \u00e7ox Qazax azl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ya\u015famas\u0131 da \u00e7ox b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir. \u0130kili \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259ld\u0259 edil\u0259n m\u00fch\u00fcm nailiyy\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 Astana il\u0259 Pekin aras\u0131nda s\u0259rh\u0259d m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin k\u00f6kd\u0259n h\u0259ll edilm\u0259sidir. Hal-haz\u0131rda iki tarixi qon\u015fu d\u00f6vl\u0259t \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 faydal\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edirl\u0259r. Bu m\u0259zmunda Qazax\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n prezidenti Nursultan Nazarbayevin 2002-ci ild\u0259 \u00c7in\u0259 realla\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 r\u0259smi s\u0259f\u0259ri x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. Bu s\u0259f\u0259r zaman\u0131 Nursultan Nazarbayevl\u0259 \u00c7in Xalq Respublikas\u0131 r\u0259hb\u0259ri Jiang Zemin dostluq v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q haqq\u0131nda m\u00fcqavil\u0259 imzalad\u0131lar. 20 illik d\u00f6vr \u00fc\u00e7\u00fcn haz\u0131rlanan bu \u0259h\u0259miyy\u0259tli m\u00fcqavil\u0259 ikit\u0259r\u0259fli siyasi v\u0259 iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rl\u0259 b\u0259rab\u0259r Asiya qit\u0259sind\u0259ki t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini d\u0259 \u0259hat\u0259 edir.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan xarici siyas\u0259tinin \u0259sas x\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u015eanxay Cooperation Organization, SCO) \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259kdir. XX \u0259srin sonundak\u0131 qlobal geosiyasi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r regional t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini beyn\u0259lxalq siyas\u0259tin \u0259h\u0259miyy\u0259tli prioritetl\u0259rind\u0259n biri etm\u0259kd\u0259dir. Bir s\u0131ra MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri kimi Qazax\u0131standa da m\u00fcst\u0259qilliyinin ilk ill\u0259rind\u0259 s\u0259rh\u0259d probleml\u0259ri m\u00f6vcud idi. \u00c7\u00fcnki, ke\u00e7mi\u015f Sovetl\u0259r Birliyi r\u0259hb\u0259rl\u0259ri bu m\u0259s\u0259l\u0259ni on ill\u0259rc\u0259 h\u0259ll ed\u0259 bilm\u0259mi\u015fdil\u0259r. \u015e\u018fT-in (k\u00f6hn\u0259 ad\u0131 &#8211; \u015eanxay Be\u015fliyi) t\u0259m\u0259li 26 Aprel 1996-c\u0131 ild\u0259 \u015eanxayda \u00c7in, Qazax\u0131stan, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan, Rusiya v\u0259 Tacikistan d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n ilk zirv\u0259 toplant\u0131s\u0131nda at\u0131ld\u0131. Zirv\u0259 zaman\u0131 &#8220;s\u0259rh\u0259d b\u00f6lg\u0259sind\u0259ki h\u0259rbi sah\u0259d\u0259 inam t\u0259dbirl\u0259rini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k haqq\u0131nda&#8221; m\u00fcqavil\u0259 imzaland\u0131. Bel\u0259c\u0259, d\u00fcnya s\u0259hn\u0259sin\u0259 yeni t\u0259\u015fkilat &#8220;\u015eanxay Be\u015fliyi&#8221; ortaya \u00e7\u0131xd\u0131. Bu m\u0259nada, h\u0259min istiqam\u0259td\u0259 14-15 iyun 2001-ci il tarixl\u0259ri aras\u0131nda \u015eanxayda realla\u015fan VI Zirv\u0259 zaman\u0131 m\u00fch\u00fcm add\u0131mlar at\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>D\u00f6vl\u0259t Ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n etdikl\u0259ri x\u00fcsusi a\u00e7\u0131qlamada &#8220;\u015eanxay Forumuna&#8221; \u00d6zb\u0259kistan\u0131n r\u0259smi olaraq tam s\u0259lahiyy\u0259tli \u00fczv olaraq q\u0259bul edildiyi v\u0259 &#8220;\u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda&#8221; b\u0259yannam\u0259nin imzaland\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131qlan\u0131b. Bel\u0259c\u0259, h\u0259min t\u0259\u015fkilat\u0131n tamamil\u0259 yeni, bir xeyli y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7ataraq d\u00fcnya siyas\u0259t arenas\u0131ndak\u0131 \u00e7\u0259kisi artd\u0131. \u015e\u018fT \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n m\u00fch\u00fcm y\u0131\u011f\u0131ncaqlar aras\u0131nda 14 Sentyabr 2001-ci il tarixind\u0259 Almat\u0131da ke\u00e7iril\u0259n bu t\u0259\u015fkilata \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin h\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n ilk zirv\u0259sini ayr\u0131ca qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r. H\u00f6kum\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u015e\u018fT-\u0259 \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rin regional-iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259sas m\u0259qs\u0259dl\u0259ri, istiqam\u0259tl\u0259ri v\u0259 investisiya sah\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fcsb\u0259t z\u0259min haz\u0131rlama haqq\u0131nda Memorandum imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bundan \u0259lav\u0259, AB\u015e-dak\u0131 11 sentyabr hadis\u0259l\u0259ri dolay\u0131s\u0131 il\u0259 ortaq faci\u0259 elan edildi. Apar\u0131lan f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin n\u0259tic\u0259si