{"id":1359,"date":"2010-05-26T09:27:08","date_gmt":"2010-05-26T05:27:08","guid":{"rendered":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=1359"},"modified":"2013-01-24T03:22:14","modified_gmt":"2013-01-23T23:22:14","slug":"%c9%99ld%c9%99n-qalan-%c9%99lli-il-qalar-dild%c9%99n-qalan-omurluk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.shahidov.com\/?p=1359","title":{"rendered":"\u018fld\u0259n qalan \u0259lli il qalar, dild\u0259n qalan \u00f6m\u00fcrl\u00fck&#8230;"},"content":{"rendered":"<p><strong><a href=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/dil1.jpg\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft size-full wp-image-4510\" alt=\"dil\" src=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/dil1.jpg\" width=\"292\" height=\"292\" \/><\/a>Dilimizin safl\u0131\u011f\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrm\u00fc?<br \/>\n<\/strong>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda ya\u015fay\u0131r\u0131q v\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131y\u0131q. Bu \u00f6lk\u0259nin v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 kimi bizi dig\u0259r insanlardan f\u0259rql\u0259ndir\u0259n \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus c\u0259h\u0259tl\u0259rimiz var. Bayra\u011f\u0131m\u0131z, gerbimiz, himnimiz v\u0259 dilimiz. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131n\u0131n 21-ci madd\u0259sind\u0259 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 qeyd olunur: \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili Az\u0259rbaycan dilidir\u201d. <!--more-->Bir \u00e7ox dil\u00e7il\u0259r Az\u0259rbaycan dili deyil, T\u00fcrk dili ifad\u0259si i\u015fl\u0259dirl\u0259r.\u00a0\u018fslind\u0259 onlar haql\u0131d\u0131rlar, \u00e7\u00fcnki Az\u0259rbaycan dili t\u0259snifat bax\u0131m\u0131ndan Altay dil ail\u0259sinin T\u00fcrk dill\u0259ri sinfinin O\u011fuz qrupuna daxil olan bir Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sidir. Lakin bu d\u0259f\u0259ki yaz\u0131da dilimizin konkret nec\u0259 adland\u0131r\u0131lmas\u0131ndan deyil, dilimizin g\u00fcnd\u0259lik olaraq m\u0259i\u015f\u0259td\u0259, i\u015fd\u0259, evd\u0259, m\u0259clisl\u0259rd\u0259 nec\u0259 istifad\u0259 olunmas\u0131, k\u0259nar \u00fcns\u00fcrl\u0259rin dilimiz\u0259 n\u00fcfuz etm\u0259si v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 dilimizin safl\u0131\u011f\u0131n\u0131n korlanmas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n dan\u0131\u015facay\u0131q.<\/p>\n<p>Dil h\u0259r bir d\u00f6vl\u0259tin milli r\u0259mzidir v\u0259 ona sayq\u0131 il\u0259 yana\u015fmaq h\u0259m borcumuzdur, daha d\u0259rin\u0259 gets\u0259k, h\u0259m d\u0259 qanunla n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulan v\u0259zif\u0259mizdir. Az\u0259rbaycan bayra\u011f\u0131n\u0131 harada g\u0259ldi asmaq v\u0259 \u0259zib zibil qab\u0131na atmaq cinay\u0259t m\u0259suliyy\u0259tidirs\u0259, himnimiz s\u0259sl\u0259n\u0259nd\u0259 aya\u011fa qalx\u0131b sa\u011f \u0259lini \u00fcr\u0259yinin \u00fcst\u00fcn\u0259 qoymaq m\u0259n\u0259vi borcumuzdursa, Az\u0259rbaycan dilin\u0259 h\u00f6rm\u0259t etm\u0259k v\u0259 h\u0259min dild\u0259 s\u0259list dan\u0131\u015fmaq h\u0259m qanuni v\u0259zif\u0259miz, h\u0259m d\u0259 m\u0259n\u0259vi borcumuzdur. \u018ffsuslar olsun ki, bu v\u0259zif\u0259 v\u0259 borcumuzu \u0259ks\u0259r hallarda unuduruq. Buna kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u201ctutarl\u0131\u201d s\u0259b\u0259bl\u0259r d\u0259 tapa bilirik. B\u0259zil\u0259ri rusdilli m\u0259kt\u0259bi bitirdiyini, b\u0259zil\u0259ri uzun m\u00fcdd\u0259t xaricd\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131, dig\u0259rl\u0259ri is\u0259 daha m\u00fcasir g\u00f6r\u00fcnm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 \u0259cn\u0259bi k\u0259lm\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 etdiyini b\u0259han\u0259 ed\u0259r\u0259k dilimiz\u0259 yad k\u0259lm\u0259l\u0259r g\u0259tirir, \u0259slind\u0259 qar\u0131\u015f\u0131q v\u0259 anla\u015f\u0131lmaz bir t\u0259rzd\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t qururlar.<\/p>\n<p>\u018fvv\u0259lc\u0259 Az\u0259rbaycan dili bar\u0259d\u0259 q\u0131sa ensiklopedik m\u0259lumat verm\u0259k ist\u0259rdim. \u0130st\u0259rdim bu dilin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u0259cn\u0259bil\u0259r Az\u0259rbaycan dilinin \u0259slind\u0259 kiml\u0259rin dili oldu\u011funu v\u0259 daha \u00e7ox hans\u0131 \u0259razil\u0259rd\u0259 yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nsinl\u0259r.<br \/>\nQeyd edim ki, Az\u0259rbaycan dili T\u00fcrk dill\u0259ri qrupuna aid bir dil kimi Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n v\u0259 Rusiya Federasiyas\u0131n\u0131n Da\u011f\u0131stan Respublikas\u0131nda r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dilidir. Az\u0259rbaycan dilind\u0259n r\u0259smi d\u00f6vl\u0259t dili oldu\u011fu Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131yla yana\u015f\u0131 \u0130ran, \u0130raq, G\u00fcrc\u00fcstan, Rusiya, T\u00fcrkiy\u0259, Ukrayna \u0259razisind\u0259 d\u0259 geni\u015f istifad\u0259 olunur. Hal-haz\u0131rda b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada 50 milyon insan m\u0259hz bu dild\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 \u0259razisind\u0259 bu dilin 4 dialekti var:<\/p>\n<p>\u015e\u0259rq dialekti \u2014 Quba, \u015eamax\u0131, Bak\u0131, Mu\u011fan v\u0259 L\u0259nk\u0259ran dialektl\u0259ri<br \/>\nQ\u0259rb dialekti \u2014 Qazax, Qaraba\u011f, G\u0259nc\u0259 dialektl\u0259ri<br \/>\n\u015eimal dialekti \u2014 \u015e\u0259ki v\u0259 Zaqatala-Qax dialektl\u0259ri<br \/>\nC\u0259nub dialekti \u2014 Nax\u00e7\u0131van, Ordubad, \u0130r\u0259van dialektl\u0259ri<\/p>\n<p>Dialektl\u0259r bir-birind\u0259n fonetik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 f\u0259rql\u0259nirl\u0259r. Bu o dem\u0259kdir ki, yaln\u0131z t\u0259l\u0259ff\u00fcz zaman\u0131 h\u0259r hans\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n f\u0259rqlilikl\u0259r m\u00fc\u015fahid\u0259 oluna bil\u0259r, lakin b\u00fct\u00fcn dialektl\u0259r t\u0259miz Az\u0259rbaycan dili hesab edilir. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259si T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 v\u0259 q\u0131p\u00e7aq t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 daha yax\u0131nd\u0131r. Fonetik x\u00fcsusiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 &#8220;\u0259&#8221; foneminin b\u00fct\u00fcn pozisiyalarda i\u015fl\u0259nm\u0259 tezliyi il\u0259 f\u0259rql\u0259nir. T\u00fcrk yaz\u0131 tarixi uy\u011furlar\u0131n \u0259lifbas\u0131yla ba\u015flasa da, Az\u0259rbaycan dilinin yaz\u0131lmas\u0131na \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131n\u0131n bir variant\u0131 il\u0259 ba\u015flan\u0131b. S\u0259lcuq v\u0259 Osmanl\u0131 t\u00fcrkl\u0259ri X \u0259srd\u0259n ba\u015flayaraq \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131n\u0131 \u0259sas tutmu\u015f v\u0259 h\u0259m bu \u0259lifbayla, h\u0259m d\u0259 fars \u0259lifbas\u0131 il\u0259 \u00e7oxlu d\u0259y\u0259rli \u0259s\u0259rl\u0259r yaratm\u0131\u015flar. \u018fr\u0259b \u0259lifbas\u0131 Az\u0259rbaycan dilinin \u00f6z\u00fcn\u00fc ifad\u0259 etm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fck\u0259mm\u0259l \u0259lifba olmasa da, t\u0259xmin\u0259n XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r bu \u0259lifbadan Az\u0259rbaycanda geni\u015f istifad\u0259 olunub v\u0259 bu \u0259lifbayla Az\u0259rbaycan tarixinin, \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n qiym\u0259tli \u0259s\u0259rl\u0259ri q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131n\u0131b. 1929-cu il\u0259 kimi \u0259r\u0259b qrafikal\u0131 \u0259lifba Az\u0259rbaycan dilinin r\u0259smi \u0259lifbas\u0131 olub. Az\u0259rbaycan dili 1929-1939-cu ill\u0259rd\u0259 lat\u0131n \u0259lifbas\u0131, 1939-1991-ci ill\u0259rd\u0259 kiril \u0259lifbas\u0131 il\u0259 yaz\u0131l\u0131b. 1991-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq t\u0259dric\u0259n yenid\u0259n lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7ilib. C\u0259nubi Az\u0259rbaycanda ya\u015fayan Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri is\u0259 bu g\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131yla yaz\u0131b-oxuyurlar. Bunun \u0259sas s\u0259b\u0259bi \u0130randa Az\u0259rbaycan dilind\u0259 m\u0259kt\u0259bl\u0259rin olmamas\u0131 v\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin fars dilind\u0259 t\u0259hsil almaq m\u0259cburiyy\u0259ti qar\u015f\u0131s\u0131nda qalmalar\u0131d\u0131r. Haz\u0131rda \u0130randa he\u00e7 bir t\u0259hsil oca\u011f\u0131nda lat\u0131n \u0259lifbal\u0131 Az\u0259rbaycan dili t\u0259dris olunmur. C\u0259nubi az\u0259rbaycanl\u0131lar Az\u0259rbaycan dili il\u0259 \u0259sas\u0259n m\u0259i\u015f\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 tan\u0131\u015fd\u0131rlar v\u0259 bu dild\u0259n g\u00fcnd\u0259lik \u00fcnsiyy\u0259td\u0259 geni\u015f istifad\u0259 edirl\u0259r.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/dil.jpg\"><img decoding=\"async\" class=\"alignleft size-full wp-image-1361\" title=\"dil\" alt=\"\" src=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/dil.jpg\" width=\"450\" srcset=\"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/dil.jpg 604w, https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/dil-133x100.jpg 133w\" sizes=\"(max-width: 604px) 100vw, 604px\" \/><\/a>Az\u0259rbaycan dilinin V\u0259t\u0259ni v\u0259 r\u0259smi istifad\u0259 olundu\u011fu torpaq Az\u0259rbaycand\u0131r. Odur ki, bu dilin milli-m\u0259n\u0259vi \u00f6z\u0259llikl\u0259rini qorumaq da m\u0259hz bizl\u0259rin \u00f6hd\u0259sin\u0259 d\u00fc\u015f\u0259n bir v\u0259zif\u0259dir. G\u00fcnd\u0259lik olaraq, televiziya v\u0259 radiolarda, k\u00fc\u00e7\u0259d\u0259, h\u0259tta b\u0259zi q\u0259zetl\u0259rd\u0259 d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00e7\u0259sinin n\u0259 s\u0259viyy\u0259d\u0259 istifad\u0259 edildiyinin \u015fahidi oluruq. Dilimiz\u0259 \u0259n m\u00fcxt\u0259lif dill\u0259rd\u0259n \u2013 rus, ingilis, fars v\u0259 dig\u0259r \u0259cn\u0259bi dill\u0259rd\u0259n s\u00f6zl\u0259r v\u0259 k\u0259lm\u0259l\u0259r daxil olmaqdad\u0131r. Y\u0259qin ki, b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259t \u201cOk, kone\u00e7no, davay, poka, vau, Oh my God, ladno\u201d v\u0259 dig\u0259r \u0259cn\u0259bi s\u00f6zl\u0259ri yax\u015f\u0131 tan\u0131y\u0131rs\u0131z. Dem\u0259k olar ki, g\u00fcnd\u0259lik istifad\u0259mizd\u0259 olan s\u00f6zl\u0259rdir. H\u0259tta onlar\u0131 \u0259v\u0259z ed\u0259 bil\u0259c\u0259k Az\u0259rbaycan \u0259silli s\u00f6z qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 da tapmaqda \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259k\u0259nl\u0259r var. Bunun \u0259sas s\u0259b\u0259bi is\u0259 t\u0259bii ki, savads\u0131zl\u0131q v\u0259 \u00f6z kimliyin\u0259 laqeydlikdir. B\u0259zi insanlar is\u0259 h\u0259min k\u0259lm\u0259l\u0259rin Az\u0259rbaycan dilind\u0259ki alternativini bil\u0259-bil\u0259 yen\u0259 d\u0259 \u0259cn\u0259bi t\u0259rc\u00fcm\u0259sini i\u015fl\u0259tm\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verirl\u0259r v\u0259 bunu sanki m\u00fcasirlik v\u0259 intellektuall\u0131q kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirirl\u0259r. H\u0259tta s\u0131rf Az\u0259rbaycan dilind\u0259, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259snd\u0259 dan\u0131\u015fan insanlar\u0131 \u201cgeri qalm\u0131\u015f v\u0259 \u00e7u\u015fka\u201d kimi \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n<p>\u018fslind\u0259 dilin qorunmas\u0131 uzun s\u00fcr\u0259n bir prosesdir. Hans\u0131sa konkret qanunla bunu t\u0259nziml\u0259m\u0259k v\u0259 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 dan\u0131\u015fark\u0259n \u0259cn\u0259bi k\u0259lm\u0259 i\u015fl\u0259tm\u0259yi qada\u011fan etm\u0259k qeyri-m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu, \u0259slind\u0259 mill\u0259tin t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fcn oyanmas\u0131 v\u0259 milli kimliyinin d\u0259rk olunmas\u0131 kimi ciddi v\u0259 inqilabi bir prosesin ba\u015flanmas\u0131 il\u0259 h\u0259ll oluna bil\u0259r. \u00c7\u00fcnki, Avropaya inteqrasiya ed\u0259n, Rusiya v\u0259 \u0130ran kimi \u00e7ox mill\u0259tli \u00f6lk\u0259l\u0259rin qon\u015fulu\u011funda yerl\u0259\u015f\u0259n, g\u00fcn\u00fc-g\u00fcnd\u0259n d\u00fcnyan\u0131n idman, biznes v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evril\u0259n Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn, onun v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn milli dilin \u00f6z\u0259llikl\u0259rini qoruyub saxlamaq daha da \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fir. Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 dan\u0131\u015fark\u0259n tez-tez \u0259cn\u0259bi k\u0259lm\u0259l\u0259r i\u015fl\u0259d\u0259n insanlar bunu Az\u0259rbaycan dilinin z\u0259ngin olmamas\u0131 v\u0259 bir s\u0131ra terminl\u0259rin ad\u0131n\u0131n bizim dild\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmamas\u0131 il\u0259 izah etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u00f6rm\u0259tli dil\u00e7i alimimiz, d\u0259y\u0259rli akademik Kamal Abdullayevl\u0259 dialoqum olmu\u015fdu. Yad\u0131mdad\u0131r, Kamal m\u00fc\u0259llim deyirdi ki, d\u00fcnyan\u0131n he\u00e7 bir