olaraq, \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 b\u00f6lg\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 yarad\u0131lm\u0131\u015f qurulmu\u015f bir h\u0259rbi-siyasi blok olmad\u0131\u011f\u0131, tam \u0259ksin\u0259, \u00f6z f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rind\u0259 a\u00e7\u0131q siyas\u0259t izl\u0259y\u0259n v\u0259 ba\u015fqa \u00f6lk\u0259l\u0259r, beyn\u0259lxalq v\u0259 b\u00f6lg\u0259 t\u0259\u015fkilatlar\u0131 il\u0259 siyasi, ticari-iqtisadi, m\u0259d\u0259ni, elmi-texniki v\u0259 ba\u015fqa sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259y\u0259 haz\u0131r olan bir t\u0259\u015fkilat meydana g\u0259ldi. Qazax\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n xarici siyas\u0259t v\u0259 iqtisadiyyat strategiyas\u0131nda Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131n\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tli yeri m\u00f6vcuddur. Bug\u00fcn Astana Va\u015finqtonun Orta Asiyadak\u0131 \u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli strateji t\u0259r\u0259fda\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan\u0131n son ill\u0259rd\u0259ki \u0259sas siyasi v\u0259 iqtisadi islahatlar\u0131 zaman\u0131 \u0259ld\u0259 etdiyi nailiyy\u0259tl\u0259ri m\u0259mnuniyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131layan AB\u015e MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda ilk olaraq, Qazax\u0131stan\u0131 s\u0259rb\u0259st bazara sahib \u00f6lk\u0259 kimi tan\u0131y\u0131b. Va\u015finqton h\u0259m\u00e7inin Qazax\u0131stan\u0131n D\u00fcnya Ticar\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczvl\u00fcy\u00fc yolunda d\u0259st\u0259kl\u0259rini \u0259sirg\u0259mir.<\/p>\n<p>AB\u015e Qazax\u0131stan\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck xarici yat\u0131r\u0131mc\u0131s\u0131d\u0131r. Son 10 ild\u0259 Qazax\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n iqtisadiyyat\u0131na 4 milyard AB\u015e dollar\u0131 m\u0259bl\u0259\u011find\u0259 birba\u015fa Amerika investisiyas\u0131 realla\u015fd\u0131. 11 Sentyabr 2001-ci il hadis\u0259l\u0259ri ikit\u0259r\u0259fli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 ayr\u0131ca \u0259h\u0259miyy\u0259t qazand\u0131rd\u0131. AB\u015e t\u0259r\u0259fi Qazax\u0131stan\u0131n beyn\u0259lxalq anti-terror koalisiyas\u0131na g\u00f6st\u0259rdiyi d\u0259st\u0259yi m\u0259mnuniyy\u0259tl\u0259 qar\u015f\u0131lad\u0131. Bu m\u0259zmunda Qazax\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n prezidenti Nursultan Nazarbayevin 2001-ci il dekabr ay\u0131nda Va\u015finqtona etdiyi r\u0259smi s\u0259f\u0259r b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259t qazand\u0131. Ziyar\u0259t \u0259snas\u0131nda &#8220;Qazax-Amerika \u0259laq\u0259l\u0259rinin yeni istiqam\u0259tl\u0259ri haqq\u0131nda&#8221; ortaq \u015f\u0259rh ver\u0259n Nursultan Nazarbayevl\u0259 v\u0259 G. Bu\u015f iki \u00f6lk\u0259 aras\u0131ndak\u0131 uzun m\u00fcdd\u0259tli strateji ortaql\u0131\u011f\u0131 daha da g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259y g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259kl\u0259rini dil\u0259 g\u0259tirdil\u0259r.<\/p>\n<p>Asiya il\u0259 Avropan\u0131n birl\u0259\u015fdiyi yerd\u0259 olan Qazax\u0131stan\u0131n \u00e7ox istiqam\u0259tli xarici siyas\u0259tind\u0259 Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259r\u0259 ayr\u0131ca \u0259h\u0259miyy\u0259t verilir. Son ill\u0259rd\u0259 Avropa Birliyi \u00f6lk\u0259l\u0259ri Qazax\u0131stan\u0131n b\u00f6y\u00fck ticar\u0259t-iqtisadi orta\u011f\u0131na \u00e7evrilib. Qazax\u0131stan iqtisadiyyat\u0131na qazand\u0131r\u0131lan xarici s\u0259rmay\u0259l\u0259rin 20%-i AB-nin pay\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p>Avropa Komissiyas\u0131n\u0131n ke\u00e7mi\u015f s\u0259dri R.Prodinin &#8220;Qazax\u0131stan-b\u00f6lg\u0259d\u0259 Avropa Birliyinin etibarl\u0131 t\u0259r\u0259fda\u015f\u0131d\u0131r&#8221; fikri Birliyin Qazax\u0131stana ba\u011fl\u0131 siyas\u0259tinin g\u00f6st\u0259ricisidir. Astana AB \u00f6lk\u0259l\u0259ri aras\u0131nda x\u00fcsusil\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259, Almaniya v\u0259 Fransa, Yax\u0131n \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n \u018fr\u0259b d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri, \u0130srail, \u0130ran, C\u0259nubi Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n Hindistan, Pakistan, Uzaq \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259n Koreya Respublikas\u0131 v\u0259 Yaponiya il\u0259 s\u0131x siyasi v\u0259 ticar\u0259t-iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131 inki\u015faf etdirmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan\u0131n xarici siyas\u0259tinin prioritet istiqam\u0259tl\u0259ri Rusiya, AB\u015e, \u00c7in, Avropa Birliyi, Orta Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259ri, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyadak\u0131 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 v\u0259 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 maraqlara \u0259saslanan \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n inki\u015faf etdirilm\u0259sind\u0259n ibar\u0259tdir.<\/p>\n<p>1992-ci ilin Yanvar ay\u0131nda Qazax\u0131stan v\u0259 Rusiyan\u0131n r\u0259hb\u0259rliyi il\u0259 Kollektiv T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik M\u00fcqavil\u0259si imzalanm\u0131\u015fd\u0131r. Bu m\u00fcqavil\u0259 Oktyabr ay\u0131nda Kollektiv T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131 (KTMT) hal\u0131n\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131r. Qazax\u0131stan Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131, Avropada T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131na, \u015eimali Atlantika \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q \u015euras\u0131na daxil olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>1994-c\u00fc ild\u0259 Qazax\u0131stan Beyn\u0259lxalq Atom Enerjisi T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv oldu v\u0259 t\u0259\u015fkilat daxilind\u0259 \u0259sas n\u00fcv\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi (1996) v\u0259 n\u00fcv\u0259 tullant\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 raz\u0131la\u015fmalar\u0131n\u0131 (1997) imzalad\u0131. Dekabr ay\u0131nda Budape\u015ftd\u0259 Qazax\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n N\u00fcv\u0259 Silahs\u0131zlanma Pakt\u0131na girm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dar T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik T\u0259minat\u0131 haqq\u0131ndak\u0131 Memorandum imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1995-ci ild\u0259 Qazax\u0131stan v\u0259 AB aras\u0131nda t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fcqavil\u0259si imzalanm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>1996-c\u0131 ild\u0259 Qazax\u0131stan \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n qurulmas\u0131nda vasit\u0259\u00e7i oldu.<\/p>\n<p>2001-ci ild\u0259 X\u0259z\u0259r Boru K\u0259m\u0259ri Konsorsiumunun r\u0259smi ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 qoyuldu. Qazax\u0131stan v\u0259 AB\u015e aras\u0131nda enerji ortaql\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bir memorandum imzaland\u0131.<\/p>\n<p>2002-ci ilin 4 \u0130yun tarixind\u0259 ilk d\u0259f\u0259 Asiyada \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 G\u00fcv\u0259n Art\u0131r\u0131c\u0131 T\u0259dbirl\u0259r Konfrans\u0131 zirv\u0259si t\u0259\u015fkil edildi. Tarixi Almat\u0131 H\u0259r\u0259kat\u0131 v\u0259 terrorizmi aradan qald\u0131rma v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r aras\u0131nda dialoqu t\u0259\u015fviq etm\u0259 m\u00f6vzular\u0131ndak\u0131 Asiyada \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 G\u00fcv\u0259n Art\u0131r\u0131c\u0131 T\u0259dbirl\u0259r Konfrans\u0131 B\u0259yannam\u0259si imzaland\u0131.<\/p>\n<p>2003-c\u00fc ilin 23-24 Oktyabr tarixl\u0259rinda Astanada S\u0259mavi v\u0259 \u018fn\u0259n\u0259vi Dinl\u0259r Liderl\u0259rinin I Konqresi ke\u00e7irildi.<\/p>\n<p>2005-ci ild\u0259 Qazax\u0131stan AT\u018fT il\u0259 dialoqa \u0259h\u0259miyy\u0259t ver\u0259r\u0259k, 2009-cu il \u00fc\u00e7\u00fcn AT\u018fT-in d\u00f6vri ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z namiz\u0259dliyini t\u0259klif etdi.<\/p>\n<p>2006-c\u0131 ilin may ay\u0131ndan Qazax\u0131stan Prezidenti Nursultan Nazarbayev MDB \u00f6lk\u0259l\u0259ri d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 \u015furas\u0131n\u0131n s\u0259dridir.<\/p>\n<p>17 \u0130yun 2006-c\u0131 ild\u0259 Asiyada \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q v\u0259 G\u00fcv\u0259n Art\u0131r\u0131c\u0131 T\u0259dbirl\u0259r Konfrans\u0131n\u0131n ikinci zirv\u0259si Almat\u0131da ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdi. Bu qurumun t\u0259\u015fkilatlanmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli add\u0131m at\u0131ld\u0131. T\u0259\u015fkilat\u0131n Ba\u015f Katibliyi quruldu.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan xarici siyas\u0259tinin n\u00fcv\u0259sind\u0259 tarixi v\u0259 geosiyasi \u0259n\u0259n\u0259l\u0259ri, iqtisadi v\u0259 strateji prioritetl\u0259rin m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011funlu\u011fu hiss olunur.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan xarici siyas\u0259t sah\u0259sind\u0259ki \u0259sas m\u0259nb\u0259l\u0259r prezident Nazarbayevin \u0259s\u0259rl\u0259ri kimi q\u0259bul edil\u0259 bil\u0259r \u2013 \u201cQazax\u0131stan yolu&#8221; v\u0259 2030-cu il \u00fczr\u0259 Milli Strategiya.<\/p>\n<p>Qazax\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n 44 xarici \u00f6lk\u0259d\u0259 s\u0259firliyi, 4 daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi, 6 diplomatik missiyas\u0131, 8 ba\u015f konsullu\u011fu v\u0259 10 konsullu\u011fu f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014<\/p>\n<p><strong>QIR\u011eIZISTAN<\/strong><\/p>\n<p>31 Avqust 1991-ci ild\u0259 m\u00fcst\u0259qilliy\u0259 qovu\u015fan Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan demokratik bir respublikad\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n 135 \u00f6lk\u0259si Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyini r\u0259sm\u0259n tan\u0131m\u0131\u015f, 96 \u00f6lk\u0259 il\u0259 is\u0259 diplomatik m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qurulmu\u015fdur. 1992-ci ild\u0259 \u00f6lk\u0259nin h\u0259yat\u0131nda \u00f6n\u0259mli bir hadis\u0259 ba\u015f verir \u2013 Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunur. Bununla, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan \u00f6z m\u00f6vqeyini b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya \u00e7atd\u0131rmaq imkan\u0131 \u0259ld\u0259 etmi\u015f oldu. El\u0259 h\u0259min il Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan YUNESKO-ya \u00fczv q\u0259bul olunur. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan MDB m\u0259kan\u0131nda ilk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259ndir ki, D\u00fcnya Ticar\u0259t T\u0259\u015fkilat\u0131na \u00fczv q\u0259bul olunmu\u015fdur. Haz\u0131rda paytaxt Bi\u015fkek \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 20-d\u0259n \u00e7ox xarici s\u0259firlik v\u0259 diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rir. O c\u00fcml\u0259d\u0259n, d\u00fcnyan\u0131n 20 \u00f6lk\u0259sind\u0259 Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n s\u0259firlik v\u0259 n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi xidm\u0259t g\u00f6st\u0259rir. Respublika Beyn\u0259lxalq Valyuta Fondu, Asiya \u0130nki\u015faf Bank\u0131 v\u0259 D\u00fcnya Bank\u0131 il\u0259 beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r qurmu\u015fdur. Beyn\u0259lxalq prosesl\u0259rd\u0259ki imkan, potensial v\u0259 m\u00f6vqeyind\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan beyn\u0259lxalq yolunu \u00f6z\u00fc t\u0259yin edir. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259 xarici siyas\u0259t Rusiya, \u00c7in, Almaniya, Hindistan, Yaponiya, T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 AB\u015e-la qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 s\u0259m\u0259r\u0259li m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259lib. M\u0259s\u0259l\u0259n, Rusiya il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00f6lk\u0259nin sosial, iqtisadi, enerji, h\u0259rbi v\u0259 n\u0259qliyyat-kommunikasiya sah\u0259l\u0259rind\u0259ki perspektivli inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox \u00f6n\u0259mli say\u0131l\u0131r. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan AB\u015e-la beyn\u0259lxalq terrorla birg\u0259 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 aktiv \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir. T\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259min olunmas\u0131, insan haqlar\u0131na riay\u0259t olunmas\u0131, ekoloji probleml\u0259rin h\u0259lli v\u0259 iqtisadi inki\u015faf m\u0259hz AT\u018fT-l\u0259 qurulmu\u015f s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilir.<\/p>\n<p>\u00d6lk\u0259nin xarici siyas\u0259ti d\u00f6vl\u0259tin, v\u0259t\u0259nda\u015f c\u0259miyy\u0259tinin, idar\u0259\u00e7ilik v\u0259 b\u0259l\u0259diyy\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n maraq v\u0259 m\u0259suliyy\u0259tini b\u00fct\u00fcn s\u0259viyy\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259ks etdirir. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n xarici siyas\u0259tinin \u0259sas prinsipl\u0259ri bunlard\u0131r: MDB v\u0259 d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri il\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259laq\u0259l\u0259rin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si, neytrall\u0131q n\u00fcmayi\u015f etdirm\u0259k, h\u0259rbi birlik v\u0259 bloklarda i\u015ftirak etm\u0259m\u0259k, mill\u0259tl\u0259r aras\u0131 konfliktl\u0259r\u0259 yol verilm\u0259m\u0259si v\u0259 aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131, d\u00f6vl\u0259t s\u0259rh\u0259dl\u0259rinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si, el\u0259c\u0259 d\u0259 regional m\u00f6vqel\u0259rin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si, \u00f6lk\u0259nin m\u00fcsb\u0259t imicinin yarad\u0131lmas\u0131, d\u00fcnya bazar\u0131nda r\u0259qab\u0259t\u0259 d\u00f6z\u00fcml\u00fcl\u00fcy\u00fcn art\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 s.<\/p>\n<p>\u015e\u00fcbh\u0259siz ki, b\u00fct\u00fcn dig\u0259r m\u00fcasir d\u00f6vl\u0259tl\u0259r kimi Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan da xarici siyas\u0259t konsepsiyas\u0131nda b\u0259zi prioritet m\u0259qamlar\u0131 vur\u011fulay\u0131r. Bel\u0259 ki, Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas prioritetl\u0259r ba\u015fda X\u0130N v\u0259 dig\u0259r institutlar, qurumlar olmaqla, xarici siyas\u0259t f\u0259aliyy\u0259tinin t\u0259siredici sistemini qurmaq, xarici siyas\u0259t metodlar\u0131 vasit\u0259sil\u0259 \u00f6lk\u0259nin milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirm\u0259k, milli inki\u015faf\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnbit atmosfer yaratmaq v\u0259 \u00f6lk\u0259nin m\u00fcsb\u0259t imicinin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si.