dili \u0259slind\u0259 ba\u015fqa dild\u0259n n\u0259 z\u0259ngin, n\u0259 d\u0259 qeyri-z\u0259ngin say\u0131la bilm\u0259z. N\u0259dir z\u0259nginlik v\u0259 ya qeyri-z\u0259nginlik?! Hans\u0131 \u00f6z\u0259llikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 biz h\u0259r hans\u0131 dili z\u0259ngin v\u0259 ya qeyri-z\u0259ngin adland\u0131ra bil\u0259rik?! \u018fg\u0259r, bir terminin h\u0259r hans\u0131 dild\u0259 \u00e7oxlu ad\u0131 varsa, biz m\u00fctl\u0259q h\u0259min dili z\u0259ngin adland\u0131rmal\u0131y\u0131qm\u0131? Onda g\u0259r\u0259k, eskimo dili d\u00fcnyan\u0131n \u0259n z\u0259ngin dili elan olunsun. \u00c7\u00fcnki, m\u0259hz eskimo dilind\u0259 adi bir \u201cqar\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn 40-a yax\u0131n ad\u0131 var: s\u0259h\u0259r vaxt\u0131 ya\u011fan qar, g\u00fcnorta vaxt\u0131 ya\u011fan qar, ax\u015fam\u00fcst\u00fc ya\u011fan qar v\u0259 sair\u0259. Ham\u0131s\u0131 da ayr\u0131-ayr\u0131 m\u0259nan\u0131 da\u015f\u0131y\u0131r, amma ham\u0131s\u0131 son n\u0259tic\u0259d\u0259 qar m\u0259nas\u0131n\u0131 verir.<\/p>\n<p>Dem\u0259li, dilin z\u0259nginliyi h\u0259min dild\u0259 yaz\u0131lan tarixi \u0259s\u0259rl\u0259rin, roman, povest, \u015feir v\u0259 hekay\u0259l\u0259rin \u00e7\u0259kisind\u0259n as\u0131l\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla h\u0259r hans\u0131 dilin z\u0259nginliyi h\u0259min dilin da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6z dilin\u0259 m\u00fcnasib\u0259tind\u0259n as\u0131l\u0131d\u0131r. Y\u0259ni ki, biz \u00f6z dilimizd\u0259 el\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259r yarada bil\u0259rik ki, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya h\u0259min \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259n dan\u0131\u015fa bil\u0259r v\u0259 o \u0259s\u0259rl\u0259ri orijinalda oxuma\u011fa can atarlar. N\u0259tic\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan dilini \u00f6yr\u0259n\u0259rl\u0259r v\u0259 dilimiz d\u00fcnyada z\u0259ngin v\u0259 m\u0259\u015fhur dill\u0259rd\u0259n hesab olunar. He\u00e7 \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, d\u00fcnyan\u0131n apar\u0131c\u0131 dill\u0259rinin m\u0259hz ingilis v\u0259 rus dill\u0259ri olmas\u0131 n\u0259h\u0259ng \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin m\u0259hz h\u0259min dild\u0259 yaz\u0131b-yaratmalar\u0131n\u0131n m\u0259ntiqi n\u0259tic\u0259sidir. Odur ki, ilk \u00f6nc\u0259 \u00f6z\u00fcm\u00fcz \u00f6z dilimiz\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015fmal\u0131, dan\u0131\u015fark\u0259n \u0259cn\u0259bi k\u0259lm\u0259l\u0259r i\u015fl\u0259tm\u0259m\u0259liyik ki, dig\u0259r mill\u0259tl\u0259rin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015fs\u0131nlar, onu \u00f6yr\u0259nsinl\u0259r.<\/p>\n<p>H\u0259r bir insan \u00e7oxlu dild\u0259 dan\u0131\u015fa bil\u0259r. H\u0259tta m\u0259n dey\u0259rdim ki, bilm\u0259lidir d\u0259. \u00c7\u00fcnki, insan n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7ox dil bils\u0259, bir o q\u0259d\u0259r d\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259t hesab edilir. Onun d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzi m\u0259nsub oldu\u011fu c\u0259miyy\u0259tl\u0259 deyil, ba\u015fqa-ba\u015fqa d\u00fcnya v\u0259 sivilizasiyalar\u0131 da \u0259hat\u0259 edir. Tarix\u0259 