<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas f\u0259aliyy\u0259ti M\u0259rk\u0259zi v\u0259 Daxili Asiyan\u0131n birl\u0259\u015fdirilm\u0259si olaraq qal\u0131r. Respublika siyasi konfliktl\u0259rin s\u00fclh dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131 yolu il\u0259 h\u0259ll edilm\u0259sini d\u0259st\u0259kl\u0259yir, qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 v\u0259 dig\u0259r uzaq xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 s\u0259m\u0259r\u0259li iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin qurulmas\u0131na t\u0259r\u0259fdard\u0131r. Regional s\u0259viyy\u0259d\u0259 xarici siyas\u0259tin \u0259sas mahiyy\u0259ti qon\u015fu Qazax\u0131stan, \u00c7in, \u00d6zb\u0259kistan v\u0259 Tadcikistanla mehriban qon\u015fuluq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131, qon\u015fular\u0131n suverenliyin\u0259 v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015f\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259 Rusiya il\u0259 birlik yaradan Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan kollektiv t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m verm\u0259kd\u0259dir. D\u00f6vl\u0259tl\u0259rin regional birliyi Avrasiya \u0130qtisadi Birliyi, Kollektiv T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik M\u00fcqavil\u0259si T\u0259\u015fkilat\u0131 v\u0259 \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm elementl\u0259rd\u0259n biridir.<\/p>\n<p>Qloballa\u015fman\u0131n imkanlar\u0131ndan maksimum d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 istifad\u0259 olunmas\u0131, beyn\u0259lxalq ictimaiyy\u0259td\u0259 \u00f6lk\u0259nin m\u00f6vqel\u0259einin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si, xarici investisiyalar\u0131n c\u0259lb edilm\u0259si, milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259min edilm\u0259si \u2013 b\u00fct\u00fcn bunlar Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n xarici siyas\u0259tind\u0259 \u0259sas istiqam\u0259tl\u0259r hesab edilir. Avrasiya \u0130qtisadi Birliyi v\u0259 \u015eanxay \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131 mal v\u0259 xidm\u0259tl\u0259rin \u00fcmumi bazar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131nda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n xarici iqtisadi f\u0259aliyy\u0259td\u0259 v\u0259 ixracat\u0131n geni\u015fl\u0259nm\u0259sind\u0259 \u00f6lk\u0259nin uzunm\u00fcdd\u0259tli maraqlar\u0131n\u0131 t\u0259min edir.<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan\u0131n xarici siyas\u0259tinin \u0259sas prioritetl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 silahs\u0131zlanma, terrorizm v\u0259 narkotrafikl\u0259 m\u00fcbariz\u0259dir. Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan n\u00fcv\u0259 silah\u0131ndan azad bir zonad\u0131r.<\/p>\n<p>Respublika \u00f6z\u00fcn\u00fcn turistik c\u0259h\u0259td\u0259n c\u0259lbedici olmas\u0131nda maraql\u0131 bir \u00f6lk\u0259dir. Q\u0131r\u011f\u0131z xalq\u0131n\u0131n z\u0259ngin m\u0259d\u0259ni irsi ild\u0259n-il\u0259 \u00e7oxlu sayda Q\u0259rb turistl\u0259rini \u00f6z\u00fcn\u0259 \u00e7\u0259kir. H\u00f6kum\u0259t \u00f6k\u0259d\u0259 telekommunikasiyan\u0131n inki\u015faf\u0131na x\u00fcsusi diqq\u0259t yetirm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>Dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259r kimi Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi istiqam\u0259tl\u0259r \u00f6z v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n\u0131n \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259 v\u0259 xaricind\u0259 h\u00fcquq v\u0259 maraqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131d\u0131r.\u00a0 H\u00f6kum\u0259t bu v\u0259zif\u0259sind\u0259n \u00f6hd\u0259sind\u0259n, \u00e7\u0259tin d\u0259 olsa, g\u0259lm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Q\u0131r\u011f\u0131z\u0131stan Respublikas\u0131n\u0131n xaricd\u0259 22 s\u0259firliyi, 4 ba\u015f konsullu\u011fu, 1 konsullu\u011fu, 2 daimi n\u00fcmay\u0259nd\u0259liyi f\u0259aliyy\u0259t g\u0259st\u0259rir.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014\u2014<\/p>\n<p><strong>T\u00dcRKM\u018fN\u0130STAN<\/strong><\/p>\n<p>22 Avqust 1990-c\u0131 ild\u0259 suverenliyini elan ed\u0259n T\u00fcrkm\u0259nistan 26 oktyabrda ke\u00e7iril\u0259n referendum n\u0259tic\u0259sind\u0259 xalq\u0131n \u00e7ox b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259sinin m\u00fcst\u0259qilliy\u0259 s\u0259s verm\u0259siyl\u0259, 27 Oktyabr 1991-ci ild\u0259 \u00f6z m\u00fcst\u0259qilliyini elan etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n m\u00fcst\u0259qilliyinin ilk g\u00fcnl\u0259rind\u0259n etibar\u0259n xarici siyas\u0259t prioritetl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 kimi olmu\u015fdur:<\/p>\n<p>\u2022 d\u00fcnyaya a\u00e7\u0131lma s\u0259yl\u0259ri,<\/p>\n<p>\u2022 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik qay\u011f\u0131lar\u0131,<\/p>\n<p>\u2022 qon\u015fularla yax\u015f\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259r.<\/p>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n xarici siyas\u0259tinin \u0259n diqq\u0259t\u0259 \u00e7arpan x\u00fcsusiyy\u0259ti \u00f6lk\u0259nin xarici siyas\u0259tini formala\u015fd\u0131ran d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131s\u0131 T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131n\u0131n \u00e7ox t\u0259r\u0259fli, ya da regional c\u0259hdl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 m\u0259saf\u0259li v\u0259 t\u0259mkinli davran\u0131\u015f\u0131 olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>Bunun ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bl\u0259ri aras\u0131nda T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n geopolitik m\u00f6vqeyi il\u0259 birlikd\u0259 qlobal g\u00fcc m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t olmas\u0131n\u0131n g\u0259tirdiyi &#8220;udulma qorxusu&#8221; il\u0259 yana\u015f\u0131 t\u0259bii ehtiyyatlar\u0131n\u0131n z\u0259nginliyind\u0259n do\u011furan narahatl\u0131q \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir yer tutur.<\/p>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n t\u0259r\u0259fsizlik statusunu \u0259ld\u0259 etm\u0259 s\u0259yl\u0259rini yaln\u0131z qlobal d\u00fcnyadak\u0131 g\u00fcc m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 t\u0259r\u0259f olmaqdan yay\u0131nma v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini qoruma siyas\u0259tinin bir n\u0259tic\u0259si olaraq \u015f\u0259rh etm\u0259k yet\u0259rli say\u0131lmaz. T\u00fcrkm\u0259nistan \u00f6z\u00fcn\u00fcn t\u0259r\u0259fsizlik siyas\u0259ti il\u0259 b\u00f6lg\u0259 g\u00fccl\u0259riyl\u0259 olan \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259 iqtisadi v\u0259 siyasi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri t\u0259r\u0259f g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259r\u0259k y\u00fcr\u00fctm\u0259k niyy\u0259tini d\u0259 ortaya qoyur.<\/p>\n<p>12 dekabr 1995-ci il tarixind\u0259 Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (BMT) yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n 50-ci ild\u00f6n\u00fcm\u00fc v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n t\u0259r\u0259fsizlik statusuna namiz\u0259dlik istiqam\u0259tli \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda T\u00fcrkm\u0259nistan prezidenti Saparmurat Niyazov &#8220;daimi t\u0259r\u0259fsizlik&#8221; m\u00fcraci\u0259tl\u0259riyl\u0259 \u0259laq\u0259dar olaraq bu \u0259h\u0259miyy\u0259tli h\u0259qiq\u0259tin alt\u0131n\u0131 c\u0131zm\u0131\u015fd\u0131r: &#8220;&#8230; Bizim bu add\u0131m\u0131m\u0131z T\u00fcrkm\u0259nistanda v\u0259 regionda s\u00fclh\u00fcn b\u0259rq\u0259rar olmas\u0131na b\u00f6y\u00fck k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259kdir. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 bizim \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. \u00c7\u00fcnki, T\u00fcrkm\u0259nistan d\u00fcnyan\u0131n \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir n\u00f6qt\u0259sind\u0259, t\u0259bii ehtiyyatlar\u0131n \u0259n z\u0259ngin oldu\u011fu b\u00f6lg\u0259l\u0259rd\u0259n birind\u0259 yerl\u0259\u015fm\u0259kd\u0259dir. Bu v\u0259ziyy\u0259t bizim \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;daimi t\u0259r\u0259fsizlik&#8221; siyas\u0259tini qa\u00e7\u0131lmaz edir. T\u00fcrkm\u0259nistan co\u011frafi \u0259h\u0259miyy\u0259tli v\u0259 h\u0259ssas bir m\u00f6vqed\u0259 yerl\u0259\u015fdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qda daha diqq\u0259tli h\u0259r\u0259k\u0259t edir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259, T\u00fcrkm\u0259nistan bug\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r q\u0259r\u0259zsiz bir xarici siyas\u0259t y\u00fcr\u00fctm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrkm\u0259nistan bundan sonra da &#8220;daimi neytral&#8221; bir \u00f6lk\u0259 olaraq, xarici v\u0259 daxili siyas\u0259tini icra etm\u0259k ist\u0259yir. Bu bar\u0259d\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n, t\u0259\u015fkilat r\u0259hb\u0259rinin v\u0259 d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n t\u0259sdiqini xahi\u015f edirik. &#8221;<\/p>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistan xarici siyas\u0259tinin t\u0259r\u0259fsizlik prinsipl\u0259rin\u0259 dayanaca\u011f\u0131n\u0131 T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 ilk d\u0259f\u0259 10 \u0130yul 1992-ci ild\u0259 Avropa T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 \u018fm\u0259kda\u015fl\u0131q T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n (AT\u018fT) Finlandiyan\u0131n paytaxt\u0131 Helsinkid\u0259ki konfrans\u0131nda g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirmi\u015fdir. AT\u018fT \u00fczvl\u0259rinin liderl\u0259ri T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131n\u0131n bu fikrin\u0259 d\u0259st\u0259k vermi\u015fl\u0259r.