n\u0259z\u0259r salaq. \u018ffsan\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, Budda 150-\u0259 yax\u0131n dil bilirdi, M\u0259h\u0259mm\u0259d Pey\u011f\u0259mb\u0259r is\u0259 b\u00fct\u00fcn dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131. \u018ffsan\u0259l\u0259r bir k\u0259nara, konkret tarixi faktlara n\u0259z\u0259r yetirs\u0259k, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n dahi poliqlotu \u2013 dilmanc\u0131 olan Vatikan kitabxanas\u0131n\u0131n sahibi Cuzeppe Kaspar Metsofantinin (1774 &#8211; 1849) ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259k\u0259 bil\u0259rik. Bel\u0259 ki, \u0259sas Avropa dill\u0259rind\u0259n savay\u0131, o, eston, lat\u0131\u015f, g\u00fcrc\u00fc, erm\u0259ni, alban, k\u00fcrd, T\u00fcrk v\u0259 fars dill\u0259rini bilirdi. \u201cGinnesin rekordlar kitab\u0131\u201dnda qeyd edilir ki, Metsofanti 26 dild\u0259 t\u0259miz dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>\u00c7ox dil bilm\u0259k h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 y\u00fcks\u0259k intellekt v\u0259 savad\u0131n g\u00f6st\u0259ricisi say\u0131la bil\u0259r. Amma bu he\u00e7 kim\u0259 \u0259sas vermir ki, h\u0259min dill\u0259ri bir-birin\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131rs\u0131n v\u0259 \u0259n \u0259sas\u0131 \u00f6z ana dilinin leksikonunu korlas\u0131n. G\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 d\u0259 bir \u00e7ox m\u0259murlar, v\u0259zif\u0259 adamlar\u0131 do\u011fma Az\u0259rbaycan dilind\u0259 dan\u0131\u015fmaqda \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kirl\u0259r. Yaln\u0131z r\u0259smi t\u0259dbirl\u0259rd\u0259 v\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015flarda Az\u0259rbaycan dilind\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rlar. Qeyri-r\u0259smi dan\u0131\u015f\u0131qlar zaman\u0131 is\u0259 \u0259sas\u0259n rus dilind\u0259n v\u0259 ya Az\u0259rbaycan-rus qar\u0131\u015f\u0131q leksikonundan istifad\u0259 edirl\u0259r. Tarix boyu, el\u0259 indi d\u0259 bir \u00e7ox tan\u0131nm\u0131\u015f insanlar \u00f6z t\u0259rc\u00fcmyi-hallar\u0131n\u0131 haz\u0131rlayark\u0259n s\u00fcni olaraq, bir-ne\u00e7\u0259 \u0259cn\u0259bi dil bildikl\u0259rini qeyd edir v\u0259 bununla h\u0259r hans\u0131 siyasi divident qazanma\u011fa v\u0259 insanlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnd\u0259 savadl\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. M\u0259s\u0259l\u0259n, h\u0259l\u0259 Sovet d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar ki, Lenin 11 dil bilir. Lakin sonradan arxivl\u0259rin a\u00e7\u0131lmas\u0131ndan sonra m\u0259lum olmu\u015fdur ki, \u0259slind\u0259 Lenin poliqlot olmay\u0131b. Ham\u0131 kimi o da inqilaba q\u0259d\u0259rki gimnaziyan\u0131 bitirib v\u0259 frans\u0131z, alman dill\u0259rini bilib, daha sonralar is\u0259 ingilis dilini \u00f6yr\u0259nib. Bundan ba\u015fqa, Vladimir \u0130li\u00e7 Lenin h\u0259min dill\u0259rd\u0259 he\u00e7 d\u0259 s\u0259rb\u0259st dan\u0131\u015fa bilm\u0259yib.<\/p>\n<p>Bir filoloq kimi sonda qeyd edim ki, \u0259cn\u0259bi dill\u0259ri daha asan v\u0259 tez \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 ana dilind\u0259 s\u0259list dan\u0131\u015fma\u011f\u0131 bacarmaq laz\u0131md\u0131r. Bel\u0259 ki, \u0259cn\u0259bi dilin m\u0259nims\u0259nilm\u0259si zaman\u0131 \u0259n \u00e7\u0259tin m\u0259rh\u0259l\u0259 bu dilin foneti\u043aas\u0131n\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259sidir. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 daha \u0259trafl\u0131 ara\u015fd\u0131rman\u0131 \u201cRus v\u0259 Az\u0259rbaycan dill\u0259rind\u0259 hecan\u0131n fonetik qurulu\u015fu v\u0259 s\u00f6z\u00fcn sillabik qurulu\u015fu\u201d adl\u0131 namiz\u0259dlik dissertasiyam\u0131 yazark\u0259n aparm\u0131\u015fam: \u201c&#8230; \u0130kinci dil\u0259 yiy\u0259l\u0259nm\u0259nin \u0259sas foneti\u043a interferensiyas\u0131 ana dilin foneti\u043a bazas\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ridir, amma bu, yaln\u0131z xarici dilin fonoloji sisteminin \u015fifahi formada ifad\u0259si zaman\u0131 meydana \u00e7\u0131x\u0131r. Bu, daha \u00e7ox bir dild\u0259 bu v\u0259 ya dig\u0259r fonem birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin m\u00f6vcudlu\u011fu, dig\u0259r bir dild\u0259 is\u0259 \u0259ksin\u0259, onlar\u0131n olmamas\u0131 il\u0259, h\u0259m d\u0259 nitq ax\u0131n\u0131nda samitl\u0259rd\u0259n saitl\u0259r\u0259 v\u0259 \u0259ksin\u0259, saitl\u0259rd\u0259n samitl\u0259r\u0259 arti\u043aulyasiya ke\u00e7idl\u0259rinin qavran\u0131lmas\u0131 zaman\u0131 meydana \u00e7\u0131xan \u00e7\u0259tinlikl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>Odur ki, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u0259 h\u00f6rm\u0259t ed\u0259k, \u00f6z milli kimliyimiz\u0259, m\u0259nsub oldu\u011fumuz milli d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 sayq\u0131 il\u0259 yana\u015faq v\u0259 bizi biz ed\u0259n dilimizi qoruyub saxlayaq. \u00c7\u00fcnki, bir mill\u0259ti m\u0259hv etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 onun dilini m\u0259hv edirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>PhD \u018fhm\u0259d \u015eahidov<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dilimizin safl\u0131\u011f\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrm\u00fc? Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda ya\u015fay\u0131r\u0131q v\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131y\u0131q. Bu \u00f6lk\u0259nin v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131 kimi bizi dig\u0259r insanlardan f\u0259rql\u0259ndir\u0259n \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus c\u0259h\u0259tl\u0259rimiz var. Bayra\u011f\u0131m\u0131z, gerbimiz, himnimiz v\u0259 dilimiz. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Konstitusiyas\u0131n\u0131n&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1361,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[16],"tags":[],"class_list":["post-1359","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-elmi-mqallr"],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/www.shahidov.com\/wp-content\/uploads\/dil.jpg","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1359","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1359"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1359\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1361"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1359"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1359"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.shahidov.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1359"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}