<\/p>\n<p>AT\u018fT \u00fczvl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa dig\u0259r \u00f6lk\u0259l\u0259r d\u0259 bu fikr\u0259 d\u0259st\u0259k vermi\u015fdir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u0130ndoneziya T\u00fcrkm\u0259nistana bu bar\u0259d\u0259 h\u0259r c\u00fcr d\u0259st\u0259k ver\u0259c\u0259yini a\u00e7\u0131qlam\u0131\u015fd\u0131r. T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131n\u0131n 18 May 1995-ci il tarixind\u0259 etdiyi Rusiya ziyar\u0259tind\u0259 Rusiya bir daha T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n t\u0259r\u0259fsizlik statusunu d\u0259st\u0259kl\u0259diyini v\u0259 bu d\u0259st\u0259yinin davam ed\u0259c\u0259yini bildirmi\u015fdir. 15 Aprel 1995-ci ild\u0259ki EKO konfrans\u0131nda EKO \u00fczv\u00fc olan d\u00f6vl\u0259t ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 da d\u0259st\u0259kl\u0259rini ifad\u0259 etmi\u015fl\u0259r. Bit\u0259r\u0259f H\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n 20 Oktyabr 1995-ci ild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri zirv\u0259d\u0259 d\u0259 T\u00fcrkm\u0259nba\u015f\u0131 113 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tin d\u0259st\u0259yini alm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Bug\u00fcn beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259d\u0259 davaml\u0131 q\u0259r\u0259zsiz d\u00f6vl\u0259t statusu olan \u00f6lk\u0259 kimi q\u0259bul edil\u0259n d\u00f6vl\u0259tl\u0259r bunlard\u0131r: \u0130sve\u00e7r\u0259 (1815-ci ild\u0259n bu yana), Avstriya (1955-ci ild\u0259n bu yana) v\u0259 Laos (1962-ci ild\u0259 bu yana). Lakin Laosun t\u0259r\u0259fsizliyi Vyetnam m\u00fcharib\u0259si zaman\u0131 1964-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq uzun m\u00fcdd\u0259t \u00e7eyn\u0259nmi\u015fdir.<\/p>\n<p>Lakin onu da ifad\u0259 etm\u0259k laz\u0131md\u0131r ki, &#8220;daimi t\u0259r\u0259fsizlik&#8221; statusu bug\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259tin siyas\u0259tini k\u00f6kl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 \u0259hat\u0259 etm\u0259mi\u015fdir. Bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin anlay\u0131\u015f\u0131 il\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n t\u0259r\u0259fsizlik anlay\u0131\u015f\u0131 aras\u0131nda radikal f\u0259rql\u0259r vard\u0131r. Bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259r bit\u0259r\u0259flik statusunu yaln\u0131z h\u0259rbi c\u0259h\u0259td\u0259n istifad\u0259 edirs\u0259, T\u00fcrkm\u0259nistan beyn\u0259lxalq h\u00fcquq qaydalar\u0131na v\u0259 BMT-nin m\u00fcqavil\u0259l\u0259rinin \u0259sas prinsipl\u0259rin\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 elan ed\u0259r\u0259k, &#8220;daimi t\u0259r\u0259fsizlik&#8221; anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 h\u0259rbi m\u0259nas\u0131yla yana\u015f\u0131, yerli v\u0259 qlobal xarakteri, m\u00fcdd\u0259ti v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n \u00f6z iqtisadi inki\u015faf\u0131yla birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k, milli m\u0259nafel\u0259ri il\u0259 d\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u00fcn obyektiv ehtiyaclar\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutmu\u015fdur. Bundan ba\u015fqa, T\u00fcrkm\u0259nistan geopolitik, tarixi, etnik v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq qurdu\u011fu mehriban qon\u015fuluq \u0259laq\u0259l\u0259rini qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 h\u00f6rm\u0259t, tolerantl\u0131q v\u0259 anlay\u0131\u015fa s\u00f6yk\u0259yir.<\/p>\n<p>Daimi q\u0259r\u0259zsiz d\u00f6vl\u0259t qanuni m\u00fcdafi\u0259 v\u0259ziyy\u0259ti xaricind\u0259 bir d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 qat\u0131la bilm\u0259z. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n, daimi q\u0259r\u0259zsiz d\u00f6vl\u0259t \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rini yaratmaq h\u00fcququna malikdir. Bununla yana\u015f\u0131, daimi q\u0259r\u0259zsiz d\u00f6vl\u0259tin silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin m\u00fcdafi\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi olan m\u0259qbul silahlanma h\u0259cmini (tutumunu) a\u015fmamas\u0131 laz\u0131md\u0131r. Bu m\u00f6vzuda T\u00fcrkm\u0259nistan \u00f6z m\u00fcdafi\u0259 doktrinas\u0131 v\u0259 beyn\u0259lxalq \u00f6hd\u0259likl\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259, \u00f6z d\u00f6vl\u0259t m\u00fcst\u0259qilliyini v\u0259 \u0259razi b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fcn\u00fc qoruya bil\u0259c\u0259k bir \u00f6l\u00e7\u00fcd\u0259 silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rini yaratm\u0131\u015fd\u0131r. H\u0259r hans\u0131 bir h\u0259rbi h\u00fccum v\u0259ziyy\u0259tind\u0259 d\u0259 dig\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n h\u0259rbi yard\u0131m ist\u0259m\u0259 haqq\u0131n\u0131 \u0259ld\u0259 etmi\u015fdir.<\/p>\n<p>T\u00fcrkm\u0259nistan x\u00fcsusil\u0259 beyn\u0259lxalq h\u00fcququn ham\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n q\u0259bul edilmi\u015f qaydalar\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259, b\u00fct\u00fcn beyn\u0259lxalq m\u00fcqavil\u0259l\u0259r\u0259 tabe olmaqda v\u0259 g\u0259r\u0259k olan\u0131 yerin\u0259 yetirm\u0259kd\u0259 borcludur. D\u00f6y\u00fc\u015f v\u0259 ya d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259n k\u0259nar zamanlarda daimi q\u0259r\u0259zsiz olaraq T\u00fcrkm\u0259nistan \u00f6z torpaqlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259n xarici bir d\u00f6vl\u0259tin dig\u0259r bir xarici d\u00f6vl\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rini ke\u00e7irm\u0259m\u0259kd\u0259 borcludur. T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n torpaqlar\u0131 terrorist qruplar\u0131n meydana g\u0259lm\u0259sind\u0259 v\u0259 ya inki\u015faf etdirilm\u0259sind\u0259 v\u0259 dig\u0259r xarici d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin istifad\u0259 etm\u0259l\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259rbi baza olaraq istifad\u0259 edil\u0259 bilm\u0259z.<\/p>\n<p>Bel\u0259c\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n s\u00fclh d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki \u00f6hd\u0259likl\u0259ri yaln\u0131z h\u0259rbi bloklara v\u0259 ittifaqlara qat\u0131lmama v\u0259 \u00f6z \u0259razisind\u0259 xarici h\u0259rbi bazalar\u0131 yerl\u0259\u015fdirm\u0259m\u0259kl\u0259 bitm\u0259yib, eyni zamanda dig\u0259r b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259rl\u0259 s\u00fclhsev\u0259r bir xarici siyas\u0259t izl\u0259m\u0259k v\u0259 h\u0259r hans\u0131 bir h\u0259rbi qar\u015f\u0131durmaya s\u0259b\u0259b ola bil\u0259c\u0259k \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259n \u00e7\u0259kinm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir.<\/p>\n<p>12 dekabr 1995-ci il tarixli BMT-nin Ba\u015f M\u0259clisinin &#8220;T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n Daimi t\u0259r\u0259fsizliyi Haqq\u0131ndak\u0131 Qanun&#8221;u ratifikasiya ed\u0259n d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri T\u00fcrkm\u0259nistana qar\u015f\u0131 h\u0259r hans\u0131 bir g\u00fcc t\u0259tbiq v\u0259 t\u0259hdid etm\u0259m\u0259kl\u0259 v\u0259 ya T\u00fcrkm\u0259nistandak\u0131 s\u00fclh\u00fc poza bil\u0259c\u0259k h\u0259r hans\u0131 bir f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259m\u0259kd\u0259 borcludur. Bundan \u0259lav\u0259, d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n daxili i\u015fl\u0259rin\u0259 qar\u0131\u015fmamakda v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistana qar\u015f\u0131 edil\u0259n siyasi xarakterli t\u0259zyiql\u0259ri d\u0259st\u0259kl\u0259m\u0259m\u0259kl\u0259 v\u0259 T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131 h\u0259r hans\u0131 bir h\u0259rbi bloka girm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etm\u0259m\u0259y\u0259 cavabdehdirl\u0259r. D\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri T\u00fcrkm\u0259nistan \u0259razisin\u0259 xarici h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259rin v\u0259 ya h\u0259rbi hey\u0259tin daxil olmas\u0131n\u0131 v\u0259 bu torpaqlar \u00fcz\u0259rind\u0259 h\u0259rbi bazalar\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131 \u0259ng\u0259ll\u0259m\u0259yi d\u0259 \u00f6hd\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcrl\u0259r.<\/p>\n<p>N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, bug\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r izl\u0259diyi siyas\u0259td\u0259n d\u0259 bir daha ayd\u0131n oldu\u011fu kimi, T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n xarici siyas\u0259tinin t\u0259m\u0259l da\u015f\u0131 &#8220;daimi t\u0259r\u0259fsizlik&#8221; statusudur. T\u00fcrkm\u0259nistan\u0131n &#8220;daimi t\u0259r\u0259fsizlik&#8221; statusuyla \u0259ld\u0259 etdiyi u\u011furlar\u0131 bu \u015f\u0259kild\u0259 q\u0131saca s\u0131ralamaq olar:<\/p>\n<p>1. &#8220;Daimi t\u0259r\u0259fsizlik&#8221; statusunun T\u00fcrkm\u0259nistana verdiyi u\u011furlar\u0131n \u0259n ba\u015fl\u0131cas\u0131 &#8220;t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik&#8221; v\u0259 &#8220;sabitlik&#8221; hesab edilir;<\/p>\n<p>2. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n ciddi m\u0259nada bir silahlanma\u011fa ehtiyac duyulmur. Qaynaqlar\u0131n\u0131 \u00f6lk\u0259nin inki\u015faf\u0131na y\u00f6nl\u0259ndirir;<\/p>\n<p>3. Xarici investisiyalar\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00f6lk\u0259y\u0259 axmas\u0131 t\u0259min edilir;<\/p>\n<p>4. \u0130st\u0259diyi zaman BMT-y\u0259 \u00fczv \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259n iqtisadi v\u0259 texniki yard\u0131m h\u00fcququna sahibdir;<\/p>\n<p>5. \u00d6lk\u0259y\u0259 b\u00f6lg\u0259d\u0259 v\u0259 d\u00fcnyada \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir prestij v\u0259 h\u00f6rm\u0259t qazand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00fcrk d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin xarici siyas\u0259tinin \u0259sas konturlar\u0131 v\u0259 bu siyas\u0259ti y\u00fcr\u00fcd\u0259n qurumlar, xaricd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259r \u2013 s\u0259firlik, konsulluq v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zl\u0259ri. Xarici diplomatik n\u00fcmay\u0259nd\u0259likl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259t istiqam\u0259tl\u0259ri v\u0259 yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259r<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-1769","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-pedaqoji-faliyyt"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1769","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1769"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1769\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1769"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1769"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1769"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}